Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác nghẹt mũi, khó thở khiến không ít người tìm đến biện pháp xông hơi nước nóng nhỏ vài giọt tinh dầu bạc hà để làm thông thoáng đường thở. Cảm giác mát lạnh sảng khoái xộc thẳng lên hốc mũi thường tạo cho chúng ta niềm tin rằng tình trạng viêm sưng và tắc nghẽn đã lập tức được giải quyết. Tuy nhiên, liệu tinh dầu bạc hà có thực sự làm nở đường thở, hay đây chỉ là một sự đánh lừa cảm giác của hệ thần kinh?
Thực tế từ các nghiên cứu sinh lý học đường hô hấp cho thấy tinh dầu bạc hà không làm giảm lực cản hay làm nở rộng đường mũi như nhiều người vẫn nghĩ. Thậm chí, việc lạm dụng hoặc xông hơi với nồng độ quá đậm đặc có thể phản tác dụng, kích hoạt các thụ thể gây kích ứng, dẫn đến nguy cơ co thắt đường thở và phản xạ hô hấp bất lợi.
Cảm giác thông thoáng thực chất chỉ là "đánh lừa" cảm giác
Hiện tượng nghẹt mũi thường xuất phát từ việc các mô niêm mạc cuốn mũi bị viêm, phù nề và giãn mạch, dẫn đến tăng lực cản luồng khí đi vào phổi [1]. Khi hít phải hơi tinh dầu bạc hà, đa số mọi người đều cảm nhận luồng khí mát rượi chạy sâu vào khoang mũi và tin rằng lỗ mũi đã được mở rộng [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng nhận thức chủ quan về độ thông thoáng của mũi không hề đồng nhất với các phép đo lường vật lý khách quan về lực cản đường thở [1].
Nghiên cứu lâm sàng đối chứng chéo ngẫu nhiên đã kiểm chứng tác động của menthol dạng hít lên lực cản đường thở trên ở người khỏe mạnh [2]. Thử nghiệm được thực hiện trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh (gồm 8 nữ) với độ tuổi trung bình 21 ± 1,6 tuổi ở tư thế nửa nằm nửa ngồi nghỉ ngơi [2]. Các nhà nghiên cứu đã đo đạc rất chi tiết các thông số hô hấp giữa nhóm hít menthol và nhóm hít giả dược đối chứng [2].
Kết quả ghi nhận tần số hô hấp không có sự khác biệt giữa hai nhóm, đạt mức 17,0 ± 1,1 cmH2O/L/s ở nhóm menthol so với 16,9 ± 0,9 cmH2O/L/s ở nhóm giả dược [2]. Thông khí phút cũng tương đương nhau với 7,7 ± 0,5 cmH2O/L/s ở nhóm menthol và 7,9 ± 0,5 cmH2O/L/s ở nhóm giả dược [2]. Tỷ lệ giữa thời gian hít vào trên tổng thời gian hô hấp ở cả hai nhóm đều ở mức 0,4 ± 0,1 cmH2O/L/s [2]. Đặc biệt, lực cản đường hô hấp trên ở nhóm hít menthol là 3,47 ± 0,32 cmH2O/L/s, không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với mức 3,27 ± 0,28 cmH2O/L/s ở nhóm giả dược với chỉ số P = 0,33 [2]. Do đó, các nhà khoa học kết luận rằng menthol không làm thay đổi lực cản đường thở trên ở người tỉnh táo [2]. Tổn thương hoặc kích thích các đầu tận cùng thần kinh sinh ba có thể tạo ra cảm giác nghẹt mũi giả tạo mà lực cản không đổi, và ngược lại, hít menthol chỉ mang lại sự cải thiện chủ quan về luồng khí chứ không làm giảm lực cản cơ học [1].
Cơ chế phân tử: Kích hoạt thụ thể lạnh và hệ thống thần kinh
Để hiểu vì sao tinh dầu bạc hà mang lại cảm giác dễ thở giả tạo, chúng ta cần xem xét cơ chế hoạt động của menthol ở cấp độ tế bào. Menthol (chủ yếu là dạng l-menthol) là một chất chủ vận tự nhiên gắn vào thụ thể cảm nhận nhiệt độ lạnh mang tên TRPM8 [2]. Các sợi thần kinh mang thụ thể TRPM8 này phân bố rất dày đặc trong niêm mạc mũi, đặc biệt là bao quanh các mạng lưới mạch máu, tham gia điều hòa phản xạ thần kinh - mạch máu [3].
