Ăn việt quất kiểm soát đường huyết: Đúng hay sai?

Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn việt quất giúp hạ đường huyết nhanh chóng, thậm chí thay thế thuốc điều trị tiểu đường. Loại quả mọng này thường xuyên xuất hiện trong thực đơn ăn kiêng lành mạnh và các chế độ dinh dưỡng giảm cân. Thực tế, tác dụng kiểm soát đường huyết của việt quất đến đâu và khoa học chứng minh điều này như thế nào?

Câu trả lời ngắn gọn: Việt quất hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết ở mức hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị ^[1], ^[2]. Bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất sinh học trong quả việt quất mang lại tác động tích cực trên người thừa cân, kháng insulin hoặc mắc tiểu đường tuýp 2, nhưng người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ y khoa ^[2], ^[3], ^[4].

Cơ chế tác động của việt quất tới đường huyết

Việt quất là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất polyphenol, đặc biệt là nhóm sắc tố thực vật anthocyanin ^[1], ^[5]. Kháng insulin là tình trạng các mô ngoại vi giảm khả năng hấp thu và sử dụng glucose khi có kích thích từ hormone insulin, thường xuất hiện từ giai đoạn tiền đái tháo đường ^[1]. Khi độ nhạy insulin suy giảm, tuyến tụy phải làm việc nhiều hơn để tiết insulin, lâu dần dẫn đến suy kiệt tế bào beta và phát triển thành đái tháo đường tuýp 2 ^[1], ^[6].

Nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất việt quất đen giàu anthocyanin kích hoạt enzyme AMPK (AMP-activated protein kinase) tại mô mỡ trắng, cơ xương và gan của chuột mắc tiểu đường ^[5]. Việc kích hoạt enzyme này thúc đẩy gia tăng protein vận chuyển glucose GLUT4 tại cơ xương và mô mỡ, đồng thời ức chế quá trình sản xuất đường và tích lũy lipid tại gan ^[5]. Ở cấp độ tế bào gan chuột, polyphenol từ việt quất cũng làm giảm sản xuất đường ^[7]. Bên cạnh đó, chế độ ăn bổ sung bột việt quất nguyên quả hỗ trợ bảo vệ tế bào beta tuyến tụy, ngăn ngừa sự phì đại tế bào do chế độ ăn nhiều chất béo và kích thích sự xuất hiện của các đảo tụy nhỏ rải rác ở chuột béo phì ^[6].

Nghiên cứu lâm sàng trên người thừa cân và kháng insulin

Hiệu quả cải thiện chuyển hóa của việt quất đã được kiểm chứng trên các nhóm tình nguyện viên thừa cân, béo phì đang gặp tình trạng kháng insulin ^[3].

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2010 theo dõi 32 người trưởng thành bị béo phì, kháng insulin nhưng chưa mắc tiểu đường ^[3]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên uống sinh tố chứa 22,5 g hoạt chất sinh học việt quất hoặc sinh tố giả dược 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần ^[3]. Độ nhạy insulin được đo lường chính xác bằng kỹ thuật kẹp glucose đẳng đường - tăng insulin liều cao ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng việt quất có độ nhạy insulin cải thiện trung bình 1,7 ± 0,5 mg/kg FFM/phút, cao hơn rõ rệt so với mức 0,4 ± 0,4 mg/kg FFM/phút ở nhóm giả dược ^[3]. Sự cải thiện này diễn ra độc lập, không làm thay đổi trọng lượng mỡ thừa, năng lượng nạp vào hay các chỉ dấu viêm trong máu ^[3].

Tại một tổng quan năm 2016, các dữ liệu dịch tễ học và thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận việc đưa việt quất vào khẩu phần giúp cải thiện tình trạng kháng insulin thông qua chỉ số HOMA-IR, nghiệm pháp dung nạp insulin và dung nạp glucose ^[1]. Tuy nhiên, tổng quan này nhấn mạnh số lượng thử nghiệm lâm sàng thực tế còn khiêm tốn, cần thêm các can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng giả dược dài hạn để khẳng định chắc chắn vai trò ngăn ngừa hay làm chậm tiến triển đái tháo đường tuýp 2 ^[1].

Bằng chứng trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2

Không chỉ hỗ trợ người có nguy cơ tiền đái tháo đường, việt quất còn được khảo sát trực tiếp trên bệnh nhân đã chẩn đoán đái tháo đường tuýp 2 ^[4].

