Súp gà nóng ngày mưa có thực sự giảm triệu chứng nghẹt mũi?

Những ngày mưa lạnh hoặc thời tiết giao mùa ẩm ướt là thời điểm nhiều người dễ gặp phải các triệu chứng khó chịu đường hô hấp trên như hắt hơi, nghẹt mũi và cảm lạnh thông thường. Trong dân gian, bát súp gà nóng nghi ngút khói từ lâu đã được coi là món ăn kinh điển giúp người ốm cảm thấy ấm người và dễ thở hơn. Không ít người băn khoăn liệu trải nghiệm này chỉ là cảm giác tâm lý thoải mái nhất thời hay thực sự có cơ sở sinh học và nghiên cứu khoa học rõ ràng hỗ trợ.

Câu trả lời ngắn gọn là món ăn này thực sự mang lại lợi ích sinh lý hỗ trợ cải thiện lưu thông mũi, nhưng tác dụng mang tính tạm thời và hỗ trợ triệu chứng chứ không phải phương thuốc chữa dứt điểm bệnh [1, 3]. Dưới góc độ khoa học, việc húp súp gà nóng tác động đến cơ thể qua hai cơ chế chính: tăng tốc độ đào thải chất nhầy nhờ hơi nóng và mùi vị, đồng thời đem lại tác dụng chống viêm nhẹ ở mức độ tế bào [1, 3].

Cơ chế tác động đến hệ thống làm sạch của mũi

Khi đường hô hấp trên bị kích ứng hoặc nhiễm mầm bệnh, niêm mạc mũi sản sinh chất nhầy để bẫy các phần tử lạ, nhưng dịch nhầy ứ đọng cũng gây ra tình trạng nghẹt mũi và khó chịu [1, 4]. Hệ thống vận chuyển chất nhầy niêm mạc (mucociliary transport) đóng vai trò sống còn trong việc đẩy các chất tiết này về phía họng để đào thải ra ngoài ^[1]. Tốc độ vận chuyển chất nhầy niêm mạc mũi (nasal mucus velocity) có thể được tăng cường đáng kể nhờ việc bổ sung các chất lỏng nóng, tập luyện thể lực hoặc dùng thuốc thông mũi ^[1].

Hơi nước ấm bốc lên từ một bát súp nóng khi hít qua mũi có tác dụng làm ấm và ẩm lớp niêm mạc hô hấp, hỗ trợ làm loãng dịch tiết ^[2]. Đáng chú ý hơn, các nhà khoa học nhận thấy ngoài hơi nước, hương thơm của súp kích thích qua đường mũi sau và các thụ thể vị giác còn tạo ra cơ chế phản xạ thần kinh giúp đẩy nhanh dòng dịch nhầy ^[2]. Nhờ đó, người ăn cảm thấy đường thở thông thoáng hơn trong một khoảng thời gian nhất định ngay sau bữa ăn ^[2].

Bằng chứng lâm sàng: Súp gà tác động đến lưu lượng nhầy mũi ra sao?

Một nghiên cứu công bố năm 1978 đã tiến hành đo đạc trực tiếp tốc độ vận chuyển dịch nhầy mũi và sức cản luồng khí thở mũi trên 15 người khỏe mạnh ^[2]. Các đối tượng tham gia được kiểm tra trước khi dùng và tại thời điểm 5 phút cũng như 30 phút sau khi thực hiện các thử nghiệm: uống nước nóng bằng từng ngụm hoặc bằng ống hút, ăn súp gà nóng bằng từng ngụm hoặc bằng ống hút, uống nước lạnh từng ngụm, và một quy trình đối chứng uống giả vờ bằng ống hút ^[2].

Kết quả ghi nhận tại thời điểm 5 phút sau can thiệp:

• Nước nóng uống từng ngụm làm tăng tốc độ dịch nhầy từ 6,2 lên 8,4 mm/phút ^[2].
• Súp gà nóng dùng từng ngụm đem lại hiệu quả cao nhất, thúc đẩy tốc độ dịch nhầy tăng từ 6,9 lên tới 9,2 mm/phút ^[2].
• Súp gà nóng uống qua ống hút tăng tốc độ từ 6,4 lên 7,8 mm/phút ^[2].
• Ngược lại, nước lạnh uống từng ngụm làm giảm tốc độ dịch nhầy niêm mạc mũi một cách rõ rệt từ mức ban đầu 7,3 xuống còn 4,5 mm/phút ^[2].

