Nhiều nhân viên văn phòng hiện nay tìm đến bàn làm việc gắn kèm máy chạy bộ (treadmill desk) như một giải pháp cứu cánh nhằm giảm bớt tác hại của việc ngồi liên tục suốt 8 tiếng. Tuy nhiên, nỗi băn khoăn lớn nhất khi vừa sải bước vừa làm việc là liệu bàn tay có còn gõ phím chuẩn xác và đầu óc có duy trì được sự tập trung hay không.
Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc vừa đi bộ chậm vừa làm việc thường làm suy giảm nhẹ các thao tác vận động tinh như tốc độ gõ phím và điều khiển chuột máy tính. Bù lại, khả năng chú ý cơ bản, khả năng kiểm soát nhận thức và mức độ tiêu hao năng lượng lại nhận được những tác động tích cực đáng ghi nhận.
Tốc độ gõ phím suy giảm nhưng độ chuẩn xác ra sao?
Khi chuyển từ tư thế ngồi cố định sang trạng thái vừa đi bộ vừa làm việc, đôi tay của người sử dụng sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ dao động cơ thể theo từng bước chân. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn công bố năm 2020 trên 18 nghiên cứu đối chứng đã chỉ ra rằng việc sử dụng bàn máy chạy bộ làm giảm đáng kể tốc độ đánh máy của nhân viên với mức độ chênh lệch chuẩn hóa SMD = -0,8 [1]. Điều này đồng nghĩa với việc bạn sẽ mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành cùng một dung lượng văn bản so với khi ngồi yên một chỗ [1].
Dù tốc độ xử lý bàn phím bị chậm lại, độ chính xác của thao tác không phải lúc nào cũng bị kéo tụt theo. Điển hình là nghiên cứu năm 2011 trên 11 chuyên viên chép biên bản y khoa chuyên nghiệp làm việc liên tục 8 tiếng trên máy chạy bộ [2]. Kết quả ghi nhận tốc độ gõ văn bản của họ giảm khoảng 16% khi vừa đi vừa làm việc so với khi ngồi, nhưng mức độ chính xác của từ ngữ được gõ ra không hề có sự khác biệt [2].
Bên cạnh đó, các thao tác sử dụng chuột máy tính cũng ghi nhận độ trễ tương tự khi cơ thể vận động trên băng chuyền. Một nghiên cứu năm 2009 đánh giá các tác vụ văn phòng mô phỏng cho thấy thời gian hoàn thành bài kiểm tra bấm chuột tăng từ 26,6 giây khi ngồi lên 28,2 giây khi đi bộ [3]. Tương tự, thao tác kéo và thả tệp tin trên màn hình cũng kéo dài từ 40,3 giây khi ngồi lên mức 43,9 giây trong trạng thái sải bước [3].
Nhìn chung, các tổng quan hệ thống đều đồng thuận rằng bàn máy chạy bộ gây suy giảm hiệu suất ở các tác vụ đòi hỏi vận động tinh như gõ phím, bấm chuột và tốc độ chép văn bản [4]. Đáng chú ý, mức độ sụt giảm hiệu suất này tỷ lệ thuận với tốc độ đi bộ của người sử dụng, nghĩa là bạn bước càng nhanh thì thao tác tay càng trở nên khó khăn hơn [4].
Não bộ phân bổ sự chú ý như thế nào khi đôi chân chuyển động?
Nhiều người lo ngại việc điều khiển đôi chân bước đều trên thảm lăn sẽ chiếm dụng tài nguyên của não, làm giảm khả năng tư duy và tập trung. Tuy nhiên, các bài kiểm tra tâm thần học lâm sàng chuyên sâu cho thấy chức năng điều hành nhận thức cấp cao không hề bị triệt tiêu bởi chuyển động bước đi chậm rãi [5].
Một nghiên cứu năm 2015 tập trung khảo sát các chức năng kiểm soát nhận thức cốt lõi như khả năng thích ứng với xung đột, khả năng ức chế phản ứng sai và hiện tượng chậm lại sau khi mắc lỗi [5]. Kết quả chỉ ra không có sự khác biệt đáng kể nào giữa nhóm đối tượng vừa đi bộ chậm trên bàn máy chạy và nhóm ngồi cố định đối với toàn bộ các chỉ số kiểm soát nhận thức nói trên [5]. Điều này chứng minh vỏ não vẫn duy trì khả năng giám sát và điều chỉnh hành vi hiệu quả dù phần thân dưới đang liên tục vận động [5].