Năm 2020, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 8 tuần trên 52 nam cựu chiến binh Mỹ mắc đái tháo đường tuýp 2 (tuổi trung bình 67, cân nặng trung bình 102 kg, chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 34 kg/m²) ^[4]. Nhóm can thiệp bổ sung 22 g bột việt quất đông khô mỗi ngày (chia làm 11 g vào bữa sáng và 11 g vào bữa tối cùng bữa ăn thông thường), trong khi nhóm đối chứng dùng 22 g bột giả dược ^[4]. Kết quả ghi nhận nhóm ăn việt quất giảm chỉ số HbA1c đáng kể (7,1% ± 0,1% so với 7,5% ± 0,2% ở nhóm giả dược), giảm fructosamine (275,5 ± 4,1 so với 292,4 ± 7,9 micromol/L), giảm triglyceride (179,6 ± 10,1 so với 199,6 ± 19,9 mg/dL), cùng với việc hạ men gan AST và ALT ^[4]. Tuy nhiên, nồng độ glucose huyết tương lúc đói, insulin huyết thanh, huyết áp, cân nặng và chỉ số viêm CRP không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ^[4].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên 22 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (chọn lọc từ 2.034 nghiên cứu tới tháng 5 năm 2021) đã củng cố tác dụng này ^[2]. Phân tích cho thấy ở người mắc bệnh tiểu đường, việc tiêu thụ việt quất hoặc nam việt quất làm giảm rõ rệt đường huyết lúc đói (chênh lệch trung bình -17,72 mg/dL) và giảm chỉ số HbA1c (chênh lệch trung bình -0,32%) với độ tin cậy bằng chứng cao ^[2]. Ngược lại, tác động lên tình trạng kháng insulin ở nhóm này là không đáng kể, và các kết quả cũng không có ý nghĩa thống kê trên quần thể người nói chung ^[2].

Kết quả trái chiều từ dạng dùng và đối tượng khỏe mạnh

Dù có nhiều tiềm năng, tác dụng của việt quất không đồng nhất trên mọi đối tượng và phụ thuộc lớn vào dạng chế biến được đưa vào cơ thể ^[7], ^[8].

Năm 2017, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên có đối chứng giả dược khảo sát việc uống nước ép việt quất dại nguyên chất 100% ở người trưởng thành có nguy cơ cao mắc đái tháo đường tuýp 2 ^[7]. Kết quả cho thấy nước ép việt quất không tạo ra thay đổi đáng kể nào đối với nồng độ glucose lúc đói, insulin, triglyceride hay các chỉ số kháng insulin như HOMA-IR và QUICKI ^[7]. Nước ép cũng không làm biến chuyển các chỉ dấu sinh học gây viêm như IL-6, s-ICAM hay CRP ở phụ nữ có nguy cơ ^[7]. Điều này tương đồng với các dữ liệu gộp trước đó chỉ ra rằng nước ép trái cây 100% không đem lại lợi ích chuyển hóa glucose cho người béo phì, hội chứng chuyển hóa hay đái tháo đường ^[7].

Tương tự, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2019 khảo sát 17 người trưởng thành khỏe mạnh tiêu thụ 140 g (khoảng 1 cốc) quả việt quất tươi kèm bữa sáng nhiều carbohydrate ^[8]. Trong suốt 120 phút sau ăn, quá trình chuyển hóa glucose, cảm giác thèm ăn cùng các hormone tiêu hóa GLP-1, GIP, PYY không có sự thay đổi rõ rệt so với nhóm ăn thạch giả dược cùng mức năng lượng ^[8]. Điểm khác biệt duy nhất là nồng độ polypeptide tuyến tụy (PP) tăng cao hơn sau khi ăn việt quất ^[8]. Như vậy, trên người có đường huyết bình thường hoặc khi dùng dạng nước ép đã bỏ chất xơ, việt quất không tạo ra tác động hạ đường huyết tức thì ^[7], ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem việt quất như "thần dược" chữa khỏi bệnh tiểu đường. Các phân tích gộp khẳng định việt quất chỉ hỗ trợ giảm một phần chỉ số đường huyết đói và chỉ số kiểm soát đường huyết trung bình HbA1c, không thể phục hồi hoàn toàn chức năng nội tiết hay điều trị dứt điểm ^[2], ^[4].

