Trào lưu xông khói bách xù và nỗi lo kích ứng hô hấp
Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen đốt các nhánh cây khô, thảo mộc hoặc gỗ bách xù trong nhà để khử mùi, xua đuổi côn trùng và làm ấm không gian sống. Trong những năm gần đây, trào lưu xông phòng bằng bó thảo mộc khô (smudging) nở rộ trên mạng xã hội với những lời quảng cáo về công dụng thanh lọc năng lượng và làm sạch không khí. Nhiều người tin rằng khói thơm từ các loại thực vật tự nhiên như bách xù hoàn toàn lành tính, thậm chí có thể sát khuẩn phòng ốc trong mùa nồm ẩm.
Tuy nhiên, việc đốt các loại cành lá bách xù trong không gian kín không giúp không khí sạch hơn mà ngược lại, còn tiềm ẩn nguy cơ cao gây kích ứng đường hô hấp. Khói phát sinh từ quá trình đốt cháy thảo mộc tạo ra lượng lớn bụi mịn và khí độc, trong khi bản thân các thành phần từ cây bách xù lại là những dị nguyên hô hấp cực kỳ mạnh mẽ. Với những người có cơ địa nhạy cảm, thói quen này có thể trực tiếp châm ngòi cho các đợt bùng phát viêm mũi dị ứng dữ dội và khởi phát cơn hen phế quản cấp tính.
Mùi thơm nồng đặc trưng của gỗ và lá bách xù thường tạo cảm giác thư thái giả tạo, khiến nhiều người lầm tưởng không gian đã được thanh tẩy hoàn toàn. Trên thực tế, cảm giác cay mắt, hắt hơi liên tục, nghẹt mũi hoặc ngứa họng xuất hiện ngay sau khi xông phòng chính là phản ứng phòng vệ ban đầu của hệ hô hấp trước sự xâm nhập của dị nguyên và khói độc.
Khói thảo mộc và cơ chế xâm nhập của dị nguyên bách xù
Quá trình đốt cháy không hoàn toàn của thực vật giải phóng muội than, hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và các hạt bụi mịn có kích thước siêu nhỏ. Khi hít phải, những hạt bụi này lắng đọng sâu trong phế nang, làm tổn thương lớp màng nhầy và phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên của biểu mô niêm mạc đường thở. Sự tổn thương cơ học này mở đường cho các phân tử protein dị nguyên có sẵn trong cành, lá và phấn bách xù bám vào mô hô hấp sâu hơn.
Điểm đặc biệt nguy hiểm nằm ở bản chất sinh học của loài thực vật này. Bản chất carbohydrate của dị nguyên chính trong phấn hoa bách xù giúp tạo điều kiện thuận lợi cho dị nguyên thẩm thấu dễ dàng qua lớp niêm mạc đường hô hấp và gây mẫn cảm sau đó [1]. Khi các phân tử này xuyên qua hàng rào biểu mô, chúng sẽ kích hoạt phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE hoặc kích thích trực tiếp phản ứng viêm thần kinh tại chỗ.
Ngay sau khi tiếp xúc với dị nguyên và khói, các tế bào mast trong niêm mạc đường hô hấp bị kích thích giải phóng histamin cùng hàng loạt chất trung gian gây viêm. Quá trình này dẫn đến hiện tượng phù nề mô, tăng tiết dịch nhầy quá mức và co thắt cơ trơn phế quản. Hậu quả là người hít phải khói bách xù sẽ xuất hiện các cơn ho sặc sụa, cảm giác thắt nghẹt lồng ngực, khó thở hoặc chảy nước mũi ồ ạt kéo dài.
Tỷ lệ mẫn cảm cao với bách xù qua khảo sát lâm sàng
Nguy cơ dị ứng với bách xù không phải là phỏng đoán cảm tính mà đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành khảo sát các đặc điểm mẫn cảm với phấn hoa bách xù Trung Quốc (Juniperus chinensis) trên những bệnh nhân nghi ngờ mắc viêm mũi dị ứng và/hoặc hen suyễn từ tháng 1 năm 2017 đến tháng 12 năm 2019 tại Khoa Dị ứng thuộc Bệnh viện Thạch Cảnh Sơn Bắc Kinh (Beijing Shijitan Hospital) [2].
