Xông hơi toàn thân bằng nồi lá thảo dược khi đang sốt cao nguy hiểm thế nào?

Nhiều người Việt có thói quen trùm chăn kín xông hơi nồi lá thảo dược mỗi khi ốm sốt để "ra mồ hôi giải cảm". Tuy nhiên, việc áp dụng biện pháp dân gian này trong lúc cơ thể đang sốt cao tiềm ẩn nhiều mối nguy hiểm khôn lường đối với sức khỏe. Liệu việc xông hơi kín toàn thân khi thân nhiệt đang tăng cao có thực sự an toàn như nhiều người vẫn nghĩ?

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ sinh lý học là: Không nên xông hơi toàn thân khi đang sốt cao. Hành động này có thể gây quá tải nhiệt độ, mất nước cấp tính, tụt huyết áp nghiêm trọng và làm tê liệt khả năng tự làm mát tự nhiên của cơ thể ^[1].

Cơ chế điều hòa thân nhiệt bị phá vỡ khi sốt cao

Khi cơ thể bị sốt, các phản ứng miễn dịch tự nhiên được kích hoạt nhằm ức chế mầm bệnh ^[2]. Đồng thời, quá trình sản xuất hormone chống bài niệu (antidiuretic hormone) bị suy giảm trong cơn sốt, làm gia tăng nguy cơ mất nước của cơ thể ^[1]. Bình thường, động vật có vú và con người điều hòa thân nhiệt trong điều kiện tăng nhiệt thông qua cơ chế làm mát bằng bay hơi nước, chủ yếu là toát mồ hôi ^[1].

Tuy nhiên, nếu cơ thể bị mất nước nghiêm trọng, não bộ sẽ phát tín hiệu hạn chế hoặc ức chế cơ chế làm mát bay hơi này nhằm giữ lại lượng nước ít ỏi còn lại, dù phải đánh đổi bằng việc thân nhiệt bị đẩy lên mức cao hơn ^[1]. Vùng dưới đồi thực hiện cơ chế làm mát não chọn lọc sẽ ức chế quá trình mất nhiệt do bay hơi để bảo tồn thể tích dịch ^[1]. Nếu lúc này người bệnh lại trùm chăn kín để xông hơi, nhiệt độ môi trường xung quanh quá cao cùng độ ẩm bão hòa sẽ ngăn chặn hoàn toàn khả năng thoát nhiệt, đẩy nhiệt độ cơ thể chạm ngưỡng nguy hiểm ^[1].

Nguy cơ sốc nhiệt và trụy tuần hoàn từ nghiên cứu y học

Nghiên cứu về tình trạng sốt công bố năm 2014 chỉ ra rằng, tình trạng thiếu nước (hypohydration) làm gia tăng khả năng tích trữ nhiệt và làm suy giảm nghiêm trọng khả năng chịu đựng áp lực nhiệt của cơ thể ^[1]. Ở động vật thí nghiệm, nhiệt độ cơ thể hàng ngày được ghi nhận cao hơn rõ rệt khi rơi vào trạng thái thiếu nước ^[1].

Đặc biệt ở người, nghiên cứu năm 2014 nhấn mạnh sự kết hợp giữa tăng thân nhiệt (hyperthermia) và mất nước dẫn đến hiện tượng sụt giảm cung lượng tim (cardiac output) và tụt huyết áp sâu hơn rất nhiều so với khi chỉ chịu tác động của từng yếu tố riêng lẻ ^[1]. Nếu tiếp tục chịu áp lực nhiệt trong tình trạng sốt, cơ chế điều hòa nhiệt độ tự nhiên bị biến đổi, dẫn đến sự gia tăng nhiệt độ toàn thân ở mức độ có thể gây hại nghiêm trọng cho các cơ quan nội tạng ^[1].

Bên cạnh đó, cơn sốt còn làm suy giảm sức bền, giảm sức mạnh cơ bắp và làm gia tăng cảm giác mệt mỏi ^[1]. Nồng độ axit lactic trong máu có thể tăng tới 17% sau khi nhiễm trùng và phải mất rất nhiều tuần để phục hồi về mức bình thường ^[1]. Việc ép cơ thể chịu thêm gánh nặng nhiệt độ từ nồi xông trong tình trạng kiệt sức và rối loạn chuyển hóa cơ bắp này chỉ làm tăng nguy cơ kiệt sức và ngất xỉu ^[1].

Tác động của hơi nước nóng đối với hệ hô hấp

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về liệu pháp xông hơi cho thấy, nhiệt độ của hơi nước có thể kích hoạt các cơ chế điều hòa nhiệt thích ứng của vật chủ ^[2]. Hơi nước nóng có thể gây áp lực nhiệt lên hệ thống hô hấp, kích thích hệ miễn dịch bẩm sinh và thích ứng để chống lại virus ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng xác định rằng môi trường, nguồn nhiệt, độ ẩm, diện tích tiếp xúc và thời gian áp dụng đóng vai trò mang tính sống còn đối với hiệu quả và độ an toàn ^[2].