Nhiều người lầm tưởng uống nước ép việt quất đóng chai cũng có lợi như ăn quả tươi hoặc dùng bột nguyên quả. Thực tế, nước ép nguyên chất 100% bị loại bỏ phần lớn chất xơ tự nhiên và không mang lại hiệu quả cải thiện đường huyết hay độ nhạy insulin như mong đợi trong các thử nghiệm lâm sàng ^[7].

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý giảm liều hoặc ngưng dùng thuốc hạ đường huyết được bác sĩ chỉ định khi bắt đầu ăn việt quất. Can thiệp dinh dưỡng chỉ đóng vai trò phối hợp hỗ trợ lối sống, việc tự ý bỏ thuốc có thể dẫn tới biến chứng tăng đường huyết cấp tính ^[2], ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc điều trị hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần thận trọng khi bổ sung việt quất lượng lớn hay dùng các chiết xuất đậm đặc ^[2], ^[4]. Tác động cộng gộp hỗ trợ giảm đường huyết từ việt quất có thể làm thay đổi đáp ứng điều trị, đòi hỏi phải theo dõi đường huyết mao mạch thường xuyên để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức.

Những người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc người đang điều trị các bệnh lý mạn tính phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung thường xuyên chiết xuất việt quất vào khẩu phần ăn hàng ngày.

Chưa có nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em trong các trích đoạn dữ liệu được phân tích; dữ liệu hiện có tập trung chủ yếu trên chuột thí nghiệm, người trưởng thành khỏe mạnh, người thừa cân béo phì bị kháng insulin và nam giới mắc tiểu đường tuýp 2 ^[5], ^[2], ^[6], ^[8], ^[3], ^[4]. Do đó, các nhóm đối tượng đặc thù này không nên tự ý áp dụng các phác đồ bổ sung liều lượng cao mà chỉ nên sử dụng việt quất như một loại trái cây thông thường trong giới hạn an toàn.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hợp lý

Để nhận được các hợp chất polyphenol và anthocyanin có lợi cho chuyển hóa, người tiêu dùng nên ưu tiên sử dụng quả việt quất nguyên quả tươi hoặc đông lạnh, hoặc bột việt quất nguyên quả thay vì uống nước ép ^[7], ^[6], ^[3]. Việc giữ lại cấu trúc nguyên vẹn của quả giúp bảo tồn lượng chất xơ và các hợp chất có hoạt tính sinh học ^[7], ^[6].

Trong các can thiệp nghiên cứu mang lại hiệu quả lâm sàng, lượng dùng được ghi nhận là 22 g bột việt quất đông khô mỗi ngày (chia đều 11 g vào bữa sáng và 11 g vào bữa tối cùng chế độ ăn thông thường) ở nam giới mắc tiểu đường tuýp 2 trong 8 tuần ^[4], hoặc 22,5 g hoạt chất việt quất pha sinh tố dùng 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần ở người béo phì kháng insulin ^[3]. Với quả tươi, liều lượng thử nghiệm là 140 g dùng kèm bữa ăn ^[8]. Nếu không sử dụng dạng bột chuẩn hóa trong nghiên cứu, người dùng có thể bổ sung một lượng quả tươi vừa phải vào khẩu phần ăn và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh mức tiêu thụ phù hợp với tổng lượng calo trong ngày ^[8], ^[3].

Khi chế biến, nên tránh thêm đường tinh luyện, sữa đặc hay chất tạo ngọt nhiều năng lượng vào các món việt quất dầm hoặc sinh tố. Người dùng có thể kết hợp việt quất cùng bữa ăn chứa protein và chất béo lành mạnh để kiểm soát tốc độ hấp thu carbohydrate tổng thể ^[8], ^[4].

Kiểm soát đường huyết là một quá trình toàn diện đòi hỏi sự phối hợp giữa chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ điều trị y khoa. Quả việt quất là một thực phẩm bổ dưỡng giàu chất chống oxy hóa hỗ trợ cải thiện chuyển hóa và độ nhạy insulin, nhưng không phải phương thuốc thay thế điều trị y tế ^[1], ^[2], ^[3]. Hãy duy trì lối sống khoa học và luôn trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng khi đang có bệnh nền ^[2], ^[4].