Nhiều người trong chúng ta thường nghĩ rằng hệ vi sinh đường ruột chỉ chịu ảnh hưởng bởi những món ăn được nạp vào cơ thể mỗi ngày. Tuy nhiên, thời điểm và khoảng cách giữa các bữa ăn cũng đóng vai trò then chốt không kém đối với cộng đồng vi khuẩn cư trú bên trong đường tiêu hóa [1]. Thói quen nhịn ăn gián đoạn, đặc biệt là hình thức giới hạn khung giờ ăn trong ngày, đang trở thành xu hướng được quan tâm để cải thiện cân nặng và tìm kiếm sự thay đổi tích cực ở hệ tiêu hóa [1], [2].
Liệu việc để trống dạ dày trong một khoảng thời gian cố định có thực sự giúp hệ vi sinh đường ruột phát triển đa dạng và khỏe mạnh hơn hay không? Các nghiên cứu giải trình tự gen vi khuẩn gần đây cho thấy việc điều chỉnh khung giờ ăn uống có thể thúc đẩy sự gia tăng của một số vi khuẩn có lợi và làm biến đổi hồ sơ chuyển hóa [3], [4]. Dẫu vậy, hiệu quả này không diễn ra giống nhau ở tất cả mọi người mà phụ thuộc chặt chẽ vào thể trạng từng cá nhân cũng như phác đồ nhịn ăn cụ thể [5].
Nhịp sinh học và cơ chế điều hòa vi sinh vật
Đường ruột của con người là nơi sinh sống của hàng nghìn tỷ vi sinh vật, và cấu trúc của quần thể này có thể phản ứng nhanh chóng trước bất kỳ sự xáo trộn nào về thời gian tiêu thụ thực phẩm [1]. Chế độ nhịn ăn gián đoạn hoạt động dựa trên nguyên lý kiểm soát lượng thức ăn tiêu thụ đồng thời đồng bộ hóa quá trình nạp năng lượng với nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể [1]. Khi con người tuân thủ một khung giờ ăn cố định, sự tương tác qua lại giữa thời điểm dùng bữa và đồng hồ sinh học của vật chủ sẽ kích hoạt những tín hiệu điều biến hệ vi khuẩn đường ruột [1].
Trong trạng thái béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa, hệ vi sinh đường ruột thường rơi vào tình trạng mất cân bằng nghiêm trọng [4]. Sự mất cân đối này thường thể hiện rõ qua tỷ lệ giữa hai ngành vi khuẩn chủ đạo là Firmicutes và Bacteroidetes, tạo điều kiện thúc đẩy các phản ứng viêm và rối loạn chuyển hóa toàn thân [4]. Bằng cách tạo ra quãng nghỉ tiêu hóa định kỳ, việc nhịn ăn giúp đường ruột có thời gian tái thiết lập môi trường nội môi [1]. Cơ chế này không chỉ kích thích cơ thể ưu tiên sử dụng chất béo dự trữ mà còn tạo tiền đề phục hồi các chủng vi sinh vật có lợi [4]. Bên cạnh đó, nhịp điệu ăn uống định kỳ còn can thiệp tích cực vào trục ruột - não thông qua việc sản sinh các chất chuyển hóa thần kinh và tăng cường tính toàn vẹn của hàng rào ruột [6].
Bằng chứng giải trình tự gen từ các thử nghiệm lâm sàng
Để hiểu rõ sự biến chuyển của vi khuẩn khi nhịn ăn theo khung giờ, các nhà khoa học đã ứng dụng công nghệ giải trình tự gen 16S rRNA từ mẫu phân của người tham gia [3], [7]. Trong một nghiên cứu thử nghiệm năm 2020 trên 14 người trưởng thành mắc bệnh béo phì, các tình nguyện viên được áp dụng khung giờ ăn 8 tiếng và nhịn 16 tiếng mỗi ngày liên tục trong 12 tuần [7]. Kết quả thu được sau can thiệp cho thấy cân nặng của các đối tượng giảm trung bình 2 ± 1 kg [7]. Trước can thiệp, hai ngành vi khuẩn phổ biến nhất là Firmicutes chiếm 61,2% và Bacteroidetes chiếm 26,9% tổng lượng vi sinh vật [7]. Tuy nhiên, sau 12 tuần nhịn ăn theo giờ, đa dạng phát sinh loài của hệ vi sinh đường ruột không có sự biến đổi đáng kể [7]. Đồng thời, lượng vi khuẩn Firmicutes, Bacteroidetes cũng như các ngành khác đều không ghi nhận sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê [7].
Trái ngược với thử nghiệm quy mô nhỏ kể trên, một nghiên cứu đoàn hệ được công bố năm 2025 tại Pakistan đã cung cấp dữ liệu chi tiết hơn khi so sánh các chế độ nhịn ăn khác nhau [3]. Các nhà khoa học đã thu thập 22 mẫu phân ghép cặp của người áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn ở thời điểm ngày thứ 1 và ngày thứ 10 [3]. Kết quả giải trình tự gen 16S rRNA cho thấy việc nhịn ăn gián đoạn đã làm tăng đáng kể mật độ của các chủng vi khuẩn Prevotella, Lactobacillus và Anaerostipes [3]. Sự dịch chuyển này cũng kéo theo những thay đổi trong chuỗi axit béo mạch ngắn (SCFA), cụ thể là các phân tử C5, iC5 và iC6 đóng góp lớn vào sự biến thiên về cấu trúc, phát sinh loài và chức năng của vi sinh vật [3].
