Viêm khớp thoái hóa có nên dùng gừng? Bằng chứng lâm sàng nói gì

Cơn đau nhức khớp gối âm ỉ khi đứng lên, ngồi xuống hay leo cầu thang là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người mắc thoái hóa khớp. Trước lo ngại về tác dụng phụ của thuốc giảm đau tây y khi dùng kéo dài, không ít người tìm đến gừng như một biện pháp tự nhiên quen thuộc. Liệu loại củ gia vị này có thực sự giúp giảm đau khớp gối như lời đồn?

Dưới góc nhìn y học thực chứng, chiết xuất gừng đường uống và các dạng bôi ngoài da cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm đau từ mức độ nhẹ đến trung bình ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng tổng thể hiện nay vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất, hiệu quả chỉ ở mức khiêm tốn và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cơ chế sinh học: Gừng tác động lên phản ứng viêm khớp thế nào?

Thoái hóa khớp là một bệnh lý thoái hóa mạn tính, đi kèm với phản ứng viêm tại màng hoạt dịch và mô sụn quanh khớp, dẫn đến sưng đau và hạn chế khả năng vận động [5, 7]. Các thuốc chống viêm giảm đau thông thường thường nhắm vào con đường ức chế các chất trung gian gây viêm, nhưng có thể gây loét dạ dày hoặc ảnh hưởng tim mạch khi dùng dài ngày [2, 5].

Gừng vốn được y học cổ truyền sử dụng từ lâu nhờ đặc tính chống viêm và kích thích tuần hoàn [5, 7]. Về mặt sinh hóa, các hợp chất tự nhiên trong gừng đã được chứng minh có khả năng can thiệp trực tiếp vào các tín hiệu gây viêm trong cơ thể ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2016 trên 120 bệnh nhân cao tuổi bị thoái hóa khớp gối đã làm sáng tỏ cơ chế này ^[1]. Sau 3 tháng sử dụng viên nang chứa 500 mg bột gừng mỗi ngày, nồng độ của hai cytokine tiền viêm quan trọng trong máu là yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-1 beta (IL-1beta) ở nhóm dùng gừng đã giảm đáng kể so với nhóm dùng 500 mg giả dược tinh bột ^[1]. Việc hạ thấp các chất gây viêm này giúp giải thích tại sao gừng có thể làm dịu cảm giác đau buốt và sưng khớp ở người bệnh ^[1].

Bằng chứng lâm sàng về chiết xuất gừng đường uống

Để kiểm chứng hiệu quả giảm đau thực tế, nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người đã được thực hiện với các dạng chiết xuất gừng chuẩn hóa khác nhau.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đa trung tâm quy mô lớn năm 2001 được tiến hành trên 261 bệnh nhân thoái hóa khớp gối có mức độ đau từ vừa đến nặng ^[2]. Nghiên cứu sử dụng chế phẩm EV.EXT 77 – một loại chiết xuất chuẩn hóa nồng độ cao kết hợp từ hai loài thực vật họ gừng là Zingiber officinale và Alpinia galanga (riềng) ^[2]. Bệnh nhân được cho dùng chiết xuất hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần, với paracetamol được phép dùng làm thuốc giảm đau cứu nguy ^[2].

Kết quả đánh giá trên 247 bệnh nhân đủ điều kiện cho thấy tỷ lệ người đáp ứng giảm đau khi đứng ở nhóm dùng gừng đạt 63%, vượt trội so với mức 50% ở nhóm giả dược (p = 0.048) ^[2]. Mức giảm độ đau khi đứng tính theo thang điểm thị giác (VAS) ở nhóm gừng đạt 24,5 mm so với 16,4 mm của nhóm chứng (p = 0.005) ^[2]. Cơn đau sau khi đi bộ 50 bước chân cũng giảm 15,1 mm ở nhóm gừng so với 8,7 mm ở nhóm giả dược (p = 0.016) ^[2]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện tổng hợp theo chỉ số WOMAC chưa đạt ý nghĩa thống kê vượt trội (giảm 12,9 mm so với 9,0 mm, p = 0.087), và chất lượng cuộc sống giữa hai nhóm không có sự khác biệt ^[2].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2015 cũng ghi nhận nhiều thử nghiệm đối chứng khác về chiết xuất gừng ^[3]. Nghiên cứu đầu tiên thử nghiệm liều 510 mg chiết xuất gừng/ngày ghi nhận nhóm dùng gừng giảm đau đáng kể so với giả dược ở giai đoạn đầu, nhưng hiệu quả này kém hơn ibuprofen ^[3]. Một nghiên cứu khác dùng 510 mg/ngày hỗn hợp gừng và riềng ghi nhận giảm đau mức độ vừa phải khi đi bộ sau 6 tuần ^[3]. Khi nâng liều lên 1000 mg/ngày trong thử nghiệm kéo dài 6 tháng có đổi chéo ở bệnh nhân viêm khớp gối có triệu chứng, nhóm dùng gừng ở giai đoạn sau ghi nhận mức đau thấp hơn rõ rệt so với giả dược ^[3].

