Xông hơi nhiệt độ cao: Lợi hay hại cho người bệnh tim mạch?

Nhiều người Việt có thói quen tìm đến phòng xông hơi như một cách thư giãn gân cốt, thải độc sau giờ làm việc mệt mỏi. Không ít bệnh nhân mắc bệnh mạn tính cũng thắc mắc liệu việc tiếp xúc với nhiệt độ cao có giúp cải thiện lưu thông máu hay lại gây thêm gánh nặng cho trái tim đang suy yếu. Đây là băn khoăn rất thực tế bởi môi trường nhiệt độ cao luôn tác động trực tiếp và tức thì lên toàn bộ hệ tuần hoàn.

Câu trả lời ngắn gọn: Xông hơi nhiệt độ cao có thể đem lại một số đáp ứng sinh lý tích cực đối với người bệnh tim mạch ổn định, nhưng tiềm ẩn nguy cơ đột quỵ nhiệt hoặc trụy mạch nếu thực hiện sai cách hoặc bệnh chưa được kiểm soát tốt ^[1], ^[2]. Tác động này phụ thuộc chặt chẽ vào tình trạng bệnh nền, mức nhiệt, thời gian tiếp xúc và các loại thuốc đang sử dụng ^[1], ^[2].

Giãn mạch ngoại biên và biến thiên huyết động diễn ra thế nào?

Khi bước vào phòng xông hơi, cơ thể ngay lập tức kích hoạt cơ chế điều hòa thân nhiệt nhằm ngăn chặn tình trạng tăng nhiệt lõi quá mức. Hệ mạch máu ngoại biên dưới da giãn nở mạnh để tăng diện tích tiếp xúc và giải phóng nhiệt lượng ra môi trường bên ngoài ^[3]. Hiện tượng giãn mạch này làm giảm đáng kể sức cản ngoại biên của toàn hệ thống tuần hoàn ^[4], ^[3].

Để bù trừ cho hiện tượng tụt sức cản mạch máu ngoại biên, hệ thần kinh giao cảm được kích thích, khiến nhịp tim tăng nhanh và sức bóp cơ tim biến đổi ^[5], ^[6]. Biến thiên huyết động này thúc đẩy lưu lượng tuần hoàn tương tự như khi cơ thể đang thực hiện một bài tập thể dục cường độ nhẹ đến trung bình ^[7]. Với người có trái tim khỏe, đây là một kích thích lành tính; nhưng với trái tim thương tổn, sự biến thiên nhanh chóng này đòi hỏi sự thích ứng rất cẩn trọng ^[1].

Cơ chế tác động: Nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Tác động của nhiệt trị liệu lên hệ tim mạch đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Ở mức độ phân tử và tế bào, liệu pháp nhiệt lặp lại giúp cải thiện chức năng nội mạc mạch máu bị tổn thương ở các bệnh nhân có bệnh lý lối sống ^[3]. Trong các thử nghiệm thực nghiệm, việc xông hơi làm tăng biểu hiện mRNA và nồng độ protein của enzym tổng hợp oxit nitric nội mạc (eNOS) trong động mạch chủ, từ đó cải thiện tính đàn hồi và thúc đẩy phòng ngừa xơ vữa động mạch ^[3].

Về mặt kiểm soát huyết áp lâu dài, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2017 tại Phần Lan theo dõi 1.621 nam giới từ 42 đến 60 tuổi không bị tăng huyết áp ban đầu trong thời gian trung vị 24,7 năm ^[8]. Kết quả ghi nhận 251 trường hợp mắc mới tăng huyết áp (15,5%) ^[8]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số nền, nhóm xông hơi 2 đến 3 lần mỗi tuần có tỷ số nguy cơ mắc tăng huyết áp là 0,76 (khoảng tin cậy 95%: 0,57-1,02), và nhóm xông hơi từ 4 đến 7 lần mỗi tuần giảm mạnh với tỷ số nguy cơ 0,54 (khoảng tin cậy 95%: 0,32-0,91) so với người chỉ đi 1 lần mỗi tuần ^[8]. Ngay cả khi hiệu chỉnh thêm glucose máu, creatinin, lượng rượu, nhịp tim và tiền sử gia đình, tỷ số này vẫn duy trì mức bảo vệ rõ rệt ở mức 0,53 (khoảng tin cậy 95%: 0,28-0,98) cho nhóm xông 4 đến 7 lần mỗi tuần ^[8].