Ở nhóm 29 mẫu phân thực hiện nhịn ăn theo tháng Ramadan (kéo dài 30 ngày kèm hạn chế uống nước ban ngày), tính đa dạng phân loại và chức năng của vi khuẩn thậm chí còn tăng vọt [3]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận sự suy giảm của nhiều vi khuẩn có hại như Blautia, Haemophilus, Desulfovibrio, Lachnoclostridium và Porphyromonas, cùng sự gia tăng của các axit béo mạch ngắn như C7, iC4 và iC6 [3]. Đáng chú ý, phần lớn các vi khuẩn này lại trở về trạng thái ban đầu sau 3 tháng khi người tham gia quay về chế độ ăn thông thường [3].
Tác động thay đổi tùy theo thể trạng người tham gia
Một câu hỏi lớn được đặt ra là liệu việc nhịn ăn theo giờ có mang lại kết quả đồng nhất trên tất cả mọi người hay không. Một tổng quan hệ thống quy mô lớn công bố năm 2024 theo tiêu chuẩn PRISMA đã sàng lọc 166 công trình và lựa chọn được 13 nghiên cứu can thiệp trên người đạt chuẩn để phân tích [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng ảnh hưởng của nhịn ăn gián đoạn lên hệ vi sinh vật phụ thuộc rất lớn vào kiểu hình chuyển hóa của từng cá nhân [5].
Dữ liệu tổng hợp chỉ ra rằng nhịn ăn gián đoạn có khả năng điều hòa độ đa dạng alpha và beta của hệ vi sinh ở nhóm người có thể trạng gầy tương đối khỏe mạnh và nhóm thừa cân, béo phì tương đối khỏe mạnh [5]. Ngược lại, ở những người đã mắc hội chứng chuyển hóa, nhịn ăn gián đoạn không tạo ra sự biến đổi rõ rệt đối với độ đa dạng alpha và beta của vi khuẩn [5]. Dù vậy, việc can thiệp thời gian ăn vẫn làm thay đổi thành phần cấu trúc vi sinh vật ở tất cả các nhóm thể trạng [5]. Các bậc phân loại vi khuẩn và chất chuyển hóa thu được sau can thiệp nhịn ăn đều có mối tương quan mật thiết với các chỉ số chuyển hóa của cơ thể [5]. Điều này chứng minh rằng nền tảng sức khỏe và cơ địa ban đầu quyết định trực tiếp tới mức độ phản ứng của vi sinh vật đường ruột khi tiếp nhận một chế độ ăn mới [5].
Những nhóm lợi khuẩn nào thực sự được hưởng lợi?
Qua các phân tích vi sinh chuyên sâu, một số chủng vi khuẩn đường ruột có xu hướng phát triển vượt trội khi thời gian ăn uống được rút ngắn [3], [4]. Nghiên cứu tổng quan năm 2024 về vai trò của nhịn ăn trong điều trị béo phì đã nhấn mạnh rằng nhịn ăn gián đoạn thúc đẩy một hồ sơ vi sinh vật lành mạnh hơn ở người [4]. Trong đó, hai chủng vi khuẩn có lợi được ghi nhận gia tăng rõ rệt về độ phong phú và số lượng là Lactobacillus và Akkermansia [4].
Lactobacillus là nhóm vi khuẩn có khả năng lên men, có mối liên kết chặt chẽ với việc sản sinh các axit béo mạch ngắn và duy trì độ pH tối ưu cho đường tiêu hóa [3], [8]. Trong khi đó, Akkermansia được biết đến rộng rãi với vai trò củng cố lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc ruột, hỗ trợ giảm tình trạng viêm nhiễm mạn tính do béo phì gây ra [4]. Sự gia tăng của Anaerostipes và Prevotella trong các can thiệp nhịn ăn cũng góp phần củng cố hệ sinh thái vi sinh vật bản địa, hỗ trợ quá trình tiêu hóa chất xơ và ổn định môi trường đường ruột [3]. Ngoài ra, sự kết hợp giữa nhịn ăn gián đoạn và bổ sung lợi khuẩn đường uống còn được chứng minh là có thể hỗ trợ nâng cao hiệu quả chuyển hóa và tăng cường chức năng nhận thức thông qua trục ruột - não [6].
Bức tranh nghiên cứu còn nhiều mảnh ghép chưa đồng nhất
Mặc dù có nhiều tín hiệu khả quan, giới khoa học vẫn duy trì thái độ thận trọng khi đánh giá tác động của việc nhịn ăn lên hệ vi sinh. Một tổng quan hệ thống khác trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Scopus, Cochrane Library và Web of Science đã rà soát 1.332 nghiên cứu và chỉ chọn được 8 thử nghiệm lâm sàng trên người đáp ứng đủ tiêu chí [2]. Tổng quan này cho thấy dù phần lớn nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa nhịn ăn và sự biến đổi độ phong phú, độ đa dạng của vi sinh vật, kết quả giữa các thử nghiệm lại tồn tại tính không đồng nhất rất lớn [2].