Thử nghiệm lẩy da (SPT) với thuốc thử dị nguyên phấn hoa bách xù đã được thực hiện để đánh giá phân bố dị nguyên theo độ tuổi và bệnh lý, với toàn bộ dữ liệu được phân tích bằng phần mềm SAS phiên bản 9.4 [2]. Tổng cộng có 8.380 bệnh nhân được tuyển chọn tham gia nghiên cứu này [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ dương tính chung với phấn hoa bách xù qua thử nghiệm lẩy da lên tới 49,92% (tương đương 4.183 trên tổng số 8.380 bệnh nhân) [2].
Phân tích sâu hơn về độ tuổi cho thấy tỷ lệ dương tính đạt mức đỉnh điểm ở nhóm trẻ vị thành niên từ 10 đến 14 tuổi, lên tới 60,99% (283 trên 464 người) [2]. Sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê rõ rệt so với các nhóm tuổi khác (chi2=266,77, P<0,01) [2]. Đối với nhóm bệnh nhân dưới 10 tuổi, tỷ lệ dương tính qua thử nghiệm lẩy da có xu hướng gia tăng theo độ tuổi, trong khi ở nhóm bệnh nhân trên 40 tuổi, tỷ lệ này lại giảm dần khi tuổi đời tăng lên [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận nhóm bệnh nhân chỉ dị ứng đơn thuần với bách xù chiếm tỷ lệ thấp hơn, khoảng 25,05% (1.048 trên 4.183 ca), với độ tuổi trung bình là 35,21 ± 12,39 tuổi [2]. Ở những bệnh nhân dương tính với bách xù kết hợp với các dị nguyên phấn hoa hít phải khác, phấn hoa cây liễu chiếm tỷ lệ đồng mắc cao nhất với 74,99% [2]. Dù dị ứng đơn thuần hay phối hợp, viêm mũi dị ứng vẫn là biểu hiện bệnh lý chiếm ưu thế hàng đầu [2]. Đáng chú ý, tỷ lệ dương tính với bách xù cao nhất ở nhóm bệnh nhân chỉ mắc viêm mũi dị ứng đơn thuần với 52,05% (3.797 trên 7.295 người), và thấp nhất ở nhóm chỉ mắc hen suyễn dị ứng đơn thuần với 17,49% (53 trên 303 người), có ý nghĩa thống kê rõ rệt (chi2=138,99, P<0,01) [2].
Dị nguyên bách xù có thể tấn công người không có cơ địa dị ứng
Bên cạnh loài bách xù Trung Quốc, một loài khác thuộc chi bách xù là tuyết tùng núi (Juniperus sabinoides) cũng gây ra những gánh nặng hô hấp rất lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2000 tại vùng trung tâm Texas cho biết phấn hoa tuyết tùng núi gây dị ứng đường hô hấp nghiêm trọng trong các tháng mùa đông [1]. Nghiên cứu này được tiến hành trên 234 bệnh nhân dị ứng tuyết tùng núi không qua chọn lọc vào cuối mùa phấn hoa, với tiêu chuẩn chọn bệnh là có tiền sử dị ứng thực sự được xác nhận qua thử nghiệm lẩy da với chiết xuất tỷ lệ 1:20 w/v và đo nồng độ IgE toàn phần [1].
Kết quả cho thấy có 34% bệnh nhân chỉ dị ứng duy nhất với loài bách xù này, trong khi 66% dị ứng với bách xù kết hợp cùng các dị nguyên bay trong không khí khác [1]. Khi so sánh giữa hai nhóm, các nhà khoa học nhận thấy nhóm chỉ dị ứng đơn thuần với bách xù có nồng độ IgE toàn phần thấp hơn đáng kể (84 IU/ml so với 360 IU/ml, p < 0,001, trong khi mức bình thường dưới 180 IU/ml) [1].
