Việt quất cải thiện trí nhớ người già: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người lớn tuổi thường lo lắng khi nhận thấy trí nhớ giảm sút, hay quên đồ đạc hoặc khó tập trung. Trước thực tế đó, quả việt quất xanh giàu hợp chất màu tím anthocyanin được nhiều người truyền tai nhau như một loại "siêu thực phẩm" bổ não. Vậy khoa học thực sự nói gì về tác dụng cải thiện trí nhớ của loại quả này?

Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy việt quất mang lại hiệu quả cải thiện nhận thức ở mức độ vừa phải, đặc biệt là ở chức năng điều hành, trí nhớ muộn và tốc độ xử lý thông tin. Tuy nhiên, loại quả này không phải là "thần dược" chữa khỏi chứng sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer [2, 4].

Vì sao việt quất được nghiên cứu cho não bộ?

Việt quất chứa hàm lượng cao các polyphenol, nổi bật nhất là phân nhóm flavonoid mang tên anthocyanin. Đây là các sắc tố tự nhiên tạo nên màu xanh tím sẫm của quả, được biết đến với đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm mạnh mẽ ^[1].

Khi lão hóa, não bộ dễ tổn thương trước tình trạng viêm mạn tính và suy giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng tế bào thần kinh. Các nhà khoa học giả thuyết rằng việc bổ sung anthocyanin từ việt quất có thể bảo vệ tế bào thần kinh, tăng tưới máu não và kích hoạt các mạng lưới nhận thức [2, 7].

Bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng

Năm 2018, một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trên 37 người (13 nam, 24 nữ) từ 60 đến 75 tuổi ^[2]. Nhóm can thiệp dùng 24 g bột việt quất đông khô mỗi ngày (tương đương 1 cốc quả tươi) trong 90 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng việt quất giảm đáng kể lỗi lặp lại trong bài kiểm tra học từ (p = 0,031) và giảm chi phí chuyển đổi tác vụ (p = 0,033), dù không cải thiện khả năng giữ thăng bằng hay dáng đi ^[2].

Một nghiên cứu khác năm 2018 sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trên người lớn tuổi có suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) ^[3]. Sau 16 tuần bổ sung việt quất mỗi ngày, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng kích hoạt tín hiệu BOLD ở hồi trước trung tâm trái, hồi trán giữa trái và thùy đỉnh dưới trái khi thực hiện nhiệm vụ bộ nhớ làm việc ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa thấy dấu hiệu rõ ràng về việc nâng cao hiệu suất bộ nhớ làm việc trên lâm sàng ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2017 trên người lớn tuổi khỏe mạnh sử dụng 30 ml dịch cô đặc việt quất (chứa 387 mg anthocyanidin) mỗi ngày trong 12 tuần ^[1]. Kết quả chụp cộng hưởng từ cho thấy hoạt động não tăng đáng kể tại nhiều vùng Brodmann, kèm theo cải thiện lưu lượng tưới máu chất xám ở thùy đỉnh (5,0% so với -2,9% ở nhóm giả dược) và thùy chẩm (8,0% so với -0,7%) ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dấu hiệu cải thiện trí nhớ làm việc qua bài kiểm tra 2-back (p = 0,05) ^[1].

Năm 2018, một nghiên cứu trên 122 người lớn tuổi từ 65 đến 80 tuổi dùng các liều bột và chiết xuất việt quất khác nhau trong 6 tháng ^[4]. Nhóm dùng 100 mg chiết xuất việt quất tinh chế (WBE111) cho thấy khả năng nhận diện từ chậm tốt hơn ở thời điểm 3 tháng và giảm huyết áp tâm thu so với nhóm dùng giả dược ^[4]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2014 đánh giá chế phẩm dinh dưỡng NT-020 (chứa việt quất, carnosine, trà xanh, vitamin D3 và Biovin) trên 105 người từ 65 đến 85 tuổi trong 2 tháng, ghi nhận sự cải thiện rõ rệt ở 2 thước đo tốc độ xử lý thông tin ^[5].

