Trong các buổi tiệc tùng hay gặp gỡ đối tác, nhiều người bị tăng huyết áp vẫn tặc lưỡi uống vài ly rượu bia vì nghĩ "uống một chút giúp giãn mạch, dễ ngủ". Thậm chí, không ít người đo huyết áp ngay sau khi nhậu thấy chỉ số thấp hơn bình thường nên càng chủ quan.
Thực tế, người bị tăng huyết áp uống rượu bia phải đối mặt với nguy cơ đột quỵ và tử vong tim mạch tăng vọt [1]. Sự kết hợp giữa bệnh lý tăng huyết áp sẵn có và thói quen uống rượu bia, đặc biệt là uống nhiều trong một lần (nhậu say), tạo ra tác động cộng hưởng cực kỳ nguy hiểm lên hệ thống mạch máu [1].
Cú lừa của sự biến thiên huyết áp và đỉnh vọt buổi sáng
Nhiều người lầm tưởng rượu bia chỉ làm huyết áp thay đổi nhẹ hoặc tạm thời. Tuy nhiên, các phân tích về xu hướng biến thiên huyết áp theo thời gian sau khi uống rượu bia chỉ ra những đỉnh tăng vọt huyết áp tâm thu thoáng qua do cồn gây ra [1]. Chính những đợt tăng vọt đột ngột này là yếu tố trực tiếp thúc đẩy cơn đột quỵ xảy ra [1].
Đáng chú ý nhất là hiện tượng huyết áp tăng vọt vào buổi sáng hôm sau [1]. Sau cuộc nhậu tối hôm trước, cơ thể người bệnh phải gánh chịu một đợt tăng huyết áp mạnh vào sáng sớm, mức độ tăng tỷ lệ thuận với lượng cồn đã nạp vào và hoàn toàn độc lập với việc có hút thuốc lá hay không [1].
Cơ chế sinh lý bệnh đằng sau tác động làm tăng huyết áp của rượu bia bao gồm nhiều con đường phức tạp khác nhau [2]. Dù là rượu vang, bia hay rượu mạnh, tác động gây hại lên huyết áp đều tương tự nhau [3].
Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về rượu bia và huyết áp?
Mối liên hệ giữa cồn và huyết áp đã được chứng minh qua hàng loạt công trình khoa học tại nhiều quốc gia. Một nghiên cứu công bố năm 2024 phân tích dữ liệu của 12.950 người tham gia khảo sát quốc gia tại Mỹ giai đoạn 2015-2020 [4]. Kết quả cho thấy nhóm uống rượu bia hơn 3 lần mỗi tuần có tỷ lệ tăng huyết áp đo được lên tới 52,5%, tăng huyết áp chưa từng được chẩn đoán là 27,0% và tăng huyết áp tổng hợp là 69,4% [4]. Uống trên 3 lần mỗi tuần làm tăng 64% nguy cơ tăng huyết áp qua đo đạc và tăng 70% nguy cơ tăng huyết áp ẩn giấu không được chẩn đoán [4]. Ở nhóm thường xuyên uống nhiều trong một cuộc (binge drinking), huyết áp tâm thu tăng trung bình 4,8 đơn vị và tâm trương tăng 2,46 đơn vị; nguy cơ tăng huyết áp đo được vọt lên 82% so với người ít uống [4].
Trước đó, nghiên cứu HAPIEE công bố năm 2013 thực hiện trên 7.559 nam giới và 7.471 phụ nữ tuổi từ 45 đến 69 tại Nga, Ba Lan và Cộng hòa Séc (những người chưa dùng thuốc hạ áp) [3]. Việc uống từ 100g cồn trở lên ở nam và 60g trở lên ở nữ trong một lần (ít nhất mỗi tháng một lần) làm tăng tỷ số chênh (OR) mắc huyết áp cao (từ 140/90 mmHg trở lên) lên 1,62 lần ở nam giới [3]. Sau khi đã hiệu chỉnh thêm yếu tố tổng lượng rượu uống hàng năm, nguy cơ này vẫn tăng 1,20 lần ở nam và 1,31 lần ở nữ [3].
