Vitamin C trong sữa mẹ phụ thuộc chế độ ăn ra sao?

Nhiều bà mẹ nuôi con bú thường băn khoăn liệu uống thêm thật nhiều viên sủi hay ăn nhiều trái cây chua có giúp con nhận thêm lượng dưỡng chất đề kháng hay không. Nhu cầu tăng cường hệ miễn dịch cho trẻ sơ sinh là mối quan tâm hàng đầu của các gia đình trong những tháng đầu đời.

Thực tế, nồng độ vitamin C trong sữa mẹ không tăng mãi theo lượng mà người mẹ nạp vào cơ thể. Các bằng chứng y học chỉ ra rằng tuyến sữa của người mẹ có cơ chế bão hòa tự nhiên nhằm duy trì một hàm lượng ổn định cho sự phát triển của trẻ.

Cơ chế bão hòa vitamin C ở tuyến sữa

Cơ thể người mẹ vận hành như một màng lọc sinh học thông minh để bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của em bé. Thành phần đa lượng trong sữa mẹ thường rất ổn định, nhưng các vi chất lại chịu ảnh hưởng nhất định từ chế độ ăn uống ^[1]. Dù vậy, riêng với vitamin C, tuyến sữa dường như có một giới hạn trần trong việc bài tiết axit ascorbic ^[2].

Khi lượng vitamin C trong chế độ ăn vượt quá nhu cầu của cơ thể, nồng độ của vi chất này trong máu và tuyến sữa đạt ngưỡng tối đa [1, 2]. Cơ chế bão hòa tại mô tuyến ngăn không cho lượng axit ascorbic tích tụ quá mức trong sữa mẹ ^[2]. Phần dư thừa không thể hấp thu vào sữa sẽ được chuyển hướng để đào thải qua nước tiểu nhằm bảo đảm an toàn sinh học ^[3].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung liều cao

Một nghiên cứu can thiệp được thực hiện năm 1985 nhằm đánh giá trực tiếp mối liên hệ giữa lượng hấp thụ và nồng độ vitamin C trong sữa ^[3]. Thử nghiệm tiến hành trên 25 phụ nữ đang cho con bú, chia thành các giai đoạn: uống 90 mg axit ascorbic trong 1 ngày rồi chuyển sang 250, 500 hoặc 1.000 mg mỗi ngày trong 2 ngày tiếp theo; hoặc không bổ sung trong 1 ngày rồi uống 0 hoặc 90 mg trong 2 ngày ^[3]. Hàm lượng vitamin C trong sữa và nước tiểu được đo lường bằng phương pháp 2,4-dinitrophenylhydrazine, đồng thời mức tiêu thụ của trẻ được tính qua việc cân lượng sữa mẹ bú vào ^[3].

Kết quả cho thấy, ngay cả khi tổng lượng vitamin C người mẹ dùng vượt quá 1.000 mg/ngày—tức gấp 10 lần nhu cầu khuyến nghị cho phụ nữ nuôi con bú (100 mg/ngày)—nồng độ vitamin C trong sữa mẹ và lượng nạp vào của trẻ sơ sinh vẫn không tăng có ý nghĩa thống kê ^[3]. Ngược lại, lượng vitamin C nạp vào tương quan thuận rất rõ rệt (hệ số r = 0,7) với lượng đào thải qua nước tiểu của mẹ ^[3]. Điều này chứng minh hệ bài tiết sẽ đào thải lượng dư thừa thay vì đưa thêm vào dòng sữa ^[3].

Nghiên cứu thử nghiệm mù đôi năm 1981 trên 16 phụ nữ nuôi con bú có điều kiện kinh tế xã hội thấp cũng ghi nhận kết quả tương tự ^[4]. Trong đó, 9 người được bổ sung viên đa vi chất chứa axit ascorbic và 7 người dùng giả dược ^[4]. Kết quả phân tích mẫu sữa thu 4 lần mỗi ngày từ ngày 5 đến 7 và ngày 43 đến 45 sau sinh cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về nồng độ axit ascorbic trong sữa hay huyết tương giữa nhóm bổ sung và nhóm giả dược ^[4].

Điểm khác biệt ở người thiếu hụt dinh dưỡng

Một bài tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp các thử nghiệm can thiệp đã làm rõ hơn về tính hai mặt của việc bổ sung vitamin C ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở những phụ nữ có nồng độ vitamin C ban đầu rất thấp, việc tăng cường bổ sung có thể làm tăng lượng vitamin C trong sữa mẹ ^[2].