Về khía cạnh phân bổ tài nguyên chú ý, một nghiên cứu năm 2017 sử dụng điện não đồ (EEG) để đo điện thế gợi thị giác ổn định (SSVEP) vào cuối ngày làm việc trên 20 người tham gia [6]. Dù biên độ SSVEP trung bình không có sự chênh lệch mang ý nghĩa thống kê giữa các điều kiện làm việc, việc phân bổ tài nguyên chú ý đạt hiệu quả cao nhất ở điều kiện bàn đứng-ngồi linh hoạt (1,01 muV), trong khi điều kiện vừa ngồi vừa đi bộ đạt 0,9 muV và ngồi liên tục đạt 0,91 muV [6].
Thú vị hơn, các nghiên cứu tổng hợp cho thấy khả năng duy trì sự chú ý có chọn lọc hoàn toàn không bị ảnh hưởng tiêu cực bởi bàn máy chạy bộ [1]. Ngược lại, khả năng ghi nhớ và hồi tưởng thông tin (recall) sau quá trình vận động nhẹ thậm chí còn ghi nhận mức cải thiện tích cực với chỉ số SMD = 0,68 [1].
Chi tiết các bằng chứng khoa học thực nghiệm nổi bật
Để hiểu rõ hơn về tác động thực tế của bàn máy chạy bộ, việc xem xét thiết kế và số liệu cụ thể từ các thử nghiệm lâm sàng là vô cùng cần thiết.
Năm 2009, một nghiên cứu đối chứng chéo được thực hiện trên 20 người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 11 nam và 9 nữ) nhằm so sánh hiệu suất giữa việc ngồi và đi bộ trên máy [3]. Đáng chú ý, những người tham gia không hề có thời gian làm quen hay thích nghi trước đó với thiết bị [3]. Kết quả ghi nhận tốc độ gõ phím khi ngồi đạt trung bình 40,2 từ/phút nhưng giảm xuống còn 36,9 từ/phút khi bước đi [3]. Điểm số giải toán GRE cũng giảm từ 71,4% khi ngồi xuống 64,3% khi đi bộ, tương đương mức giảm sút từ 6% đến 11% ở các thước đo kỹ năng vận động tinh và giải quyết vấn đề toán học [3]. Mặc dù vậy, tốc độ xử lý, khả năng chú ý có chọn lọc và điểm đọc hiểu hoàn toàn không bị ảnh hưởng [3].
Năm 2015, một nghiên cứu được thiết kế chuyên biệt để kiểm tra tốc độ đi bộ tiêu chuẩn văn phòng là 1,5 dặm/giờ (tương đương khoảng 2,4 km/h) nhằm xem xét tác động đồng thời lên nhận thức và gõ phím [7]. Nghiên cứu sử dụng các bài kiểm tra chuẩn hóa gồm PASAT (đo lường trí nhớ làm việc, sự chú ý và khả năng chống xao nhãng) cùng AVLT (đo lường khả năng học tập bằng lời nói và duy trì trí nhớ qua thời gian trì hoãn) [7]. Các tác giả đặt giả thuyết rằng nhóm vừa đi bộ vừa làm việc sẽ có kết quả tương đương hoặc giảm nhẹ ở các khía cạnh chú ý, học tập, trí nhớ và tốc độ đánh máy so với nhóm ngồi [7].
Đến năm 2020, một nghiên cứu ngẫu nhiên trên 137 người trưởng thành trẻ tuổi (74 nữ, độ tuổi trung bình 20,8) đã so sánh trực tiếp bàn máy chạy bộ và bàn đạp xe với trạng thái ngồi nghỉ [8]. Những người tham gia hoàn thành bài kiểm tra học tập bằng lời nói AVLT, bài kiểm tra chú ý PASAT, tác vụ gõ phím và bài tập Flanker [8]. Kết quả cho thấy trong phiên làm việc vận động, điểm số chú ý và kiểm soát nhận thức của người tham gia tốt hơn đáng kể so với khi ngồi, dù điểm trí nhớ lời nói bị giảm nhẹ [8]. Thậm chí, tốc độ và độ chính xác khi gõ phím trong phiên vận động còn cao hơn phiên ngồi, dù các tác giả lưu ý điều này có thể bị chi phối một phần bởi hiệu ứng luyện tập lặp lại qua các lần đo [8].
Cơ chế sinh học thần kinh: Vận động tinh đối đầu chuyển động toàn thân
Để lý giải tại sao tốc độ gõ phím suy giảm trong khi khả năng tư duy nhìn chung vẫn được bảo tồn, các nhà khoa học đã nhìn nhận vấn đề dưới góc độ cơ sinh học và thần kinh học.