Đáng chú ý, một nghiên cứu so sánh dùng 340 mg/ngày chiết xuất gừng cho thấy hiệu quả giảm đau tương đương với thuốc chống viêm không steroid diclofenac ^[3]. Trong một thử nghiệm mở khác kéo dài 12 tuần, cả ba nhóm can thiệp gồm diclofenac kết hợp giả dược, chiết xuất gừng 1500 mg/ngày kết hợp giả dược, hoặc phối hợp cả diclofenac và gừng đều giảm đau đáng kể so với ban đầu ^[3].

Bằng chứng về dạng dùng ngoài da và xoa bóp tại chỗ

Bên cạnh đường uống, việc thoa các chế phẩm từ gừng trực tiếp lên khớp gối cũng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhằm tránh tác động toàn thân.

Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng sơ bộ được thực hiện trên 60 bệnh nhân từ 50 đến 75 tuổi được chẩn đoán thoái hóa khớp gối theo tiêu chuẩn của Đại học Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) ^[4]. Bệnh nhân được hướng dẫn thoa hạt nano chiết xuất gừng trong hệ mang lipid cấu trúc nano (NLC) lên vùng khớp gối 3 lần mỗi ngày, liên tục trong 12 tuần ^[4].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy dạng hạt nano bôi ngoài này giúp cải thiện có ý nghĩa thống kê về điểm đánh giá tổng thể của người bệnh, mức độ đau khớp, các triệu chứng khớp, hoạt động hàng ngày, hoạt động thể thao và chất lượng cuộc sống (đo lường qua các thang đo KOOS, ISOA và PGA, p < 0.05) ^[4]. Thử nghiệm không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ hay bất thường nào trên các xét nghiệm sinh hóa máu ^[4].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố năm 2017 trên 68 bệnh nhân thoái hóa khớp gối đã đánh giá can thiệp tự xoa bóp khớp gối bằng dầu gừng ^[5]. Ngoài phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ, nhóm can thiệp gồm 34 người được hướng dẫn tự xoa bóp bằng dầu gừng 2 lần mỗi tuần ^[5]. Đánh giá ở tuần thứ 1 và tuần thứ 5 cho thấy điểm đau theo thang VAS của nhóm xoa bóp dầu gừng thấp hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng phác đồ chuẩn (p < 0.05) ^[5]. Tổng điểm chức năng vận động theo chỉ số WOMAC cũng tốt hơn rõ rệt (p < 0.05) ^[5].

Những tranh cãi và giới hạn từ các phân tích tổng hợp

Mặc dù có nhiều kết quả đơn lẻ đầy hứa hẹn, các phân tích gộp khắt khe lại đưa ra bức tranh thận trọng hơn rất nhiều về độ mạnh của bằng chứng.

Một phân tích tổng hợp theo chuẩn PRISMA công bố năm 2020 đã rà soát 7 thử nghiệm lâm sàng và đưa 4 nghiên cứu vào phân tích định lượng ^[6]. Khi so sánh giữa viên nang gừng đường uống và giả dược, mức độ giảm đau đạt khác biệt có ý nghĩa thống kê với chênh lệch trung bình -7,88 mm (khoảng tin cậy 95%: -11,92 đến -3,85; P = 0.00) ^[6]. Tuy nhiên, chức năng khớp gối lại không cải thiện có ý nghĩa thống kê (chênh lệch chuẩn -1,61 điểm; P = 0.24) ^[6].

Đối với việc bôi gừng ngoài da so với điều trị tiêu chuẩn, phân tích gộp năm 2020 không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê về cả mức độ giảm đau (P = 0.19) lẫn cải thiện chức năng khớp gối (P = 0.12) ^[6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng bằng chứng hiện tại có chất lượng phương pháp học còn kém và tính không đồng nhất cao, do đó chưa đủ bằng chứng thuyết phục để khuyến nghị sử dụng gừng uống thay cho giả dược trong điều trị thoái hóa khớp gối ^[6].

Các tổng quan hệ thống khác cũng chỉ ra rằng phần lớn nghiên cứu đều có cỡ mẫu vừa hoặc nhỏ, thời gian can thiệp ngắn (chủ yếu từ vài tuần đến vài tháng), và tiêu chuẩn bào chế giữa các nghiên cứu không giống nhau [1, 2, 5]. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận gừng như một phương pháp bổ trợ mang lại lợi ích vừa phải, không nên kỳ vọng gừng có tác dụng mạnh tương đương các thuốc đặc trị liều cao.