Nhóm bệnh nhân dị ứng đơn thuần với bách xù cần khoảng thời gian phơi nhiễm trước dị nguyên dài hơn rất nhiều mới phát triển thành bệnh lý phấn hoa (14,4 năm so với 5,69 năm, p < 0,001) [1]. Họ cũng ít có tiền sử gia đình mắc các bệnh dị ứng hơn (43% so với 88%, p < 0,001) [1]. Đồng thời, nhóm này có tiền sử mắc bệnh hen suyễn hoặc chàm thấp hơn đáng kể (11% so với 39%, p < 0,001) và khởi phát bệnh dị ứng ở độ tuổi muộn hơn nhiều so với nhóm dị ứng đa nguyên (39 tuổi so với 13 tuổi, p < 0,001) [1].
Những dữ liệu trên cho thấy phấn hoa bách xù có khả năng gây viêm mũi dị ứng ngay cả trên những cá nhân vốn không hề có cơ địa mẫn cảm trước đó [1]. Điều này giải thích vì sao ngay cả những người trưởng thành khỏe mạnh, chưa từng bị dị ứng phấn hoa hay thức ăn, vẫn có thể đột ngột đổ bệnh sau khi tiếp xúc thường xuyên hoặc hít phải khói thảo mộc bách xù trong thời gian dài.
Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận tai hại
Các nghiên cứu khoa học hiện nay tập trung phân tích phản ứng dị ứng của đường hô hấp đối với phấn hoa và dịch chiết protein từ cây bách xù [2], [1]. Tuy nhiên, các tài liệu này chưa thực hiện thử nghiệm đốt khói trực tiếp trong phòng thí nghiệm để đánh giá nồng độ độc chất theo từng phút. Dù vậy, việc đốt cháy cành lá bách xù khô chắc chắn mang theo các hạt tro mịn chứa tàn dư dị nguyên cùng các sản phẩm cháy nguy hại, khiến mức độ kích ứng nhân lên gấp nhiều lần so với phơi nhiễm phấn hoa tự nhiên.
Sự ngộ nhận phổ biến nhất hiện nay là cho rằng khói thảo mộc có tác dụng sát trùng và làm sạch không khí như tập tục lưu truyền. Thực tế, không có bất kỳ bằng chứng y khoa nào chứng minh việc xông khói bách xù có thể tiêu diệt virus, vi khuẩn hay làm sạch nấm mốc trong nhà. Khói từ bất kỳ nguồn thực vật nào khi đốt cháy đều làm gia tăng hàm lượng bụi mịn PM2.5, carbon monoxide (CO) và các hydrocacbon thơm đa vòng trong phòng kín.
Một sai lầm tai hại khác là dùng khói xông để làm thông đường thở khi đang bị cảm cúm hoặc viêm mũi. Mùi tinh dầu hăng cay bốc lên từ khói bách xù có thể gây cảm giác the mát tạm thời do đánh lừa thụ thể thần kinh, nhưng ngay sau đó là tình trạng giãn mạch và xung huyết thứ phát. Việc hít khói trực tiếp vào thời điểm niêm mạc đang bị tổn thương do nhiễm trùng sẽ khiến bệnh chuyển biến nặng hơn, làm tăng tiết đờm đặc và kéo dài thời gian hồi phục.
Nhiều người cũng tin rằng các sản phẩm thảo mộc tự nhiên thì không bao giờ gây nghiện hoặc gây độc. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các phản ứng mẫn cảm muộn đòi hỏi nhiều năm tiếp xúc liên tục trước khi phát bệnh đã chỉ ra rằng tác hại của bách xù diễn ra âm thầm [1]. Việc chủ quan đốt xông phòng đều đặn qua các mùa đông có thể đang âm thầm tích lũy dị nguyên và làm suy yếu dần chức năng bảo vệ của đường hô hấp [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối tránh xa khói bách xù
Nhóm người đầu tiên cần cảnh giác cao độ là trẻ em và thanh thiếu niên. Số liệu lâm sàng cho thấy trẻ từ 10 đến 14 tuổi là nhóm có tỷ lệ mẫn cảm với bách xù cao nhất, vượt ngưỡng 60% trong số những người có biểu hiện dị ứng đường thở [2]. Đường thở của trẻ em chưa phát triển hoàn thiện và có khẩu kính hẹp hơn người lớn, do đó khói và dị nguyên bách xù rất dễ gây bùng phát cơn hen cấp tính đe dọa tính mạng.