Đánh máy và rê chuột là những chuỗi vận động tinh vi, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa thị giác, các khớp ngón tay và cổ tay trên một mặt phẳng cố định. Khi cơ thể bước đi, lực dồn từ bàn chân truyền dọc theo cột sống lên vai và cẳng tay, tạo ra các rung động cơ học liên tục. Điều này buộc hệ thần kinh cơ của bàn tay phải liên tục điều chỉnh tư thế để bù trừ cho dao động thân trên, dẫn đến việc căn chỉnh vị trí bấm phím bị chậm lại vài phần trăm giây [3], [4].
Ngược lại, các chức năng nhận thức như ức chế xung động, xử lý thông tin hay duy trì sự chú ý lại phụ thuộc vào hoạt động của vỏ não trước trán [5]. Chuyển động bước đi chậm rãi ở vận tốc khoảng 1,5 dặm/giờ là một hành vi mang tính tự động hóa cao, được điều khiển chủ yếu bởi các trung tâm vận động dưới vỏ não và tủy sống, do đó không tiêu tốn quá nhiều tài nguyên tính toán của não bộ [7], [5].
Hơn thế nữa, hoạt động thể chất nhẹ nhàng còn mang lại lợi ích sinh học rõ rệt thông qua việc điều hòa phản ứng căng thẳng. Đo lường nồng độ hormone cortisol trong nước bọt vào buổi sáng và buổi chiều cho thấy mức độ giảm cortisol thể hiện rõ nhất khi nhân viên sử dụng bàn máy chạy bộ (giảm 1,5 nmol/L; P = 0,007) và bàn đứng-ngồi (giảm 1,6 nmol/L; P = 0,001), vượt trội so với khi ngồi cố định (giảm 1,0 nmol/L; P = 0,146) [6]. Vận động trên máy chạy bộ cũng giúp tiêu hao thêm trung bình 100 calo mỗi giờ so với việc chỉ ngồi một chỗ [2].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy bàn máy chạy bộ là công cụ đầy hứa hẹn để chống lại lối sống tĩnh tại, người dùng cần nhìn nhận khách quan các giới hạn nghiên cứu.
Phần lớn các nghiên cứu hiện có đều là thử nghiệm can thiệp ngắn hạn, diễn ra trong một vài buổi kiểm tra hoặc tối đa là một ngày làm việc [6], [3], [2]. Một đánh giá hệ thống lớn đã chỉ ra rằng cho đến nay chưa có các nghiên cứu dọc theo dõi sự thay đổi hiệu suất làm việc của nhân viên văn phòng qua nhiều tháng hoặc nhiều năm liên tục sử dụng bàn máy chạy bộ [4]. Bằng chứng về hiệu suất làm việc vẫn còn nhiều điểm mâu thuẫn giữa các thử nghiệm quy mô nhỏ [4].
Thêm vào đó, yếu tố kinh nghiệm và thời gian thích nghi đóng vai trò rất lớn nhưng lại chưa được chuẩn hóa. Nhiều thử nghiệm đưa người tham gia vào bài kiểm tra mà không hề có giai đoạn làm quen trước với máy chạy bộ [3]. Ngay cả ở nghiên cứu trên các chuyên viên phiên dịch y khoa, thời gian đào tạo 4 giờ vẫn được đánh giá là chưa đủ để người lao động ngăn ngừa tình trạng suy giảm tốc độ gõ phím [2]. Do đó, hiệu suất thực tế có thể sẽ cải thiện hơn nếu người dùng được rèn luyện kỹ năng gõ phím trên băng chuyền trong thời gian dài.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng bàn máy chạy bộ
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng vừa đi bộ vừa làm việc sẽ khiến não bị phân tâm hoàn toàn và không thể xử lý công việc. Các bằng chứng thực tế cho thấy các bài kiểm tra chú ý có chọn lọc, khả năng đọc hiểu và tư duy kiểm soát nhận thức vẫn được duy trì ổn định, không có sự sụt giảm nghiêm trọng như nhiều người định kiến [1], [5], [3].
Hiểu lầm thứ hai là máy chạy bộ hoàn toàn vượt trội so với bàn đạp xe dưới gầm bàn. Nghiên cứu đối đầu trực tiếp vào năm 2020 khẳng định không có sự khác biệt đáng kể nào giữa bàn máy chạy và bàn đạp xe đối với các kết quả nhận thức hay gõ phím [8]. Tuy nhiên, phân tích gộp năm 2020 lại cho thấy đạp xe có xu hướng làm gia tăng đáng kể số lượng lỗi sai chính tả khi gõ phím (SMD = 0,39) so với các can thiệp khác [1].