Hiểu lầm thường gặp: Gừng tươi ăn hàng ngày có tác dụng như chiết xuất?

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần thêm gừng tươi vào món ăn hoặc uống nước gừng pha đường mỗi ngày là khớp gối sẽ hết đau. Thực tế, hầu hết các nghiên cứu lâm sàng chứng minh hiệu quả giảm đau đều sử dụng chiết xuất gừng chuẩn hóa có hàm lượng hoạt chất cô đặc rất cao, chẳng hạn dạng viên nang nồng độ cao EV.EXT 77 hay hạt nano lipid [3, 4].

Việc sử dụng gừng tươi trong bữa ăn chỉ cung cấp một lượng nhỏ hoạt chất không ổn định, rất khó đạt được ngưỡng điều trị sinh học như trong nghiên cứu [3, 8]. Nấu nướng thông thường hay uống trà gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ sức khỏe nói chung, không thể đem lại tác dụng giảm viêm khớp rõ rệt như các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa.

Bên cạnh đó, gừng hoàn toàn không thể làm mọc lại lớp sụn đã mòn hay đảo ngược quá trình thoái hóa khớp gối [5, 7]. Kỳ vọng gừng chữa khỏi dứt điểm bệnh khớp là một sai lầm có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị y khoa tối ưu.

Ai nên thận trọng khi dùng gừng?

Dù có nguồn gốc tự nhiên, gừng đường uống không hoàn toàn lành tính với tất cả mọi người. Người bệnh cần lưu ý các vấn đề an toàn quan trọng:

• Người có bệnh lý dạ dày, tiêu hóa: Trong nghiên cứu năm 2001, nhóm dùng chiết xuất gừng ghi nhận số trường hợp gặp biến cố bất lợi trên đường tiêu hóa cao hơn đáng kể so với nhóm giả dược (59 người so với 21 người), dù đa phần các triệu chứng ở mức độ nhẹ ^[2]. Tuy nhiên, ở một nghiên cứu khác, liều 340 mg/ngày chiết xuất gừng lại cho thấy hồ sơ an toàn tốt hơn diclofenac với ít tổn thương dạ dày hơn rõ rệt ^[3]. Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng đường uống.
• Người dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nền phức tạp: Gừng có đặc tính kích thích tuần hoàn [5, 7]. Những người đang sử dụng các thuốc tim mạch, thuốc chống đông máu hoặc có bệnh mạn tính cần được chuyên gia y tế đánh giá tương tác thuốc trước khi bổ sung gừng liều cao.
• Phản ứng tại chỗ khi dùng ngoài da: Dù dạng hạt nano bôi da không ghi nhận tác dụng phụ trong nghiên cứu ^[4], người có làn da nhạy cảm vẫn cần thử phản ứng trên một vùng da nhỏ trước khi xoa bóp dầu gừng diện rộng để tránh kích ứng, nóng rát ^[5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng gừng như một liệu pháp bổ trợ cho khớp gối, người bệnh có thể tham khảo các cách tiếp cận an toàn sau:

Về đường uống, các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận mức liều chiết xuất gừng chuẩn hóa dao động từ 340 mg đến 1500 mg mỗi ngày, hoặc 500 mg bột gừng mỗi ngày trong thời gian từ 6 tuần đến 3 tháng [2, 3, 8]. Người bệnh không nên tự ý dùng gừng liều quá cao kéo dài mà cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn của các sản phẩm đã được cấp phép hoặc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [3, 8].

Về chăm sóc ngoài da, người bệnh có thể thực hiện tự xoa bóp vùng khớp gối bằng dầu gừng khoảng 2 lần mỗi tuần ^[5]. Thao tác massage nhẹ nhàng này có thể dễ dàng tự thực hiện tại nhà kết hợp cùng đơn thuốc điều trị chuẩn của bác sĩ nhằm giảm bớt cảm giác căng cứng và đau mỏi khớp ^[5]. Khi dùng các chế phẩm gel hoặc kem chiết xuất gừng, việc thoa đều đặn theo liệu trình được khuyến cáo có thể mang lại sự dễ chịu cho khớp gối ^[4].

Tóm lại, chiết xuất gừng có thể là một giải pháp tự nhiên hỗ trợ giảm bớt cảm giác đau khớp gối ở mức độ nhẹ đến vừa [2, 3]. Dù vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc điều trị của bác sĩ để thay thế hoàn toàn bằng gừng, mà cần kết hợp chế độ vận động hợp lý, kiểm soát cân nặng và trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn lâu dài.