Người đã được chẩn đoán mắc viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn tuyệt đối không nên ở trong môi trường có khói xông thảo mộc. Nghiên cứu xác nhận rằng viêm mũi dị ứng là bệnh cảnh chính xuất hiện ở đa số bệnh nhân mẫn cảm với bách xù [2]. Khói bách xù không chỉ đóng vai trò là một chất kích thích vật lý gây co thắt phế quản mà còn trực tiếp cung cấp thêm dị nguyên gây viêm qua đường niêm mạc [1].
Những người trưởng thành không có tiền sử bệnh dị ứng trong gia đình cũng không nên chủ quan trước tập tục này. Dị ứng bách xù có thể phát triển độc lập và khởi phát ở độ tuổi rất muộn (trung bình khoảng 39 tuổi) sau một thời gian dài tích lũy phơi nhiễm [1]. Do đó, việc thường xuyên xông nhà bằng loại thảo mộc này có thể vô tình biến một người bình thường trở thành bệnh nhân dị ứng mạn tính.
Phụ nữ mang thai, người cao tuổi và những người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cũng là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Nồng độ oxy trong phòng bị suy giảm khi đốt cành lá, kết hợp với các hạt bụi mịn li ti lơ lửng, sẽ làm gia tăng áp lực lên hệ thống tuần hoàn và hô hấp, dẫn đến tình trạng chóng mặt, khó thở và mệt mỏi kéo dài.
Giải pháp cải thiện chất lượng không khí an toàn trong nhà
Thay vì tìm kiếm các phương pháp xông đốt dân gian thiếu căn cứ khoa học, các gia đình nên áp dụng những biện pháp làm sạch không khí đã được chứng minh hiệu quả. Biện pháp đơn giản và thiết thực nhất là duy trì sự thông thoáng tự nhiên. Mở cửa đón gió vào những thời điểm không khí bên ngoài trong lành giúp lưu thông dưỡng khí và giải tỏa các chất ô nhiễm tích tụ trong nhà.
Trong trường hợp cần kiểm soát độ ẩm hoặc khử bụi mịn, sử dụng máy lọc không khí trang bị màng lọc HEPA tiêu chuẩn và máy hút ẩm là giải pháp an toàn hàng đầu. Màng lọc HEPA có khả năng giữ lại các hạt phấn hoa, bào tử nấm mốc và tàn dư dị nguyên có kích thước nhỏ đến 0,3 micromet mà không giải phóng thêm bất kỳ chất khí độc hại nào vào không gian sống.
Nếu yêu thích mùi hương thơm tự nhiên của bách xù, người dùng có thể cân nhắc việc sử dụng một lượng rất nhỏ tinh dầu bách xù nguyên chất đã qua chiết xuất bằng máy khuếch tán phun sương lạnh, đặt trong không gian rộng và thoáng khí. Tuy nhiên, trước khi sử dụng, cần thử nghiệm ở mức nồng độ thấp nhất trong thời gian ngắn và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không khuếch tán tinh dầu trong phòng ngủ đóng kín hoặc khi gia đình có trẻ nhỏ và người có bệnh nền hô hấp.
Thanh lọc không gian sống là nhu cầu chính đáng nhưng cần được thực hiện dựa trên cơ sở khoa học thay vì tin vào những tập tục truyền miệng. Việc đốt cành lá thảo mộc để xông nhà thực chất là hành động đưa thêm nguồn phát thải ô nhiễm và dị nguyên nguy hại vào nơi ở. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghẹt mũi kéo dài, ngứa họng hoặc khò khè sau khi tiếp xúc với thảo mộc, người dân cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng hoặc hô hấp để được thăm khám kịp thời, tuyệt đối không tự ý dùng thêm các loại lá xông dân gian khác để chữa trị.