Khi việc hít hơi nước tạo ra áp lực căng thẳng cho phổi, việc trùm kín toàn thân trong không gian chật hẹp, nhiệt độ không kiểm soát sẽ gây áp lực quá mức lên cả hệ hô hấp lẫn hệ tuần hoàn ^[2]. Điều này khác hoàn toàn với việc chỉ xông vùng mũi họng ở nhiệt độ vừa phải trong thời gian ngắn ^[3].

Hiểu lầm phổ biến về việc "xông cho ra mồ hôi để hạ sốt"

Một sai lầm rất lớn trong cộng đồng là quan niệm: Càng sốt cao càng phải trùm chăn thật kín, xông nồi lá thảo dược sôi sùng sục để ép mồ hôi túa ra, từ đó bệnh sẽ khỏi.

Thực tế, mồ hôi toát ra trong lều xông kín chủ yếu là do phản ứng thụ động trước nhiệt độ môi trường ngoài quá cao, kết hợp với hơi nước ngưng tụ trên bề mặt da. Việc toát mồ hôi ồ ạt trong buồng xông kín không giúp hạ thân nhiệt trung tâm mà trái lại còn làm cạn kiệt lượng nước trong lòng mạch, làm giảm hormone chống bài niệu vốn đã bị ức chế do sốt ^[1]. Hậu quả là máu bị cô đặc, huyết áp tụt dốc, cơ thể mất phản xạ tự làm mát và dẫn đến hiện tượng sốc nhiệt, co giật hoặc đột quỵ do nhiệt.

Những ai tuyệt đối phải tránh xông hơi toàn thân khi sốt?

Bất kỳ ai đang có biểu hiện sốt cao đều không được xông hơi kín toàn thân. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tử vong hoặc biến chứng nặng nề nếu xông hơi:

• Người đang sốt cao liên tục: Hệ thống điều hòa nhiệt của cơ thể đang bị rối loạn, việc nạp thêm nhiệt lượng từ ngoài vào sẽ gây sốc nhiệt ngay lập tức ^[1].
• Người có tiền sử tim mạch, huyết áp thấp: Hiện tượng sụt giảm cung lượng tim và hạ huyết áp do kết hợp sốc nhiệt và mất nước có thể gây ngất xỉu, đột quỵ cục bộ ^[1].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Khả năng bù trừ dịch và tự điều hòa thân nhiệt rất kém, dễ rơi vào tình trạng mất nước cấp tính chỉ sau vài phút trong môi trường kín khí.
• Người đang kiệt sức, tiêu chảy hoặc nôn mửa: Tình trạng thiếu nước sẵn có sẽ làm nhiệt độ cơ thể tích tụ nhanh hơn và giảm sức chịu đựng nhiệt ^[1].

Cách xử lý đúng khi bị sốt và ứng dụng hơi nước an toàn

Thay vì mạo hiểm trùm chăn xông kín toàn thân bằng nồi lá nóng, người bệnh cần thực hiện các biện pháp chăm sóc khoa học đã được kiểm chứng:

• Hạ nhiệt an toàn: Nằm nghỉ nơi thoáng mát, mặc quần áo rộng rãi, thấm mồ hôi tốt. Lau mát cơ thể bằng khăn ấm ở các vị trí có mạch máu lớn đi qua như nách, bẹn, trán nếu cần. Dùng thuốc hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn chuyên môn.
• Bù nước và điện giải: Uống nhiều nước lọc, dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, nước canh hoặc nước hoa quả để ngăn chặn tình trạng giảm thể tích tuần hoàn và hỗ trợ ổn định cung lượng tim ^[1].
• Chỉ xông cục bộ vùng tai mũi họng nếu có nghẹt mũi: Thay vì xông toàn thân, chỉ nên mở hé nắp nồi lá để xông nhẹ vùng mặt hoặc sử dụng cốc nước nóng/máy xông mũi họng chuyên dụng trong khoảng thời gian ngắn 3-5 phút nhằm làm ẩm niêm mạc đường thở ^[3]. Luôn giữ khoảng cách an toàn với nguồn nhiệt để tránh nguy cơ bỏng da.

Lời khuyên cân bằng

Xông hơi lá thảo dược là phương pháp dân gian hỗ trợ giảm nghẹt mũi, thư giãn cơ bắp sau khi đã hết sốt, nhưng tuyệt đối không phải là cách chữa bệnh sốt cao. Việc trùm kín xông hơi khi đang sốt có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch do sốc nhiệt và mất nước trầm trọng ^[1]. Hãy luôn theo dõi sát nhiệt độ cơ thể, bù nước đầy đủ và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cơn sốt kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường.