Nỗi lo corticoid xịt mũi kìm hãm chiều cao của trẻ
Khi con trẻ bị viêm mũi dị ứng kéo dài nghẹt thở, sổ mũi liên miên, nhiều bậc phụ huynh được bác sĩ kê đơn thuốc xịt mũi chứa corticoid. Tuy nhiên, nhìn thấy dòng chữ "corticoid" trên bao bì, không ít cha mẹ lập tức hoang mang, lo sợ hoạt chất này sẽ ngấm vào cơ thể và làm kìm hãm sự phát triển chiều cao của trẻ nhỏ. Nỗi sợ hãi này phổ biến đến mức nhiều người tự ý giảm liều, xịt ngắt quãng hoặc ngừng hẳn thuốc chỉ sau vài ngày sử dụng.
Việc điều trị dở dang khiến tình trạng viêm mũi dị ứng tái phát nặng nề hơn, kéo theo viêm xoang, viêm tai giữa hoặc làm trầm trọng thêm các cơn hen phế quản. Cha mẹ rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: dùng thuốc thì sợ con chậm lớn, không dùng thì con thở không nổi, mất ngủ và quấy khóc cả đêm. Liệu nỗi lo lắng về chiều cao khi dùng corticoid xịt mũi có thực sự có cơ sở khoa học?
Corticoid xịt mũi có thực sự làm trẻ lùn đi?
Để trả lời thẳng thắn câu hỏi này: việc dùng corticoid xịt mũi theo đúng chỉ định không làm trẻ bị lùn đi hay suy giảm tầm vóc khi trưởng thành. Các dữ liệu khoa học cho thấy các loại corticoid xịt mũi thế hệ mới tác dụng chủ yếu tại niêm mạc mũi và có tỷ lệ hấp thu toàn thân cực kỳ thấp.
Những lo ngại về việc chậm lớn bắt nguồn từ việc đánh đồng thuốc xịt tại chỗ với corticoid đường uống liều cao. Mặc dù một số nghiên cứu ghi nhận sự giảm nhẹ tạm thời tốc độ tăng trưởng trong thời gian ngắn đầu tiên điều trị, nhưng các theo dõi dài hạn cho thấy tốc độ này hồi phục và không tác động tiêu cực đến chiều cao cuối cùng của trẻ. Do đó, phụ huynh không nên vì quá lo lắng mà tước đoạt cơ hội điều trị hiệu quả và an toàn của con mình.
Cơ chế tác động: Thuốc tại chỗ khác gì corticoid đường uống?
Corticoid đường uống hoặc tiêm toàn thân với liều cao kéo dài là thủ phạm rõ ràng gây ức chế tăng trưởng ở trẻ nhỏ [1]. Nguyên nhân là do lượng lớn thuốc lưu hành trong máu làm xáo trộn trục nội tiết tố, ảnh hưởng đến quá trình bài tiết hormone tăng trưởng (GH) và hoạt tính của yếu tố tăng trưởng tương tự insulin (IGF-1) [2]. Ngoài ra, corticoid liều cao toàn thân còn tác động trực tiếp lên sụn tiếp hợp ở đầu xương dài và làm thay đổi quá trình chuyển hóa xương, collagen [2].
Ngược lại, thuốc xịt mũi corticoid tác động trực tiếp lên lớp niêm mạc xoang mũi đang bị viêm để giảm nhanh triệu chứng nghẹt mũi, ngứa mũi và hắt hơi. Thuốc xịt thế hệ mới được thiết kế với độ tan kém và sinh khả dụng toàn thân rất thấp. Phần lớn lượng thuốc được xịt vào mũi sau đó sẽ theo dịch nhầy xuống họng, nuốt vào đường tiêu hóa và bị gan chuyển hóa hầu như hoàn toàn trước khi kịp đi vào vòng tuần hoàn máu.
Theo các mô hình dược động học, sự thay đổi tốc độ tăng trưởng có mối tương quan chặt chẽ với nồng độ corticoid tương đương trong máu [1]. Những thuốc xịt có sinh khả dụng toàn thân cao có thể gây tác động ngắn hạn lên tốc độ tăng trưởng, trong khi các loại thuốc có tỷ lệ hấp thu toàn thân thấp tạo ra mức phơi nhiễm dưới ngưỡng có thể gây ảnh hưởng lâm sàng [1]. Nhờ đặc tính này, corticoid xịt tại chỗ đạt hiệu quả kháng viêm mạnh tại mũi mà không kích hoạt các cơ chế ức chế sụn xương hay ức chế tuyến thượng thận [3], [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về chiều cao của trẻ?