Khi các phân tử menthol bay hơi xâm nhập vào khoang mũi, chúng gắn kết và kích hoạt thụ thể TRPM8, kích thích các đầu tận cùng của dây thần kinh sinh ba và thần kinh khứu giác [3]. Tín hiệu này được dẫn truyền lên vỏ não, kích hoạt các con đường ức chế ho chủ động và mang lại cảm giác mát lạnh tức thì [3]. Phản ứng kích thích cảm giác lạnh này làm giảm nhận thức về tình trạng khó thở và giảm nhu cầu gắng sức hô hấp [3]. Ngoài ra, menthol còn tham gia điều hòa trương lực mạch và có thể gây giãn mạch cục bộ [3].
Các nghiên cứu ghi nhận rằng cả hai đồng phân quang học (+) và (-) của menthol đều có hiệu quả tương đương trong việc ức chế phản xạ, nhưng đối tượng thử nghiệm dung nạp dạng (+) menthol tốt hơn [3]. Dạng (+) menthol mang lại mùi dễ chịu hơn, trong khi dạng (-) menthol có mùi nồng giống thuốc không kê đơn [3]. Bên cạnh đó, menthol còn có khả năng ức chế dòng ion canxi (Ca2+) và natri (Na+) trên các tế bào thần kinh cảm giác, từ đó giúp làm dịu cảm giác đau rát và đóng vai trò như một chất chống kích ứng ngoại vi [4].
Bằng chứng khoa học về tác dụng giảm ho và ngưỡng nhạy cảm đường thở
Dù không làm nở mũi về mặt vật lý, menthol vẫn có giá trị sinh lý nhất định trong việc làm dịu các cơn ho kích ứng nếu được sử dụng với nồng độ kiểm soát phù hợp. Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên đã đánh giá hiệu quả của menthol dạng khí dung đối với 14 bệnh nhân ho mạn tính có cơ địa nhạy cảm với các chất kích thích môi trường và 15 người khỏe mạnh làm nhóm chứng [5]. Mỗi người tham gia được cho hít 1 mL dung dịch menthol khí dung ở nồng độ 0,5%, 1% hoặc giả dược (nước muối chứa 0,05% menthol), sau đó kích thích ho bằng khí dung capsaicin [5].
Kết quả cho thấy ngưỡng gây ho của bệnh nhân ho mạn tính khác biệt rất rõ rệt so với người bình thường trong cả ba lần thử nghiệm với P < 0,0001 [5]. Đáng chú ý, sau khi hít dung dịch menthol 1%, ngưỡng ho của bệnh nhân tăng lên đáng kể với P < 0,02 so với giả dược và P < 0,05 so với nồng độ 0,5% [5]. Về mặt lưu lượng khí, lưu lượng hít vào đỉnh của bệnh nhân bị suy giảm đáng kể sau khi hít giả dược với P < 0,05, nhưng được duy trì ổn định không suy giảm khi hít menthol 0,5% hoặc 1% [5]. Lưu lượng hít vào gắng sức tại mức 50% dung tích sống (FIF 50%) bị hạ thấp sau khi hít giả dược và menthol 0,5% với P < 0,05, nhưng được bảo toàn sau khi hít menthol 1% [5]. Ở nhóm chứng khỏe mạnh, chỉ số FIF 50% chỉ bị suy giảm khi hít giả dược [5].
Các tổng quan y khoa cũng ghi nhận rằng hít dung dịch menthol ở nồng độ khoảng 1% giúp giảm độ nhạy cảm phản xạ ho do capsaicin gây ra một cách hiệu quả [6]. Khi được hít lặp lại với liều lượng định sẵn qua ống hít chuyên dụng, menthol hoạt động như một chất giảm ho hữu hiệu, làm giảm tần suất các cơn ho [6]. Ngay cả việc ngậm kẹo ho chứa menthol cũng được ghi nhận giúp giảm triệu chứng ho cấp tính [6]. Một số bài thuốc cổ truyền thường phối hợp menthol với long não (camphor) hoặc tinh dầu khuynh diệp (eucalyptus) [6]. Long não từng được đưa vào các ống hít thương mại từ năm 1778 để trị ho, và thử nghiệm cho thấy việc xông kết hợp menthol và long não trong 5 phút giúp rút ngắn thời gian khởi phát và giảm số cơn ho do axit citric trên chuột lang [6]. Ngược lại, tinh dầu khuynh diệp khi dùng đơn độc không cho thấy tác dụng làm giảm phản xạ ho rõ rệt mà chủ yếu đóng vai trò làm dung môi mang menthol [6].
Tuy nhiên, các thử nghiệm trên cũng bộc lộ giới hạn: chúng chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ, trong môi trường phòng thí nghiệm với nồng độ menthol tinh khiết được định lượng rất khắt khe [5]. Trong đời sống thực tế, việc người dân tự ý nhỏ tinh dầu nguyên chất vào bát nước sôi xông mũi tạo ra nồng độ bay hơi không thể kiểm soát, tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.
