Mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về hay những ngày rét đậm kéo dài, các khoa cấp cứu tim mạch tại nhiều bệnh viện lại ghi nhận số lượng bệnh nhân nhập viện vì nhồi máu cơ tim gia tăng rõ rệt. Không ít người băn khoăn liệu nhiệt độ môi trường giảm sâu có thực sự là yếu tố kích hoạt cơn đau tim đột ngột hay chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên của thói quen sinh hoạt mùa đông.
Thực tế, các bằng chứng y học hiện đại đã chứng minh thời tiết lạnh giá tác động trực tiếp và bất lợi lên hệ tuần hoàn thông qua ba cơ chế chính: làm gia tăng độ nhớt của máu, thúc đẩy quá trình kết tập tiểu cầu hình thành huyết khối và kích thích hệ thần kinh giao cảm gây căng thẳng quá mức cho cơ tim.
Ba "ngòi nổ" sinh học khi cơ thể tiếp xúc với giá rét
Khi nhiệt độ môi trường hạ thấp đột ngột, cơ thể người buộc phải kích hoạt hàng loạt phản xạ tự nhiên nhằm hạn chế mất nhiệt và bảo vệ các cơ quan trọng yếu. Tuy nhiên, chính những cơ chế tự vệ này lại vô tình tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ thống tim mạch. Yếu tố đầu tiên là sự gia tăng độ nhớt của máu do mật độ tế bào hồng cầu tăng lên khi trời lạnh [1]. Đi kèm với đó, nồng độ của một số yếu tố đông máu cùng số lượng và khả năng kết tập của tiểu cầu cũng tăng cao trong điều kiện nhiệt độ thấp [1]. Sự phối hợp này làm cho dòng máu trở nên đặc quánh hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các cục máu đông làm tắc nghẽn lòng mạch [1].
Bên cạnh đó, nồng độ fibrinogen trong huyết tương cũng có xu hướng tỷ lệ nghịch với nhiệt độ môi trường bên ngoài [1]. Mặc dù một phần sự gia tăng fibrinogen trong mùa đông có thể liên quan đến các đợt nhiễm trùng đường hô hấp theo mùa, hiện tượng máu dễ đông hơn khi trời lạnh vẫn là một mối nguy hại tiềm ẩn đối với những người có sẵn mảng xơ vữa [1].
Áp lực cơ học lên tim cũng gia tăng nhanh chóng do phản xạ co mạch ngoại vi để giữ ấm [1]. Hiện tượng này làm tăng huyết áp và buộc tâm thất trái phải co bóp mạnh hơn để thắng được sức cản ngoại vi, từ đó làm tăng khối lượng công việc cũng như nhu cầu tiêu thụ oxy của thành cơ tim [1]. Đối với những bệnh nhân có tổn thương hẹp cố định động mạch vành, việc nhu cầu oxy tăng vọt nhưng lưu lượng máu nuôi tim bị suy giảm sẽ đẩy nhanh tiến trình thiếu máu cục bộ cơ tim [1]. Phản xạ co mạch ngoại biên dữ dội do lạnh thậm chí có thể gây phù phổi cấp và tạo gánh nặng quá tải cho tâm thất trái ngay cả ở những bệnh nhân chưa từng mắc bệnh động mạch vành trước đó [1].
Bằng chứng khoa học về sự nứt vỡ mảng xơ vữa trong mùa lạnh
Để làm rõ nguyên nhân trực tiếp dẫn tới các biến cố tim mạch cấp tính vào mùa đông, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng kỹ thuật chụp cắt lớp quang học nội mạch (OCT) để quan sát hình thái tổn thương thủ phạm ở 202 bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp liên tiếp [2]. Các nhà nghiên cứu chia bệnh nhân thành hai nhóm dựa trên nhiệt độ môi trường lúc khởi phát cơn đau tim, với mức nhiệt độ trung vị ghi nhận là 16,6 độ C [2].