Các mức tăng của súp gà nóng và nước nóng uống ngụm đều có ý nghĩa thống kê so với nước lạnh, nước nóng dùng ống hút hay nhóm đối chứng ^[2]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ mang tính tạm thời: tại mốc 30 phút, mọi chỉ số đều trở lại mức cơ bản ban đầu, ngoại trừ nhóm uống nước lạnh vẫn bị sụt giảm tốc độ dịch nhầy ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sức cản luồng khí qua mũi không có thay đổi đáng kể tại các mốc 5 và 30 phút sau thử nghiệm ^[2]. Điều này cho thấy súp gà nóng vượt trội hơn nước lạnh trong việc xử lý dịch tiết ở người nhiễm trùng đường hô hấp trên ^[2].

Đặc tính chống viêm nhẹ ở cấp độ phòng thí nghiệm

Bên cạnh tác động vật lý và phản xạ dịch chuyển niêm dịch, súp gà còn được kiểm chứng về hoạt tính sinh học liên quan đến phản ứng viêm ^[3]. Cảm lạnh thông thường hình thành do nhiều loại virus đường hô hấp khác nhau, nhưng bức tranh triệu chứng lâm sàng tương đồng chủ yếu xuất phát từ phản ứng viêm chung của cơ thể người bệnh ^[3]. Nếu một chất làm dịu được phản ứng viêm này, các triệu chứng khó chịu sẽ thuyên giảm tương ứng ^[3].

Trong một nghiên cứu in vitro được công bố năm 2000, các nhà khoa học đã kiểm tra khả năng ức chế sự di chuyển của bạch cầu trung tính (neutrophil chemotaxis) của một công thức súp gà truyền thống bằng phương pháp buồng Boyden với các chất kích thích hóa hướng động ^[3]. Kết quả cho thấy súp gà ức chế sự di cư của bạch cầu trung tính rõ rệt và sự ức chế này phụ thuộc vào nồng độ ^[3]. Hoạt tính chống viêm này nằm ở phần dịch lỏng không chứa cặn của súp gà ^[3].

Khi thử nghiệm riêng rẽ từng thành phần, tất cả các loại rau củ nấu trong súp và phần thịt gà đều thể hiện hoạt tính ức chế bạch cầu trung tính ^[3]. Riêng phần thịt gà hoàn toàn không có độc tính với tế bào, và món súp gà thành phẩm hoàn chỉnh cũng không gây độc tế bào ^[3]. Các nhà nghiên cứu đồng thời thử nghiệm các loại súp gà đóng gói thương mại và nhận thấy mức độ hoạt tính ức chế phản ứng viêm giữa các sản phẩm này có sự dao động rất lớn ^[3]. Tác dụng chống viêm nhẹ này được xem là một cơ chế tiềm năng giải thích vì sao súp gà giúp giảm nhẹ triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp trên ^[3].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Những kết quả khoa học trên cung cấp lời giải thích hợp lý vì sao súp gà từ nhiều thế hệ được xem như món ăn bồi bổ hàng đầu khi cảm mạo [1, 3]. Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách khách quan và tỉnh táo. Nghiên cứu thực nghiệm về tốc độ dịch nhầy mũi chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 15 người tình nguyện khỏe mạnh, và hiệu quả làm sạch dịch nhầy chỉ kéo dài trong khoảng thời gian ngắn dưới 30 phút ^[2].

Nghiên cứu về khả năng chống viêm của súp gà hoàn toàn là thử nghiệm in vitro trong ống nghiệm tế bào, chưa phải thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân thực tế ^[3]. Thêm vào đó, việc sức cản đường thở qua mũi không biến đổi đáng kể sau khi ăn cho thấy súp gà không tạo ra tác động co mạch mạnh như các loại thuốc tân dược điều trị nghẹt mũi chuyên dụng ^[2]. Món ăn này hỗ trợ dẫn lưu dịch mũi tốt hơn và cấp ẩm, chứ không làm thông mũi ngay lập tức do giảm sưng nề mô cuốn mũi ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng súp gà trị cảm

Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng ăn súp gà nóng có thể tiêu diệt được virus hay vi khuẩn gây bệnh trong đường thở. Thực tế, súp gà chỉ cung cấp dinh dưỡng, bù dịch, tăng tốc độ thanh thải dịch nhầy tạm thời và có thể giảm phản ứng viêm nhẹ hỗ trợ [1, 3]. Món ăn này hoàn toàn không có hoạt tính kháng sinh hay kháng virus để loại bỏ căn nguyên gây nhiễm trùng.