Mặt trái: Nguy cơ kích ứng niêm mạc và phản tác dụng khi dùng nồng độ cao
Trái ngược với lầm tưởng rằng tinh dầu thực vật luôn lành tính, các nghiên cứu sinh học phân tử đã chứng minh menthol là một con dao hai lưỡi đối với đường hô hấp. Song song với việc kích hoạt thụ thể lạnh TRPM8, menthol ở cả nồng độ thấp lẫn nồng độ cao đều kích hoạt thụ thể TRPA1 trên tế bào người [4]. Thụ thể TRPA1 chính là "cảm biến" chuyên phát hiện các chất độc hại và kích ứng đường thở [4]. Khi thụ thể TRPA1 bị kích thích mạnh, nó sẽ phát tín hiệu gây cảm giác bỏng rát, kích ứng niêm mạc mũi họng và thậm chí thúc đẩy phản xạ co thắt đường thở [4].
Nghiên cứu về độ nhạy cảm kích ứng hóa học ở người đã sử dụng kỹ thuật nhận biết kích thích một bên mũi để đánh giá tác động của hơi menthol [7]. Người tham gia được cho ngửi đồng thời không khí sạch ở một bên mũi và hơi hóa chất kích thích ở bên còn lại để xác định ngưỡng cảm nhận kích ứng [7]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy việc tiếp xúc trước với hơi menthol làm giảm độ nhạy cảm với axit axetic (người dùng cần nồng độ axit cao hơn mới nhận biết được kích ứng), nhưng lại làm tăng mạnh độ nhạy cảm kích ứng đối với allyl isothiocyanate (người dùng cảm thấy kích ứng ở nồng độ chất này thấp hơn nhiều) [7].
Điều này chứng minh hơi menthol có thể làm biến đổi phức tạp ngưỡng cảm nhận hóa học của đường hô hấp trên [7]. Tại các sản phẩm thuốc lá, menthol có thể che giấu cảm giác cay rát tự nhiên của khói thuốc, khiến người hút hít sâu hơn mà không nhận biết được tổn thương đường hô hấp [5], [4]. Tương tự, khi xông hơi mũi với tinh dầu bạc hà quá đậm đặc, ban đầu người bệnh có thể thấy the mát do thụ thể TRPM8, nhưng ngay sau đó nồng độ menthol cao tích tụ sẽ kích hoạt mạnh thụ thể TRPA1, gây cảm giác ngứa rát, kích ứng niêm mạc mũi và châm ngòi cho các phản xạ co thắt phế quản nguy hiểm [4].
Tác động lên phản xạ tim mạch và thần kinh tự chủ
Không chỉ dừng lại ở các phản ứng tại chỗ trong khoang mũi, các phân tử menthol hấp thu qua niêm mạc mũi có thể đi vào hệ tuần hoàn và tác động sâu rộng đến hệ thần kinh tự chủ [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình chuột tăng huyết áp tự phát (SH) đã làm sáng tỏ ảnh hưởng của menthol lên các phản xạ tim mạch - phổi [8]. Ở động vật có vú khỏe mạnh, khi hít phải các chất kích thích độc hại, phản xạ tim mạch - phổi thường kích hoạt hệ phó giao cảm gây chậm nhịp tim sinh lý [8]. Tuy nhiên, ở các cá thể mắc bệnh lý nền như tăng huyết áp, phản xạ này bị biến đổi bất thường, làm tăng kích thích hệ giao cảm, gây nhịp tim nhanh kịch phát và ngoại tâm thu thất [8].
Thử nghiệm cho thấy việc kích hoạt thụ thể TRPM8 bằng l-menthol qua đường thở có khả năng làm giảm đáng kể tình trạng nhịp tim nhanh phản xạ và các cơn ngoại tâm thu thất do chất kích ứng allyl isothiocyanate gây ra trên chuột tăng huyết áp [8]. Đáng chú ý, đồng phân không hoạt tính d-menthol không mang lại hiệu quả này [8]. Bản thân hoạt chất l-menthol đơn độc khi hít vào không làm thay đổi nhịp tim cơ bản [8].