Không chỉ người già, người trẻ hoặc người chưa mắc bệnh cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt. Một nghiên cứu năm 2013 trên 3.957 người Mỹ từ 20 đến 84 tuổi chưa bị tăng huyết áp nhưng có uống từ 12 ly trở lên trong năm qua cho thấy mối liên hệ tuyến tính trực tiếp: cứ tăng thêm 10g cồn mỗi ngày thì huyết áp tâm thu trung bình tăng thêm 1 mmHg ở cả hai giới [5]. Phụ nữ uống trung bình trên 2 ly mỗi ngày đặc biệt gắn liền với chỉ số huyết áp tâm trương cao hơn [5].
Ở người trẻ tuổi, một nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 2016 trên 756 thanh niên tại thời điểm 20 tuổi và 24 tuổi đã làm rõ tác hại của việc nhậu quá chén (từ 5 ly trở lên mỗi lần, trung bình nhóm này nhậu 4 lần mỗi tháng, mỗi lần 9 ly) [6]. Tại tuổi 24, những người nhậu quá chén hàng tháng có huyết áp tâm thu cao hơn 2,61 mmHg, và người nhậu hàng tuần cao hơn 4,03 mmHg so với người không nhậu quá chén [6]. Ngay cả thói quen nhậu từ năm 20 tuổi cũng để lại hậu quả làm huyết áp tâm thu ở tuổi 24 cao hơn từ 2,90 mmHg (nhậu hàng tháng) đến 3,64 mmHg (nhậu hàng tuần) [6].
Nguy cơ tử vong tăng gấp 12 lần khi kết hợp bệnh nền và nhậu say
Hậu quả nặng nề nhất xảy ra khi một người đã bị tăng huyết áp nặng lại giữ thói quen uống nhiều rượu bia trong một lần. Nghiên cứu đoàn hệ Kangwha công bố năm 2010 đã theo dõi 6.100 cư dân từ 55 tuổi trở lên tại Hàn Quốc trong suốt 20,8 năm để đánh giá tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch [7].
Các nhà khoa học phân loại uống nhiều một lần là từ 6 ly trở lên, và uống rất nhiều một lần là từ 12 ly trở lên trong một cuộc rượu [7]. Kết quả cho thấy một sự tương tác nguy hiểm: nếu xét riêng lẻ, người chỉ uống rất nhiều một lần có nguy cơ tử vong tim mạch tăng 1,88 lần; người chỉ bị tăng huyết áp có nguy cơ tăng 2,00 lần so với người huyết áp bình thường không uống rượu [7].
Thế nhưng, khi hai yếu tố này gộp lại ở nam giới bị tăng huyết áp độ 3 (mức độ nặng), việc uống từ 6 ly trở lên trong một lần đẩy nguy cơ tử vong tim mạch tăng gấp 4,41 lần [7]. Kinh khủng hơn, ở nhóm nam giới tăng huyết áp độ 3 uống từ 12 ly trở lên trong một cuộc nhậu, nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch tăng vọt lên tới 12,7 lần (tức hơn 12 lần) ngay cả khi đã hiệu chỉnh tổng lượng cồn tiêu thụ [7]. Các phân tích năm 2011 cũng khẳng định nam giới tăng huyết áp nặng có nguy cơ tử vong tim mạch tăng 12 lần khi nhậu say và đối mặt với nguy cơ đột quỵ ở tất cả các phân nhóm [1].
Chủng tộc và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Bên cạnh các bằng chứng mạnh mẽ, giới nghiên cứu cũng ghi nhận một số khác biệt về yếu tố nhân chủng học và thiết kế nghiên cứu. Một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2006 theo dõi 1.089 người trưởng thành (trong đó 589 người có huyết áp bình thường lúc đầu) trong trung bình 5,6 năm để tìm hiểu vai trò của chủng tộc [8]. Nghiên cứu này định nghĩa lạm dụng rượu là uống từ 30g cồn/ngày trở lên ở nam hoặc 15g/ngày trở lên ở nữ [8].
Kết quả sau 5,6 năm ghi nhận 127 ca mắc mới tăng huyết áp [8]. Trong mẫu nghiên cứu này, kiểu uống quá chén hay nghiện rượu nói chung không cho thấy mối liên hệ thống kê rõ rệt với tỷ lệ mắc mới, nhưng rủi ro lại tập trung mạnh ở nhóm người không phải da trắng lạm dụng cồn với tỷ số nguy cơ lên tới 11,8 lần [8]. Cụ thể, người gốc Phi lạm dụng cồn có mức tăng huyết áp tâm thu lên tới 16,1 mmHg, cao hơn hẳn mức tăng 4,9 mmHg ở người da trắng lạm dụng cồn [8].