Bằng chứng trên bệnh nhân suy tim và người huyết áp cao

Đối với bệnh nhân đã có tổn thương tim thực thể, các tác động cấp tính của nhiệt trị liệu diễn ra rất rõ rệt. Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã khảo sát hiệu ứng huyết động tức thì trên 32 bệnh nhân suy tim sung huyết mạn tính do bệnh cơ tim giãn (25 ca vô căn, 7 ca thiếu máu cục bộ) có phân suất tống máu trung bình 25 ± 9% ^[5]. Khi xông hơi hồng ngoại xa ở tư thế nằm trong 15 phút tại nhiệt độ 60 độ C, mức tiêu thụ oxy tăng nhẹ khoảng 0,3 METs và nhịp tim tăng thêm 20-25 nhịp/phút (p < 0,01) ^[5]. Nhiệt độ sâu tại động mạch phổi tăng trung bình từ 1,0 đến 1,2 độ C ^[5]. Đáng chú ý, huyết áp tâm thu không đổi nhiều, trong khi huyết áp tâm trương giảm có ý nghĩa thống kê trong và sau khi xông hơi ^[5].

Trên nhóm đối tượng tăng huyết áp chưa điều trị, một nghiên cứu năm 2012 trên 16 bệnh nhân ghi nhận việc xông hơi đơn lẻ hoặc kết hợp tập luyện giúp giảm tổng kháng lực mạch máu ngoại biên, với hiệu ứng tích cực kéo dài tới 120 phút sau khi rời phòng nhiệt ^[4]. Một nghiên cứu khác cùng năm trên 10 bệnh nhân tăng huyết áp chưa điều trị (độ tuổi 59 ± 10) phân tích biến thiên nhịp tim (HRV) ^[6]. Kết quả chỉ ra một buổi xông hơi làm thay đổi rõ rệt sự điều hòa thần kinh tự chủ tim mạch: tăng phân độ thần kinh giao cảm (tăng LF và tỷ lệ LF/HF) và giảm hoạt tính phó giao cảm (giảm HF) trong lúc xông hơi ^[6]. Trạng thái này nhanh chóng trở về bình thường trong khoảng từ 15 đến 120 phút sau khi kết thúc ^[6].

Ngoài ra, thử nghiệm công bố năm 2021 đánh giá tác động cấp tính trên người có nguy cơ tim mạch cho thấy xông hơi đơn thuần tạo ra các đáp ứng huyết động tương đương việc tập thể dục nhịp điệu ngắn rồi xông hơi ^[7]. Với người không thể vận động thể chất, tiếp xúc nhiệt thụ động có thể mang lại các kích thích cấp tính tương đồng ^[7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng thừa nhận các giới hạn như không kiểm soát nhiệt độ vòi sen hạ nhiệt, không theo dõi chu kỳ kinh nguyệt và 85% người tham gia đã quen xông hơi từ trước, khiến đáp ứng sinh lý có thể khác biệt so với người mới ^[7].

Lợi ích tiềm năng và những giới hạn của bằng chứng

Nhiệt trị liệu đã được ghi nhận là một biện pháp hỗ trợ lối sống tiềm năng giúp kiểm soát huyết áp và nâng cao thể trạng ^[7]. Một số nghiên cứu cho thấy xông hơi kéo dài giúp cải thiện phân suất tống máu thất trái ở bệnh nhân suy tim sung huyết mạn tính và giảm huyết áp ở người tăng huyết áp ^[1]. Liệu pháp nhiệt lặp lại ở 60 độ C trong 15 phút còn cải thiện thông số huyết động, triệu chứng lâm sàng và giảm cân nặng, mỡ thừa ở người béo phì sau 2 tuần ^[3].

Dù vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại nhiều rào cản khoa học cần xem xét. Đa số các dữ liệu nghiên cứu về xông hơi truyền thống xuất phát từ các quần thể có thói quen tắm hơi thường xuyên từ thuở nhỏ ^[2]. Các thiết kế nghiên cứu đa phần là quan sát, chưa có nhóm chứng chặt chẽ hoặc quy mô mẫu còn nhỏ ^[2]. Do đó, xông hơi chưa thể được xem là một phương pháp điều trị thay thế thuốc chính thức cho các bệnh lý tim mạch, mà cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên để xác định tính an toàn tuyệt đối ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi xông hơi

Nhiều người lầm tưởng xông hơi càng nóng và càng lâu thì mạch máu giãn càng tốt, giúp đào thải mỡ và hạ huyết áp vĩnh viễn. Trên thực tế, mức nhiệt quá cao (80 đến 90 độ C) duy trì thời gian dài gây mất nước nhanh qua mồ hôi, làm sụt giảm thể tích tuần hoàn và tăng gánh nặng co bóp lên cơ tim ^[2]. Xông hơi không làm biến mất tình trạng tăng huyết áp hay tiêu biến mảng xơ vữa cơ học.