Đáng chú ý, việc bổ sung một liều tương đối cao chỉ tạo ra phản ứng khiêm tốn ở phụ nữ châu Âu, nhưng lại làm tăng gấp 3 lần nồng độ vitamin C trung bình trong sữa mẹ ở phụ nữ châu Phi ^[2]. Điều này phản ánh rõ quy luật: bổ sung chỉ phát huy tác dụng phục hồi khi cơ thể mẹ bị thiếu hụt nghiêm trọng, còn khi đã đủ thì mức bài tiết sẽ chạm ngưỡng bão hòa ^[2].

Mặt khác, một nghiên cứu năm 2023 phân tích khả năng chống oxy hóa (ORAC) ở phụ nữ có và không mắc đái tháo đường thai kỳ tại thời điểm 6 đến 8 tuần sau sinh ^[5]. Kết quả ghi nhận nồng độ axit ascorbic và tổng khả năng chống oxy hóa trong sữa không khác biệt giữa hai nhóm ^[5]. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa ORAC và axit ascorbic trong sữa mẹ lại có ý nghĩa thống kê ở nhóm mẹ mắc đái tháo đường thai kỳ (r = 0,722, p = 0,043), trong khi không xuất hiện ở nhóm bình thường ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi tẩm bổ vi chất

Nhiều người nuôi con tin rằng mẹ uống càng nhiều vitamin C thì sữa càng mát và con càng tăng sức đề kháng. Niềm tin này dẫn đến thói quen lạm dụng các loại viên sủi liều cao trên 1.000 mg mỗi ngày.

Thực tế, việc cố gắng nhồi nhét vi chất không mang lại thêm lợi ích miễn dịch nào cho em bé qua đường sữa mẹ ^[3]. Ngưỡng bài tiết tự nhiên của tuyến vú đã chặn đứng lượng vitamin C dư thừa, khiến việc uống quá nhiều chỉ làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận của mẹ [1, 2].

Những giới hạn của các dữ liệu hiện có

Dù các kết luận về sự bão hòa tương đối nhất quán, các nhà khoa học vẫn lưu ý một số hạn chế trong các nghiên cứu trước đây ^[2]. Nhiều nghiên cứu cũ dùng phương pháp chuẩn độ đơn giản chỉ đo được axit ascorbic dạng khử mà bỏ sót dạng khử oxy hóa (dehydro-ascorbic acid), vốn có nồng độ thấp hơn trong sữa ^[2]. Sự thiếu vắng các kỹ thuật phân tích hiện đại như HPLC ở một số thử nghiệm có thể tạo ra sai số ^[2].

Thời điểm thu mẫu sữa và lượng sữa hút ra trong mỗi lần lấy mẫu giữa các nghiên cứu cũng chưa đồng nhất ^[2]. Ngoài ra, một số thử nghiệm chưa theo dõi sát sao khẩu phần ăn hàng ngày hoặc lượng bài tiết qua nước tiểu của người mẹ, khiến việc đánh giá mức độ hấp thu tuyệt đối gặp khó khăn ^[2].

Ai nên thận trọng khi dùng liều cao?

Những bà mẹ đang có tiền sử sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận cần đặc biệt thận trọng với các chế phẩm bổ sung vitamin C liều cao. Lượng vi chất không thể hấp thu vào sữa mẹ sẽ đi thẳng vào nước tiểu với tỷ lệ rất cao ^[3].

Phụ nữ có các bệnh lý nền mạn tính hoặc gặp vấn đề rối loạn chuyển hóa sau sinh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung vi chất dạng thuốc hay thực phẩm chức năng nào.

Gợi ý chế độ ăn hợp lý cho mẹ sau sinh

Thay vì tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung liều cao, người mẹ chỉ cần duy trì chế độ ăn uống đa dạng hàng ngày. Nhu cầu khuyến nghị thông thường cho phụ nữ đang cho con bú là 100 mg vitamin C mỗi ngày ^[3]. Lượng dưỡng chất này hoàn toàn có thể đạt được dễ dàng thông qua các bữa ăn thông thường.

• Bổ sung các loại quả giàu vitamin C như ổi, cam, bưởi, dâu tây hoặc đu đủ vào bữa phụ.
• Tăng cường các loại rau củ tươi như ớt chuông, bông cải xanh, rau ngót trong các bữa ăn chính.
• Ưu tiên phương pháp hấp hoặc luộc nhanh với lượng nước vừa phải để bảo toàn hàm lượng vi chất tự nhiên, tránh nấu quá nhừ.

Việc bổ sung vitamin C quá mức không thể làm giàu thêm dòng sữa mẹ một khi cơ thể đã đạt ngưỡng bão hòa sinh học [1, 2]. Hãy ưu tiên một thực đơn cân bằng, lành mạnh để nuôi dưỡng cả mẹ và bé một cách an toàn nhất.