Để đánh giá một cách minh bạch và khách quan, giới y khoa toàn cầu đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng theo dõi tác động của corticoid xịt mũi trên trẻ nhỏ.
Nghiên cứu lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2006 đã theo dõi 229 trẻ tiền dậy thì (độ tuổi 4 đến 8, độ tuổi trung bình 5,9 tuổi) bị viêm mũi dị ứng quanh năm [3]. Các bệnh nhi được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 2:1 dùng budesonide dạng xịt mũi nước liều 64 microgam (32 microgam mỗi bên mũi) một lần mỗi ngày hoặc giả dược liên tục trong 1 năm [3]. Kết quả đo bằng thước đo chiều cao chuyên dụng (stadiometry) cho thấy tốc độ tăng trưởng không có sự khác biệt đáng kể: nhóm dùng budesonide tăng trung bình 5,91 cm/năm, trong khi nhóm dùng giả dược tăng 6,19 cm/năm, chênh lệch chỉ 0,27 cm/năm và không có ý nghĩa thống kê [3]. Tỷ số cortisol-creatinine trong nước tiểu 24 giờ của hai nhóm cũng tương đương nhau, chứng minh thuốc dung nạp tốt và không kìm hãm phát triển chiều cao [3].
Một phân tích gộp lớn công bố năm 2015 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 755 trẻ em từ 3 đến 12 tuổi [4]. Phân tích chia làm hai nhóm đo lường: đo tăng trưởng xương cẳng chân ngắn hạn trong 2 đến 4 tuần bằng phương pháp knemometry (342 trẻ) và đo chiều cao toàn thân trong 12 tháng bằng stadiometry (413 trẻ) [4]. Kết quả cho thấy ở các thử nghiệm ngắn hạn đo bằng knemometry, tốc độ tăng trưởng cẳng chân ở nhóm dùng corticoid xịt mũi thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với giả dược (-0,223 mm/tuần) [4]. Tuy nhiên, trong các nghiên cứu kéo dài 12 tháng đo bằng thước đo stadiometry, hoàn toàn không có sự khác biệt có ý nghĩa về mức tăng chiều cao giữa nhóm dùng thuốc và giả dược (-0,053 cm/năm) [4]. Điều này chỉ ra rằng sự giảm nhẹ ở cẳng chân chỉ mang tính chất nhất thời trong vài tuần đầu và không gây ảnh hưởng đến chiều cao chung sau 1 năm [4].
Về tác động dài hạn hơn, một báo cáo theo dõi hồi cứu năm 2002 trên 60 trẻ viêm mũi dị ứng dưới 10 tuổi (tuổi trung bình 70 tháng) được điều trị bằng beclomethasone dipropionate xịt mũi trong thời gian trung bình 36 tháng [5]. Mặc dù các nghiên cứu trước đó từng ghi nhận beclomethasone có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng khoảng 0,9 cm sau 1 năm, nhưng kết quả theo dõi suốt 3 năm cho thấy bách phân vị chiều cao của trẻ không những không giảm mà còn tăng từ mức 44,6 trước điều trị lên 52,2 ở lần khám cuối [5]. Việc sử dụng lâm sàng dài hạn hoàn toàn không gắn liền với việc giảm chiều cao của trẻ [5].
Ngoài ra, trong môi trường điều trị thực tế, nghiên cứu năm 2012 theo dõi 844 trẻ từ 4 đến 9,5 tuổi (phân tích chi tiết 790 trẻ) mắc hen phế quản có hoặc không kèm viêm mũi dị ứng [6]. Các trẻ được dùng corticoid dạng hít kết hợp hoặc không kết hợp với corticoid xịt mũi (fluticasone, mometasone hoặc budesonide) [6]. Tốc độ tăng trưởng tuyến tính ở nhóm không dùng thuốc đạt 0,180 mm/ngày, trong khi nhóm dùng thuốc đạt 0,187 mm/ngày [6]. Việc phối hợp thêm corticoid xịt mũi không tạo ra bất kỳ khác biệt thống kê nào lên sự phát triển của trẻ [6].