Kết quả cho thấy tỷ lệ nứt vỡ mảng xơ vữa ở nhóm khởi phát bệnh trong điều kiện nhiệt độ thấp cao hơn rõ rệt so với nhóm ở nhiệt độ cao hơn (đạt 66% so với 45%) [2]. Ngược lại, tổn thương dạng xói mòn bề mặt lòng mạch (OCT-erosion) lại xuất hiện phổ biến hơn ở nhóm có nhiệt độ cao hơn (26% so với 13%) [2]. Đặc biệt, nhóm bệnh nhân trải qua thời tiết lạnh xuất hiện nhiều tinh thể cholesterol trong mảng xơ vữa hơn nhóm ấm áp (71% so với 54%) [2]. Điều này khẳng định đỉnh điểm các ca nhồi máu cơ tim trong mùa lạnh xuất phát chủ yếu từ việc các mảng xơ vữa bị nứt vỡ [2].
Sự kết hợp giữa hoạt hóa thần kinh giao cảm, tăng huyết áp và tăng độ nhớt máu khi trời rét tạo ra lực xé và ma sát lớn hơn lên bề mặt thành mạch [3]. Quá trình hình thành cục máu đông gây bít tắc hoàn toàn động mạch vành thường cần một khoảng thời gian diễn tiến sau khi mảng xơ vữa rách ra [3]. Đó là lý do vì sao tác động của đợt rét đối với nhồi máu cơ tim thường có độ trễ khoảng 2 đến 5 ngày sau khi tiếp xúc với nhiệt độ thấp, khác với biến cố lóc tách động mạch chủ vốn là một sự cố rách lớp nội mạc xảy ra tức thì trong vòng 1 đến 2 ngày đầu [3].
Nhiệt độ trồi sụt và độ trễ của các biến cố tim mạch
Mối liên hệ giữa nhiệt độ thấp và nguy cơ nhồi máu cơ tim cấp không chỉ dừng lại ở độ rét tuyệt đối mà còn phụ thuộc mật thiết vào mức độ dao động nhiệt độ giữa các ngày. Một nghiên cứu thuần tập quan sát hồi cứu công bố năm 2023 tại Trường Xuân (Trung Quốc) trên 1.933 bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp trong giai đoạn 2017 - 2019 đã phân tích chi tiết ảnh hưởng của sự thay đổi nhiệt độ [4]. Kết quả ghi nhận số ca nhồi máu cơ tim trung bình hàng ngày trong mùa lạnh (từ tháng 10 đến tháng 4) cao hơn hẳn so với mùa ấm (từ tháng 5 đến tháng 9) [4].
Đáng chú ý, khi nhiệt độ tối đa hàng ngày giảm xuống dưới hoặc bằng -6 độ C ở thời điểm 2 ngày trước đó, tỷ lệ những ngày có trên 3 ca nhồi máu cơ tim nhập viện đã tăng hơn gấp đôi (từ mức 8,51% và 10,88% lên 20,23%) trong 2 ngày tiếp theo [4]. Khi mức dao động nhiệt độ tối đa giữa ngày thứ 2 và ngày thứ 3 trước đó chênh lệch từ 2 độ C trở lên, tỷ số chênh (OR) của số ngày có trên 3 ca cấp cứu tim mạch là 3,107 [4]. Vào những ngày có biên độ nhiệt biến động mạnh như vậy, tỷ lệ bệnh nhân nhồi máu cơ tim có kèm tiền sử tăng huyết áp cũng tăng vọt từ 20,83% lên 45,39% [4].
Mô hình phân tích đa biến năm 2018 cũng chỉ ra rằng nhiệt độ trung bình của ngày hôm trước (độ trễ 1 ngày) có mối liên hệ độc lập với tỷ lệ mắc bệnh: cơ hội nhập viện vì nhồi máu cơ tim giảm 5% nếu nhiệt độ ngày trước đó cao hơn 5 độ C [5]. Tương tự với độ trễ 2 ngày, số ca cấp cứu giảm 6% nếu nhiệt độ trung bình cao hơn 5 độ C; nhưng nếu biên độ nhiệt dao động trong ngày tăng thêm 2 độ C thì tỷ lệ nhập viện lại tăng 4% [5].