Một sai lầm nguy hại khác là dùng đồ uống có cồn trước, trong hoặc ngay sau khi xông hơi. Sử dụng rượu bia khi tắm hơi làm gia tăng nghiêm trọng nguy cơ tụt huyết áp đột ngột, loạn nhịp tim và thậm chí dẫn đến đột tử ^[1]. Một số người cũng tin rằng ngay sau khi bước ra từ phòng xông hơi nóng thì phải nhảy ngay vào bồn nước đá lạnh để "tôi luyện mạch máu"; sự thay đổi nhiệt độ quá đột ngột này có thể gây co mạch ngoại vi tức thì, kích hoạt biến cố tim mạch cấp tính.

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh xa phòng xông?

Không phải bệnh nhân tim mạch nào cũng có thể an toàn bước vào phòng nhiệt. Xông hơi hoàn toàn chống chỉ định với các trường hợp: đau thắt ngực không ổn định, bệnh nhân vừa trải qua nhồi máu cơ tim cấp gần đây, và người bị hẹp van động mạch chủ mức độ nặng ^[1]. Người bị suy tim mất bù, chưa kiểm soát được triệu chứng cũng không được tự ý tiếp xúc với môi trường nhiệt độ cao ^[1], ^[2].

Ngược lại, xông hơi tương đối an toàn với người mắc bệnh tim mạch vành có cơn đau thắt ngực ổn định hoặc người có tiền sử nhồi máu cơ tim cũ đã hồi phục ổn định ^[1]. Người bị tăng huyết áp, suy tim mạn tính nếu đã được dùng thuốc đều đặn và bệnh ở trạng thái kiểm soát tốt vẫn có thể thích nghi được ^[2]. Tuy nhiên, nhóm bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp cần hết sức cảnh giác vì sự cộng hưởng giữa thuốc và nhiệt độ có thể gây hạ huyết áp tư thế đứng, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu khi đứng dậy sau khi xông ^[2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe

Để tận dụng phản ứng giãn mạch có lợi mà không gây nguy hiểm cho hệ tuần hoàn, người có bệnh nền cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

• Tham vấn chuyên môn: Bắt buộc trao đổi với bác sĩ điều trị để đánh giá chức năng thất trái và mức độ đáp ứng huyết động của bản thân trước khi bắt đầu ^[1], ^[2].
• Mức nhiệt và tư thế: Không chọn phòng xông quá nóng. Bệnh nhân tim mạch chỉ nên chọn mức nhiệt ôn hòa, khoảng 60 độ C tương tự phương pháp hồng ngoại xa ^[5], ^[3]. Tư thế nằm ngửa hoặc nửa ngồi giúp máu trở về tim thuận lợi hơn so với việc ngồi xổm hay gập người ^[5].
• Thời lượng tiếp xúc: Mỗi lần xông hơi chỉ nên kéo dài từ 5 đến 15 phút, tối đa không quá 20 phút ^[5], ^[2]. Có thể lặp lại 1 đến 3 đợt ngắn thay vì ngồi liên tục ^[2].
• Bổ sung dịch: Uống đủ nước lọc trước và sau khi xông hơi để bù đắp lượng mồ hôi thất thoát, ngăn ngừa hiện tượng cô đặc máu và tụt huyết áp. Tuyệt đối kiêng cữ hoàn toàn các loại rượu bia ^[1].
• Chuyển đổi tư thế chậm rãi: Rời khỏi phòng xông cần đứng dậy từ từ, nghỉ ngơi tại phòng thoáng khí nhiệt độ thường tối thiểu 15 đến 30 phút để nhịp tim và hệ thần kinh tự chủ dần phục hồi ổn định trước khi đi tắm tráng ^[5], ^[6].

Xông hơi nhiệt độ cao có thể đem lại một số tác động sinh lý tích cực đối với hệ mạch máu thông qua cơ chế giãn mạch ngoại biên, hỗ trợ cải thiện huyết động ở những người bệnh tim mạch ổn định. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích và rủi ro trụy mạch là rất mong manh. Người bệnh không được coi xông hơi là giải pháp điều trị thay thế y khoa, cần lắng nghe phản ứng của cơ thể và luôn tuân thủ phác đồ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.