Bức tranh tổng quan: Lợi ích thực tế và giới hạn

Tổng quan hệ thống năm 2019 tổng hợp 11 nghiên cứu lâm sàng kết luận rằng lợi ích nhận thức từ việt quất thể hiện rõ nhất ở trí nhớ muộn, chức năng điều hành và chức năng tâm vận động ở người lớn tuổi khỏe mạnh cũng như người có suy giảm nhận thức nhẹ ^[6]. Tuy nhiên, bằng chứng về việc cải thiện trí nhớ làm việc (working memory) vẫn còn hạn chế và chưa nhất quán ^[6].

Tổng quan năm 2022 cũng điểm lại một số nghiên cứu quy mô nhỏ: thử nghiệm của Dodd và cộng sự trên 18 người cho thấy thức uống việt quất giúp bảo toàn hiệu suất nhận thức chung sau vài giờ sử dụng so với nhóm đối chứng ^[7]. Nghiên cứu của Krikorian nhận thấy xu hướng tăng tốc độ xử lý tâm vận động sau 16 tuần bổ sung bột việt quất, nhưng nghiên cứu của Schrager trên 20 người dùng 2 cốc việt quất đông lạnh mỗi ngày trong 6 tuần lại không tìm thấy thay đổi ý nghĩa về thời gian phản xạ đơn giản hay tốc độ đi bộ ^[7].

Nhìn chung, tác động của việt quất được đánh giá ở mức vừa phải. Nhiều nghiên cứu hiện tại có số lượng người tham gia khá khiêm tốn (dưới vài chục người), thời gian can thiệp từ 6 tuần đến 6 tháng [1, 5, 7, 8]. Các nghiên cứu dài hạn hơn, chẳng hạn như thử nghiệm kéo dài 24 tuần trên 67 người từ 65 đến 99 tuổi nhằm đánh giá dấu ấn sinh học pTau-181 và NFL trong máu, vẫn đang tiếp tục được triển khai để làm sáng tỏ cơ chế bảo vệ thần kinh ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về quả việt quất

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi quả việt quất như một vị thuốc có thể đảo ngược hoặc chữa khỏi bệnh sa sút trí tuệ. Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào khẳng định việt quất có thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa [2, 4].

Nhiều người cũng nghĩ rằng ăn càng nhiều việt quất càng bổ. Thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng liều lượng tương đương khoảng 1 cốc quả tươi mỗi ngày đã đủ để mang lại lợi ích sinh học ghi nhận được trên hình ảnh não bộ [1, 3]. Việc tiêu thụ quá mức không đem lại hiệu quả vượt trội mà còn gây tốn kém hoặc mất cân bằng khẩu phần.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người lớn tuổi mắc bệnh đái tháo đường cần lưu ý lượng đường tự nhiên khi ăn việt quất tươi hoặc dùng các dạng chế phẩm cô đặc, đóng hộp có thêm đường. Cần kiểm tra kỹ nhãn mác để tránh dùng sản phẩm chứa phụ gia tạo ngọt.

Những người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng bột chiết xuất hay thực phẩm bổ sung liều cao.

Gợi ý áp dụng an toàn vào chế độ ăn

Để hỗ trợ sức khỏe não bộ một cách bền vững, người cao tuổi có thể đưa việt quất vào thực đơn với lượng vừa phải, tương đương 1 cốc quả tươi hoặc khoảng 20-24 g bột việt quất đông khô mỗi ngày [1, 3].

Quả việt quất có thể ăn trực tiếp, trộn cùng sữa chua không đường hoặc xay sinh tố trong các bữa phụ sáng hoặc chiều. Việc duy trì một khẩu phần ăn cân bằng, giàu thực vật, uống đủ nước, vận động thể chất đều đặn và ngủ đủ giấc mới là nền tảng cốt lõi giúp bảo vệ trí não khi tuổi già gõ cửa.

Việt quất là một bổ sung lành mạnh cho chế độ ăn của người lớn tuổi, đem lại một số tác động tích cực nhất định cho trí nhớ và tưới máu não bộ. Tuy nhiên, độc giả không nên kỳ vọng đây là giải pháp kỳ diệu độc lập, mà hãy duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ tư vấn của bác sĩ điều trị.