Cụ thể, các loài vi khuẩn bị tác động có sự khác biệt rất xa giữa các công trình nghiên cứu khác nhau [2]. Điển hình như một nghiên cứu sơ bộ năm 2023 trên 20 người theo dõi chế độ nhịn ăn tháng Ramadan trong 4 tuần và theo dõi tiếp 8 tuần sau đó đã mang lại góc nhìn hoàn toàn trái ngược [8]. Phân tích metagenomic và sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) cho thấy nồng độ axit béo mạch ngắn và mật độ vi khuẩn có lợi lại sụt giảm trong suốt thời gian nhịn ăn [8]. Chỉ sau khi kết thúc tháng Ramadan và ăn uống trở lại, độ đa dạng vi sinh vật mới tăng lên [8]. Các tác giả giải thích rằng việc nhịn ăn kéo dài kết hợp tiết chế nước uống có thể khiến đường ruột không nhận đủ dưỡng chất cần thiết để nuôi dưỡng các quần thể vi khuẩn có ích [8]. Chính vì những mâu thuẫn này, các nhà khoa học khẳng định cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng dài hạn với phương pháp chặt chẽ hơn để đưa ra kết luận chắc chắn [1], [2], [4].
Ai nên thận trọng trước khi áp dụng nhịn ăn theo giờ?
Phương pháp giới hạn thời gian ăn không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi đối tượng, đặc biệt khi hệ vi sinh và thể trạng mỗi người có sự khác biệt rất lớn [5]. Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược axit nặng không nên để bụng quá đói trong thời gian dài vì dịch vị dạ dày có thể làm tổn thương thêm lớp niêm mạc. Người mắc đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin tuyệt đối không được tự ý nhịn ăn theo giờ nếu chưa có sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa, nhằm tránh nguy cơ tụt đường huyết đột ngột gây nguy hiểm tính mạng.
Phụ nữ đang mang thai, người mẹ cho con bú hoặc người có tiền sử rối loạn ăn uống cũng là những nhóm cần tránh xa việc nhịn ăn ngắt quãng vì nhu cầu dinh dưỡng cho cơ thể và thai nhi luôn đòi hỏi sự ổn định. Đối với những bệnh nhân đang mắc hội chứng chuyển hóa nặng hoặc có các bệnh lý nền mạn tính, việc thay đổi chế độ ăn uống cần phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe [5].
Áp dụng khoa học để nuôi dưỡng hệ vi sinh khỏe mạnh
Nếu bạn có thể trạng khỏe mạnh và muốn thử nghiệm nhịn ăn theo khung giờ để hỗ trợ đường ruột, việc bắt đầu từng bước là cách tiếp cận an toàn nhất. Khung giờ phổ biến và dễ duy trì nhất là 16:8, tức là gói gọn thời gian ăn trong vòng 8 tiếng (chẳng hạn từ 10 giờ sáng đến 18 giờ chiều) và nhịn hoàn toàn trong 16 tiếng còn lại [7]. Trong khoảng thời gian nhịn, bạn cần uống đủ nước lọc để tránh tình trạng mất nước làm ảnh hưởng tiêu cực tới hệ tiêu hóa như từng ghi nhận trong một số nghiên cứu nhịn ăn khắt khe [8].
Bên cạnh thời gian, chất lượng thức ăn đưa vào cơ thể đóng vai trò then chốt trong việc duy trì vi sinh vật có lợi. Việc nhịn ăn sẽ không mang lại lợi ích cho đường ruột nếu trong khung giờ ăn bạn tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến, dầu mỡ và đường tinh luyện. Thay vào đó, hãy ưu tiên các loại rau củ giàu chất xơ hòa tan, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu để cung cấp cơ chất cho vi khuẩn lên men sản sinh axit béo mạch ngắn [3]. Bạn cũng có thể bổ sung các món lên men tự nhiên như sữa chua, dưa cải muối hoặc kombucha vào bữa ăn để hỗ trợ bổ sung thêm các chủng vi khuẩn sống có lợi như Lactobacillus [3], [4], [6]. Khi phá vỡ cơn nhịn ăn, hãy bắt đầu bằng một bữa ăn nhẹ nhàng, cân bằng, nhai kỹ để tạo điều kiện cho đường ruột tái khởi động nhịp nhàng.
Tóm lại, nhịn ăn theo khung giờ là một công cụ hỗ trợ chuyển hóa tiềm năng có khả năng tác động tích cực đến hệ vi sinh đường ruột ở những người khỏe mạnh [5], [4]. Tuy nhiên, phương pháp này không phải là "chiếc đũa thần" chữa lành mọi vấn đề tiêu hóa và hiệu quả thực tế luôn phụ thuộc vào chất lượng thực phẩm bạn lựa chọn [3]. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần thiết để bảo vệ sức khỏe một cách khoa học nhất.