Trong một nghiên cứu quy mô lớn của Bhaskaran và các cộng sự theo dõi 84.010 ca nhồi máu cơ tim tại 15 thị trấn ở Anh và xứ Wales giai đoạn 2003 - 2006, các tác giả nhận thấy cứ mỗi 1 độ C giảm đi của nhiệt độ môi trường, nguy cơ nhồi máu cơ tim tích lũy trong ngày và 28 ngày tiếp theo tăng thêm 2,0 [5]. Tác động rõ rệt nhất tập trung vào giai đoạn từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 7 hoặc ngày thứ 8 đến ngày thứ 14, trong đó mỗi khi nhiệt độ tăng 1 độ C thì tỷ lệ mắc bệnh giảm tương ứng 0,6 và 0,7 [5].
Vai trò của các yếu tố khí tượng khác và hiện tượng nghịch nhiệt
Không chỉ riêng nhiệt độ, một số thông số thời tiết khác cũng tác động đáng kể đến hệ tim mạch. Nghiên cứu năm 2007 tại Thụy Sĩ phân tích 6.560 ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim từ năm 1990 đến năm 1994 cho thấy áp suất khí quyển cao, độ dốc áp suất lớn và hoạt động của gió mạnh có liên quan mật thiết với sự gia tăng các ca nhập viện bất kể vị trí địa lý [6]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, các yếu tố như lượng mưa, tuyết rơi, gió Foehn hay sấm sét không cho thấy mối liên hệ rõ rệt [6].
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, mùa lạnh còn đi kèm với hiện tượng nghịch nhiệt, một trạng thái khí tượng khiến không khí lạnh và các chất ô nhiễm môi trường bị giữ lại ở các tầng thấp sát mặt đất [1]. Ô nhiễm không khí tích tụ trong các đợt nghịch nhiệt này có thể tác động trực tiếp và làm gia tăng số ca tử vong do nguyên nhân tim mạch [1]. Nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng cao trong điều kiện nhiệt độ lạnh là một trong những yếu tố chính thúc đẩy tỷ lệ tử vong chung gia tăng vào mùa đông [7].
Một yếu tố hành vi quan trọng khác là các hoạt động thể lực nặng ngoài trời rét như cào tuyết, lắp xích bánh xe hay đẩy xe chết máy [1]. Những gắng sức đột ngột dưới thời tiết lạnh giá này sẽ dồn thêm áp lực cực lớn lên quả tim và đẩy nhanh nguy cơ xuất hiện cơn đau tim cấp [1].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những ngày giá rét kỷ lục mới gây nguy hiểm cho tim mạch. Tuy nhiên, các phân tích chỉ ra rằng mối quan hệ phơi nhiễm giữa nhiệt độ và nhồi máu cơ tim thường có dạng đường cong chữ U hoặc chữ V [3]. Điều này phản ánh nguy cơ bắt đầu xuất hiện ngay khi nhiệt độ chớm hạ thấp so với mức nhiệt thích nghi bình thường, chứ không chỉ riêng những ngày rét buốt cực đoan.
Một hiểu lầm khác là cho rằng thời tiết nắng nóng mùa hè cũng gây nhồi máu cơ tim với mức độ tương đương đợt lạnh. Mặc dù một số nghiên cứu cũ ghi nhận nguy cơ gia tăng ở cả hai thái cực nhiệt độ, phần lớn các nghiên cứu kiểm soát tốt phương pháp dịch tễ và đối chiếu chẩn đoán chính xác lại khẳng định biến cố nhồi máu cơ tim chỉ gia tăng rõ rệt trước thời tiết lạnh [6, 7]. Dữ liệu từ dự án kiểm toán quốc gia về thiếu máu cơ tim cục bộ (MINAP) tại Anh và xứ Wales xác nhận rằng tác động bất lợi của nhiệt độ cao hầu như không thấy rõ khi loại trừ các yếu tố nhiễu [8].