Nghiên cứu tổng quan năm 2001 cũng chỉ ra sự khác biệt giữa các hoạt chất và liều dùng: xịt mũi mometasone furoate liều 100 microgam dùng 1 lần/ngày hoàn toàn không gây ức chế tăng trưởng cẳng chân ngắn hạn lẫn tốc độ tăng trưởng sau 1 năm theo dõi [7]. Với budesonide xịt mũi, liều 200 microgam không gây ảnh hưởng ngắn hạn, trong khi liều cao 400 microgam mới bắt đầu ghi nhận tác động ngắn hạn lên cẳng chân [7].
Lợi ích điều trị vượt trội và những giới hạn bằng chứng
Các dữ liệu y khoa tổng hợp cho thấy nếu có xảy ra hiện tượng chậm tăng trưởng do corticoid xịt mũi hoặc hít, mức độ suy giảm thường chỉ khoảng 1 cm trong năm đầu tiên và đây là hiện tượng tạm thời [8]. Về lâu dài, các bằng chứng hiện có chỉ ra corticoid xịt mũi không gây ảnh hưởng tiêu cực kéo dài lên sự tăng trưởng [8]. Trẻ em có bệnh cảnh viêm mũi dị ứng vừa đến nặng cần dùng thuốc thì không nên bị từ chối lợi ích điều trị chỉ vì nỗi lo lắng về chiều cao [8].
Tuy vậy, y văn cũng ghi nhận những giới hạn khoa học nhất định. Đến nay vẫn chưa có các thử nghiệm đối chứng kéo dài xuyên suốt từ thời thơ ấu đến tuổi trưởng thành để đánh giá chiều cao cuối cùng khi trưởng thành của riêng nhóm dùng corticoid xịt mũi [2]. Bên cạnh đó, việc kết hợp đồng thời cả corticoid xịt mũi và corticoid dạng hít đường hô hấp để điều trị hen suyễn cũng cần được theo dõi kỹ lưỡng hơn về khả năng cộng gộp tác dụng phụ [2]. Tính nhạy cảm với corticoid cũng có thể khác nhau tùy theo cơ địa từng cá thể [8].
Mặc dù vậy, lợi ích của việc kiểm soát viêm mũi dị ứng là không thể bàn cãi. Một đứa trẻ nghẹt mũi mạn tính, thở bằng miệng, thiếu oxy ban đêm và mất ngủ kinh niên sẽ suy nhược cơ thể, giảm tiết hormone tăng trưởng tự nhiên và suy giảm chất lượng sống nặng nề. Do đó, kiểm soát tốt ổ viêm mũi đem lại giá trị to lớn cho sự phát triển toàn diện của trẻ.
Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi dùng thuốc
Hiểu lầm lớn nhất của các bậc phụ huynh là coi mọi loại corticoid đều nguy hiểm như nhau. Rất nhiều người nghĩ rằng xịt một nhát thuốc vào mũi cũng độc hại hệt như cho trẻ uống viên prednisolone hay dexamethasone liều cao dài ngày. Trên thực tế, corticoid xịt mũi thế hệ mới như mometasone furoate hay fluticasone có tỷ lệ hấp thu toàn thân dưới 1%, hầu như chỉ phát huy tác dụng cục bộ tại niêm mạc mũi.
Một hiểu lầm tai hại khác là thói quen "thấy con đỡ thì ngưng ngay, nghẹt lại thì xịt tiếp". Corticoid xịt mũi không phải là thuốc co mạch thông mũi cấp tốc như oxymetazoline. Thuốc cần thời gian vài ngày để phát huy tác dụng kháng viêm niêm mạc tối đa. Việc xịt thất thường, ngắt quãng không giúp bảo vệ chiều cao của trẻ mà chỉ làm bệnh kéo dài dai dẳng, khiến trẻ dễ bị kháng trị và buộc phải dùng các đợt thuốc uống độc hại hơn về sau.