Hiểu lầm thứ ba là có thể thay thế hoàn toàn ghế ngồi bằng máy chạy bộ suốt 8 tiếng mỗi ngày. Việc ép bản thân vừa đi bộ vừa thực hiện những tác vụ đòi hỏi sự tỉ mỉ liên tục suốt cả ngày có thể gây mệt mỏi cơ bắp và làm giảm sản lượng công việc do tốc độ thao tác tay bị chậm đi khoảng 16% [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng thiết bị này?
Không phải ai cũng thích hợp để bước lên máy chạy bộ trong khi mắt vẫn phải nhìn vào màn hình và tay gõ phím. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng:
Người có bệnh lý xương khớp vùng chi dưới: Những người bị viêm khớp gối, thoái hóa khớp cổ chân hoặc đau thần kinh tọa có thể bị quá tải áp lực khớp nếu sải bước liên tục trên bề mặt băng tải trong tư thế giữ cố định thân trên để làm việc.
Người gặp vấn đề về tiền đình và thị giác: Việc giữ mắt cố định vào một dòng chữ trên màn hình vi tính trong khi cơ thể nhấp nhô theo nhịp bước dễ dẫn đến hiện tượng say tàu xe, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc mỏi mắt nghiêm trọng.
Người đang thực hiện các tác vụ tính toán phức tạp hoặc vẽ kỹ thuật: Dữ liệu thực nghiệm cho thấy điểm số giải toán suy giảm từ 6% đến 11% và thời gian điều khiển chuột bị kéo dài khi đi bộ [3]. Do đó, các công việc đòi hỏi độ chuẩn xác tuyệt đối của con trỏ chuột hay tư duy tính toán chuyên sâu không nên thực hiện trên thảm lăn.
Bất kỳ nhân viên nào có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xác định thời lượng và cường độ vận động an toàn cho thể trạng cá nhân.
Hướng dẫn áp dụng thực tế để tối ưu hiệu suất làm việc
Để khai thác tối đa lợi ích đốt cháy năng lượng mà không làm tổn hại đến sản lượng công việc hàng ngày, người dùng nên áp dụng các chiến lược sau:
Phân loại công việc theo mức độ vận động: Hãy dành khoảng thời gian đi bộ trên máy cho các tác vụ tiếp nhận thụ động hoặc giao tiếp đơn giản như tham gia các cuộc họp trực tuyến chỉ cần lắng nghe, đọc tài liệu, kiểm tra hòm thư điện tử hoặc trả lời các cuộc gọi. Nghiên cứu đã chứng minh khả năng đọc hiểu hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi dáng bước [3].
Dành riêng thời gian ngồi cho tác vụ gõ văn bản nhanh: Khi cần soạn thảo hợp đồng, nhập liệu khẩn cấp hoặc viết báo cáo dài, hãy chuyển máy về chế độ dừng hoặc chuyển sang ngồi ghế tiêu chuẩn. Điều này giúp bạn tránh được mức hao hụt 16% tốc độ gõ phím và giảm bớt các lỗi thao tác chuột không đáng có [3], [2].
Kiểm soát vận tốc và thời gian bước: Tốc độ đi bộ khuyến nghị nên duy trì ở mức chậm, khoảng 1,5 dặm/giờ (tương đương 2,4 km/h) để hạn chế rung lắc cơ thể [7]. Người mới bắt đầu nên chia nhỏ thời gian, sử dụng máy từ 20 đến 30 phút mỗi phiên thay vì cố gắng bước đi liên tục hàng giờ liền. Cần kiên trì luyện tập trên 4 giờ làm quen trước khi kỳ vọng hiệu suất làm việc trở lại bình thường [2].
Bàn máy chạy bộ là một giải pháp can thiệp thể chất tuyệt vời giúp tiêu hao thêm 100 calo mỗi giờ và điều hòa nồng độ hormone căng thẳng trong cơ thể [6], [2]. Dù tốc độ gõ phím và độ nhạy của chuột có bị suy giảm nhẹ do rung chấn cơ học, năng lực tư duy và khả năng kiểm soát nhận thức của não bộ vẫn được bảo toàn tốt [5], [3]. Việc luân chuyển thông minh giữa đi bộ khi tiếp nhận thông tin và ngồi yên khi xử lý văn bản phức tạp chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe mà vẫn giữ vững năng suất làm việc đỉnh cao.