Hiểu lầm thứ hai là súp gà đóng hộp hoặc súp gói công nghiệp cũng có tác dụng tương đương súp tự nấu tại nhà. Dữ liệu phòng thí nghiệm chỉ ra các mẫu súp thương mại có sự chênh lệch hoạt tính rất cao, nhiều sản phẩm chứa rất ít thành phần dưỡng chất hoạt tính hoặc chủ yếu là hương liệu và muối ^[3]. Việc kỳ vọng mọi loại nước súp đóng gói sẵn đều đem lại hiệu quả hỗ trợ sức khỏe như món súp hầm truyền thống từ rau củ và thịt gà tươi là không chính xác ^[3].

Ai nên thận trọng khi dùng súp gà?

Mặc dù là món ăn quen thuộc và lành tính, súp gà không phải là lựa chọn hoàn hảo cho tất cả mọi người nếu không chú ý đến khâu chế biến. Người mắc bệnh tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc suy thận cần đặc biệt cẩn trọng với hàm lượng muối natri trong các món súp hầm. Việc nêm nếm mặn hoặc sử dụng các loại viên nêm, nước cốt súp công nghiệp đóng hộp chứa nhiều muối có thể gây giữ nước và làm tăng huyết áp đột ngột.

Người có bệnh lý chuyển hóa như tăng axit uric máu hoặc bệnh gút (gout) nên hạn chế ăn nước hầm gà đậm đặc từ xương và thịt vì nước dùng chứa lượng purin đáng kể, dễ gây bùng phát cơn đau khớp cấp tính. Ngoài ra, người đang bị trào ngược dạ dày thực quản không nên ăn súp gà khi còn quá nóng hoặc cho quá nhiều tiêu, ớt và chất béo từ da gà, tránh kích thích niêm mạc dạ dày gây ợ chua, nóng rát.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chế biến khoa học

Để tận dụng tối đa lợi ích của súp gà trong những ngày mưa lạnh hay khi đang gặp triệu chứng sổ mũi, cách chế biến đóng vai trò quyết định. Nên ưu tiên nấu súp gà tại nhà bằng cách ninh thịt gà nạc kết hợp nhiều loại rau củ tươi như cà rốt, hành tây, cần tây để tối ưu hóa sự kết hợp của các thành phần có hoạt tính chống viêm tự nhiên ^[3].

Khi thưởng thức, người dùng nên áp dụng các lưu ý sau:

• Thưởng thức trực tiếp từng ngụm bằng bát hoặc thìa khi súp còn ấm nóng, hít thở nhẹ nhàng hơi nước bốc lên qua đường mũi thay vì dùng ống hút, bởi việc uống ngụm trực tiếp kích hoạt cả cơ chế hơi nước lẫn mùi vị niêm mạc sau tốt hơn nhiều ^[2].
• Giữ nhiệt độ món ăn ở mức ấm vừa phải, tránh ăn súp quá nóng gây bỏng rát niêm mạc miệng và thực quản.
• Hạn chế tối đa việc sử dụng nước lạnh khi đang nghẹt mũi, bởi nghiên cứu đã chứng minh nước lạnh làm giảm đáng kể tốc độ thanh thải của dịch nhầy niêm mạc mũi ^[2].
• Kết hợp súp gà như một bữa ăn phụ nhẹ nhàng, dễ tiêu, đồng thời duy trì chế độ nghỉ ngơi, uống đủ nước ấm trong suốt cả ngày ^[2].

Tóm lại, thói quen ăn một bát súp gà nóng trong ngày mưa lạnh khi bị cảm nghẹt mũi là một liệu pháp hỗ trợ tại nhà có cơ sở khoa học nhất định [1, 3]. Món ăn giúp tăng tốc độ làm sạch dịch nhầy niêm mạc mũi trong thời gian ngắn và cung cấp tác dụng chống viêm nhẹ [1, 3]. Dù vậy, súp gà chỉ đóng vai trò hỗ trợ nâng cao thể trạng, người bệnh vẫn cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng cân bằng và tìm kiếm tư vấn y tế từ bác sĩ chuyên khoa nếu các triệu chứng cảm sốt kéo dài hoặc trở nặng.