Nhiều cha mẹ còn nghĩ rằng cứ dùng corticoid là trẻ sẽ bị teo cơ, giữ nước, lùn tịt. Các bằng chứng khoa học đã khẳng định ở liều điều trị tiêu chuẩn, thuốc xịt mũi không gây teo tuyến thượng thận hay kìm hãm tốc độ phát triển chiều cao của trẻ [3], [7].
Những trường hợp nào cần đặc biệt thận trọng?
Dù corticoid xịt mũi thế hệ mới rất an toàn, sự cẩn trọng y khoa vẫn luôn cần thiết ở một số nhóm trẻ có nguy cơ cao hơn bình thường.
Nhóm đầu tiên là những trẻ đang sử dụng phối hợp nhiều nguồn corticoid cùng lúc. Điển hình là trẻ vừa bị viêm mũi dị ứng vừa bị hen phế quản nặng, phải dùng cả corticoid xịt mũi và corticoid dạng hít liều cao hàng ngày [2], [6]. Hoặc trẻ thường xuyên phải uống các đợt corticoid toàn thân do các đợt bùng phát bệnh hô hấp cấp [6]. Khi tổng liều tích lũy từ nhiều đường tăng lên, nguy cơ ức chế hấp thu toàn thân có thể xuất hiện [2].
Nhóm thứ hai là các bệnh nhi dùng liều cao vượt mức khuyến cáo trong thời gian quá dài, hoặc trẻ có cơ địa nhạy cảm đặc biệt với steroid [5], [8]. Đối với những trẻ này, các chuyên gia y tế khuyến cáo cần đo và ghi nhận biểu đồ tăng trưởng chiều cao định kỳ mỗi 6 tháng một lần để kịp thời phát hiện bất thường [5], [8].
Hướng dẫn sử dụng chuẩn khoa học để trẻ phát triển tối đa
Để vừa điều trị triệt để viêm mũi dị ứng, vừa bảo vệ tối đa chiều cao của trẻ, cha mẹ cần nắm vững các nguyên tắc vàng sau đây:
Thứ nhất, ưu tiên lựa chọn các hoạt chất corticoid thế hệ mới có sinh khả dụng toàn thân cực thấp theo đơn bác sĩ, ví dụ như mometasone furoate hoặc fluticasone [1], [7]. Luôn duy trì nguyên tắc dùng liều thấp nhất mang lại hiệu quả kiểm soát triệu chứng [8], [7]. Sau khi bệnh tình của trẻ đã ổn định, bác sĩ sẽ hướng dẫn hạ liều dần dần.
Thứ hai, nếu phải dùng liều cao, nên ưu tiên dùng một lần duy nhất vào buổi sáng [2]. Thời điểm xịt thuốc vào buổi sáng trùng khớp với nhịp sinh học tiết cortisol tự nhiên của cơ thể, giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ ảnh hưởng lên trục nội tiết [2].
Thứ ba, thao tác xịt mũi phải đúng kỹ thuật. Hướng dẫn trẻ cúi nhẹ đầu về phía trước, đưa đầu vòi xịt vào lỗ mũi và hướng chếch nhẹ ra phía ngoài cánh mũi (về phía đuôi mắt cùng bên), tránh xịt thẳng trực diện vào vách ngăn mũi. Động tác này giúp thuốc phân tán đều vào các xoăn mũi mà không gây kích ứng hay chảy máu vách ngăn.
Thứ tư, duy trì thói quen theo dõi tốc độ tăng trưởng của con bằng cách đo chiều cao chính xác định kỳ 6 tháng một lần [5], [8]. Nếu phát hiện tốc độ tăng chiều cao bị chậm lại bất thường, cha mẹ cần đưa con đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá toàn diện, không tự ý tự bỏ thuốc đột ngột.
Corticoid xịt mũi là vũ khí điều trị hàng đầu giúp trẻ thoát khỏi những cơn viêm mũi dị ứng dai dẳng. Khi được sử dụng đúng hoạt chất, đúng liều lượng và kỹ thuật, thuốc hoàn toàn an toàn và không cản trở ước mơ vươn cao tầm vóc của trẻ. Cha mẹ hãy luôn trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị để tìm ra phác đồ cân bằng, bảo vệ trọn vẹn cả đường thở lẫn sự phát triển thể chất của con yêu.