Cần nhìn nhận rằng các nghiên cứu khí tượng - sức khỏe mang tính quan sát quần thể. Việc phân tích số liệu dựa trên các trạm khí tượng công cộng đôi khi chưa phản ánh chính xác nhiệt độ vi khí hậu trong nhà, nơi người dân dành phần lớn thời gian sinh hoạt. Ngoài ra, việc xác định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa cơ chế bệnh sinh học với từng biến số khí hậu riêng lẻ vẫn đòi hỏi thêm các dữ liệu chuyên sâu [6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi chuyển rét
Nghiên cứu từ cơ sở dữ liệu MINAP chỉ ra rằng nhóm người cao tuổi, đặc biệt là nhóm từ 75 đến 84 tuổi, dễ bị tổn thương nhất trước những thay đổi tiêu cực của nhiệt độ [8]. Ở người cao tuổi, khả năng điều hòa thân nhiệt suy giảm, các mạch máu xơ cứng làm tăng gánh nặng hậu tải và phản ứng mạch máu trước stress nhiệt trở nên kém linh hoạt.
Những người có tiền sử tăng huyết áp cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao hàng đầu. Dữ liệu thực tế cho thấy trong những ngày có nhiệt độ biến động mạnh, tỷ lệ bệnh nhân tăng huyết áp bị nhồi máu cơ tim tăng vọt lên mức 45,39% [4]. Sự thay đổi tự nhiên của huyết áp trong ngày thường có biên độ dao động mạnh hơn khi nhiệt độ môi trường thấp hơn mức trung bình [5].
Đặc biệt, động mạch vành của người bệnh thường ở trạng thái trương lực rất cao vào buổi sáng sớm, khiến mạch máu dễ bị co thắt dữ dội chỉ sau một kích thích nhẹ từ nhiệt độ bên ngoài [5]. Ngược lại, vào buổi chiều, trương lực động mạch vành hạ thấp hơn [5]. Do đó, bệnh nhân mắc bệnh mạch vành, người có rối loạn chức năng thất trái hoặc người từng đặt stent cần hết sức cẩn trọng trong các khung giờ sáng sớm của mùa đông [5, 8].
Khuyến cáo chăm sóc sức khỏe và phòng ngừa khi trời rét
Để bảo vệ hệ tim mạch trong những đợt không khí lạnh, người dân cần chủ động duy trì thân nhiệt ổn định cả trong nhà lẫn khi ra ngoài, bởi duy trì nhiệt độ hằng định là chìa khóa then chốt giúp phòng ngừa các cơn nhồi máu cơ tim cấp [4]. Khi thức dậy vào buổi sáng, người bệnh tuyệt đối không nên rời giường quá đột ngột. Cần ngồi lại vài phút trên giường, vận động nhẹ nhàng các chi và mặc áo khoác ấm trước khi bước ra khỏi phòng ngủ để tránh kích thích co thắt động mạch vành [5].
Người cao tuổi và người có bệnh tim mạch cần hạn chế tập thể dục ngoài trời vào sáng sớm khi sương muối và giá rét còn đậm. Thay vào đó, có thể chuyển sang đi bộ nhẹ nhàng trong nhà kín gió hoặc lùi giờ tập sang buổi chiều khi nhiệt độ ấm áp hơn và trương lực mạch vành đã giảm bớt [5]. Tránh tuyệt đối các hoạt động gắng sức đột ngột ngoài trời lạnh như mang vác vật nặng hay đẩy xe chết máy [1].
Về chế độ sinh hoạt, người bệnh cần uống đủ nước ấm rải đều trong ngày nhằm duy trì thể tích lòng mạch, hỗ trợ giảm bớt độ nhớt của máu [1]. Khẩu phần ăn nên duy trì sự cân bằng, hạn chế thực phẩm quá nhiều muối để tránh làm tăng huyết áp trong mùa rét. Điều quan trọng nhất là bệnh nhân có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp phải tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ điều trị, không được tự ý ngừng hay chỉnh liều thuốc huyết áp, thuốc chống kết tập tiểu cầu và cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu tức ngực, khó thở bất thường.
Thời tiết lạnh giá với sự trồi sụt nhiệt độ bất thường là thử thách lớn đối với quả tim do tác động phối hợp giữa co mạch, tăng đông và nguy cơ nứt vỡ mảng xơ vữa [1, 5]. Hiểu rõ các biến đổi sinh lý tự nhiên này giúp mỗi người chủ động giữ ấm cơ thể, điều chỉnh thói quen vận động hợp lý và bảo vệ an toàn cho hệ tim mạch trong suốt mùa đông.