Về mặt giới hạn bằng chứng, các nghiên cứu cắt ngang như khảo sát tại Mỹ hay Đông Âu chỉ thu thập dữ liệu tại một thời điểm nên khó khẳng định tuyệt đối chiều nhân quả như các nghiên cứu theo dõi dọc dài hạn [3]. Dù vậy, các thử nghiệm ngẫu nhiên và nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel đều nhất quán chỉ ra tác động tuyến tính làm tăng huyết áp của rượu bia [3].
Phá bỏ hiểu lầm "uống một chút tốt cho tim mạch"
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "đường cong chữ J" – tức là uống một lượng nhỏ rượu bia sẽ giúp bảo vệ tim mạch tốt hơn là không uống. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa năm 2023 và 2024 đều bác bỏ điều này [4]. Nghiên cứu trên gần 13.000 người Mỹ năm 2024 khẳng định dữ liệu thực tế không ủng hộ giả thuyết đường cong chữ J bảo vệ tim mạch của việc uống rượu mức độ vừa phải [4].
Báo cáo tổng quan năm 2023 nhấn mạnh bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong liên quan đến rượu đứng thứ hai chỉ sau ung thư [2]. Tác dụng bảo vệ của việc uống ít rượu hoàn toàn không được xác nhận, kể cả ở phụ nữ [2]. Ngược lại, huyết áp đã tăng lên theo liều lượng ngay cả khi uống ở mức tiệm cận ngưỡng khuyến cáo là 2 ly (tương đương 20g cồn) mỗi ngày [2]. Cả người dân lẫn nhân viên y tế hiện nay vẫn đang đánh giá quá thấp tác hại của cồn lên huyết áp [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên phải tuyệt đối cảnh giác là bệnh nhân đã được chẩn đoán tăng huyết áp, đặc biệt là nam giới tăng huyết áp nặng, vì một cuộc nhậu quá chén có thể kích hoạt cơn tăng vọt huyết áp buổi sáng gây đột quỵ hoặc tử vong [1]. Nhóm thứ hai là những người uống rượu bia trên 3 lần mỗi tuần nhưng chủ quan không đo huyết áp, bởi có tới 27% người trong nhóm này mắc tăng huyết áp mà không hề hay biết [4].
Người trẻ tuổi trong độ tuổi 20-24 có thói quen tụ tập uống say hàng tuần hoặc hàng tháng cũng cần thận trọng vì chỉ số huyết áp tâm thu đã bắt đầu tích lũy mức tăng sớm từ thói quen này [6]. Ngoài ra, phụ nữ uống trên 1-2 ly mỗi ngày và những người có yếu tố cơ địa nhạy cảm cần theo dõi sát sao chỉ số huyết áp của mình [5].
Áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu
Tin vui từ các nghiên cứu năm 2023 là tình trạng tăng huyết áp do rượu bia có thể đảo ngược sau khi người bệnh giảm lượng tiêu thụ [2]. Đối với người đã bị tăng huyết áp, lời khuyên an toàn nhất từ các chuyên gia là tránh xa các cuộc nhậu quá chén (uống từ 4-5 ly trở lên trong một lần) để ngăn chặn nguy cơ đột quỵ [8]. Đừng đổi từ rượu mạnh sang bia hay rượu vang với hy vọng an toàn hơn, vì cả ba loại đồ uống này đều làm tăng huyết áp tương tự nhau [3].
Nếu bạn đang uống rượu bia thường xuyên (nhất là trên 3 lần/tuần), hãy trang bị máy đo huyết áp tại nhà và đo định kỳ, đặc biệt là kiểm tra vào buổi sáng để phát hiện sớm các đỉnh vọt huyết áp bất thường [4]. Khi đi khám bệnh, hãy chủ động trao đổi thẳng thắn với bác sĩ về lượng rượu bia thực tế mình đang uống để được tư vấn lộ trình cắt giảm hiệu quả và điều chỉnh phác đồ thuốc phù hợp [2].
Tóm lại, rượu bia không phải là "liều thuốc giãn mạch" an toàn mà là tác nhân gây ra những đợt sóng ngầm làm vọt huyết áp vào sáng hôm sau, trực tiếp đe dọa tính mạng người bệnh tim mạch [1]. Giảm hoặc ngừng uống rượu bia, kết hợp theo dõi huyết áp thường xuyên và tuân thủ chỉ định của bác sĩ là cách thực tế nhất để giữ cho mạch máu luôn bình ổn.