Phát hiện này cho thấy sự can thiệp của menthol vào đường dẫn truyền thần kinh cảm giác có thể ức chế các phản xạ thần kinh thực vật bất lợi do chất kích thích gây ra [8]. Dẫu vậy, nghiên cứu này được thực hiện trên động vật thí nghiệm [8]. Do đó, việc ứng dụng trên những người có bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp cần hết sức cẩn trọng, bởi bất kỳ sự kích thích thần kinh thụ cảm quá mức nào từ hơi tinh dầu đậm đặc cũng có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh giao cảm không mong muốn.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng tinh dầu bạc hà
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người bệnh là tin rằng xông tinh dầu bạc hà giúp tiêu diệt virus và làm loãng đờm nhầy trong xoang mũi. Bản chất của menthol chỉ tác động lên các thụ thể cảm giác thần kinh, mang lại cảm giác mát lạnh tạm thời chứ không có tác dụng làm thông tắc cơ học các lỗ xoang đang bít tắc [2], [1].
Nhiều người còn có thói quen nhỏ cả chục giọt tinh dầu nguyên chất vào bát nước sôi sùng sục rồi trùm khăn kín đầu để hít thật sâu. Nhiệt độ quá cao kết hợp với hơi menthol đậm đặc bốc lên dữ dội sẽ trực tiếp gây bỏng nhiệt niêm mạc mũi, phá hủy các lớp lông chuyển bảo vệ đường hô hấp và kích hoạt thụ thể kích ứng TRPA1 gây co thắt nghẹt thở [4].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là dùng chung một công thức xông tinh dầu cho tất cả các thành viên trong gia đình. Người lớn có thể chịu đựng được kích thích của menthol nhờ cơ chế tự giảm mẫn cảm qua thời gian [4], nhưng ở những đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ, cùng một nồng độ đó có thể biến thành chất độc gây ngừng thở phản xạ.
Ai nên thận trọng hoặc tránh xông tinh dầu bạc hà?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 30 tháng tuổi là đối tượng tuyệt đối không được xông hoặc bôi tinh dầu chứa menthol trực tiếp lên vùng mũi mặt. Phản xạ hô hấp của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, sự kích thích đột ngột của hơi menthol nồng độ cao vào thụ thể thần kinh sinh ba có thể gây ức chế hô hấp trung ương, dẫn đến ngừng thở phản xạ và co thắt thanh quản cấp tính.
Những người có tiền sử mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc có cơ địa đường thở tăng phản ứng cần hết sức thận trọng. Dù menthol có thể nâng ngưỡng ho trong môi trường kiểm soát [5], hơi tinh dầu đậm đặc kích hoạt TRPA1 có thể trở thành dị nguyên kích hoạt cơn hen cấp tính dữ dội [4].
Bên cạnh đó, các cá nhân mắc bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc huyết áp không ổn định cũng nên hạn chế hít hơi tinh dầu quá nóng và nồng [8]. Những người có niêm mạc mũi quá khô, trầy xước hoặc viêm mũi teo không nên áp dụng liệu pháp xông này vì tính chất kích ứng có thể làm chậm quá trình lành thương của biểu mô mũi [4], [7].
Áp dụng đúng cách trong đời sống hàng ngày
Để việc hỗ trợ đường thở an toàn và khoa học khi bị nghẹt mũi, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát nồng độ và nhiệt độ. Thay vì dùng tinh dầu bạc hà nguyên chất với lượng lớn, việc rửa mũi và làm ẩm niêm mạc bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% đẳng trương là biện pháp cơ bản, an toàn nhất giúp làm sạch dịch nhầy ứ đọng mà không gây kích ứng.
Nếu muốn tận dụng hương thơm dễ chịu của bạc hà để thư giãn thần kinh và tạo cảm giác thoáng mũi, chỉ nên dùng tối đa 1 đến 2 giọt tinh dầu pha loãng trong một chậu nước ấm khoảng 40 đến 50 độ C, tuyệt đối không dùng nước sôi 100 độ C. Khoảng cách từ mặt đến mặt nước xông nên duy trì từ 20 đến 30 cm, mở mắt nhắm hờ hoặc che mắt để tránh hơi tinh dầu kích ứng kết mạc mắt, và chỉ xông trong thời gian ngắn từ 5 đến 10 phút. Không nên trùm khăn quá kín vì sẽ khiến hơi tinh dầu tích tụ nồng độ quá cao [5], [4].
Các sản phẩm kẹo ngậm hoặc viên xông chứa menthol chuẩn hóa với nồng độ thấp (khoảng 0,5% đến 1%) có thể được cân nhắc sử dụng để làm dịu cơn ho khan kích ứng ngực [5], [6]. Tuy nhiên, nếu tình trạng nghẹt mũi, khó thở kéo dài quá 7 ngày, kèm theo sốt cao, đau nhức vùng mặt hoặc chảy mủ xanh vàng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng thăm khám và điều trị bằng phác đồ chuẩn y khoa. Tinh dầu chỉ là biện pháp hỗ trợ cảm giác, hoàn toàn không thay thế được thuốc đặc trị.