Nhiều người có thói quen chuyển từ đường kính sang các loại đường ăn kiêng như erythritol, xylitol hay chiết xuất cỏ ngọt Stevia để giảm cân và bảo vệ sức khỏe. Tuy nhiên, liệu các sản phẩm gắn mác "không calo" này có thực sự an toàn tuyệt đối cho hệ tim mạch của chúng ta hay không? Đây là băn khoăn rất lớn của những bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường, thừa cân hoặc người có nguy cơ tim mạch cao.
Xét theo các bằng chứng khoa học mới nhất, cỏ ngọt Stevia cho thấy hồ sơ an toàn tốt hơn cho tim mạch nhờ tác động tích cực đến huyết áp và đường huyết [1]. Trong khi đó, erythritol lại đang nhận được nhiều cảnh báo nghiêm trọng do khả năng làm tăng kết tập tiểu cầu và kích thích hình thành cục máu đông [1, 4].
Cơ chế kết tập tiểu cầu: Vì sao chất tạo ngọt gây lo ngại?
Tiểu cầu là những tế bào máu nhỏ bé có nhiệm vụ kết tụ lại để ngăn chảy máu khi cơ thể xuất hiện vết thương. Tuy nhiên, nếu tiểu cầu trở nên quá nhạy cảm và kích hoạt bất thường ngay trong lòng mạch, chúng sẽ tạo ra những cục máu đông nguy hiểm. Hiện tượng này làm tắc nghẽn dòng máu nuôi dưỡng cơ tim hoặc não bộ, dẫn đến cơn nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Các chất làm ngọt thuộc nhóm polyol như erythritol khi đi vào tuần hoàn máu có thể làm thay đổi trực tiếp phản ứng của tế bào tiểu cầu [1, 4]. Sự gia tăng độ nhạy cảm của tiểu cầu trước các chất kích thích tự nhiên trong cơ thể biến lòng mạch thành môi trường dễ hình thành huyết khối hơn bình thường [1, 4]. Ngoài ra, một số chất tạo ngọt cũng bị nghi ngờ gây rối loạn hệ vi sinh đường ruột, tổn thương nội mô mạch máu và làm trầm trọng thêm phản ứng viêm toàn thân [2].
Bằng chứng lâm sàng về erythritol và cục máu đông
Mối lo ngại về erythritol không còn dừng lại ở mức giả thuyết mà đã được ghi nhận qua các thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên cơ thể người. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành thử nghiệm can thiệp tiến cứu nhằm đánh giá phản ứng tiểu cầu trên các tình nguyện viên khỏe mạnh được chia thành các nhóm nhỏ (10 người mỗi nhóm) [3].
Những người tham gia được cho uống 30 gam erythritol hoặc 30 gam glucose [3]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng khối phổ cho thấy nồng độ erythritol trong huyết tương của người dùng tăng vọt hơn 1000 lần, từ mức ban đầu 3,75 (3,35-3,87) mumol/L lên mức đỉnh 6480 (5930-7300) mumol/L (với P < 0,0001) [3]. Mức tăng vọt này đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ tính kích hoạt kết tập tiểu cầu ở tất cả các đối tượng tham gia, trên mọi chất kích thích và liều lượng thử nghiệm [3].
Cụ thể, việc uống erythritol làm tăng phóng thích serotonin từ hạt đặc tiểu cầu (với mức ý nghĩa P < 0,0001 đối với chất kích hoạt TRAP6 và P = 0,004 đối với ADP) [3]. Đồng thời, chất này cũng làm tăng phóng thích dấu ấn hạt alpha của tiểu cầu là CXCL4 (P < 0,0001 đối với TRAP6 và P = 0,06 đối với ADP) [3]. Ngược lại, nhóm người uống 30 gam glucose không hề xuất hiện sự gia tăng đáng kể nào về việc phóng thích serotonin hay CXCL4 [3]. Điều này chứng tỏ việc dung nạp một lượng erythritol phổ biến trong thực phẩm có thể làm tăng trực tiếp khả năng kích hoạt tiểu cầu ở người khỏe mạnh [3].
Nguy cơ biến cố tim mạch lớn từ các nghiên cứu dài hạn
Tác động kích hoạt huyết khối của erythritol cũng được củng cố bởi một công trình nghiên cứu quy mô công bố năm 2023 [4]. Nghiên cứu tiến hành phân tích chuyển hóa trên đoàn hệ phát hiện gồm 1.157 bệnh nhân trải qua đánh giá nguy cơ tim mạch [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ lưu hành của các chất tạo ngọt nhóm polyol, đặc biệt là erythritol, liên quan chặt chẽ đến nguy cơ xuất hiện biến cố tim mạch lớn (MACE - bao gồm tử vong, nhồi máu cơ tim không tử vong hoặc đột quỵ) trong vòng 3 năm [4].
Mối liên hệ nguy hiểm này tiếp tục được xác nhận thông qua hai đoàn hệ độc lập: đoàn hệ tại Mỹ gồm 2.149 bệnh nhân và đoàn hệ châu Âu gồm 833 bệnh nhân ổn định đi khám tim mạch theo lịch hẹn [4]. Tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh khi so sánh nhóm có nồng độ erythritol cao nhất (tứ phân vị thứ 4) với nhóm thấp nhất (tứ phân vị thứ nhất) lần lượt là 1,80 (khoảng tin cậy 95%: 1,18-2,77) ở nhóm Mỹ và 2,21 (khoảng tin cậy 95%: 1,20-4,07) ở nhóm châu Âu [4]. Ở nồng độ sinh lý, erythritol làm tăng phản ứng tiểu cầu trong ống nghiệm và thúc đẩy tạo huyết khối trên sinh vật sống [4].
Một thử nghiệm can thiệp thí điểm trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh trong cùng công trình cho thấy việc uống erythritol khiến nồng độ chất này trong máu tăng cao rõ rệt và kéo dài trên 2 ngày [4]. Mức duy trì này vượt xa ngưỡng kích hoạt tiểu cầu và tạo huyết khối được quan sát trước đó [4].
Thêm vào đó, một nghiên cứu năm 2025 ứng dụng học sâu trên mô hình cá ngựa vằn tiếp xúc với erythritol ở các nồng độ 3, 5 và 7 mg/mL cũng phát hiện chất này gây rối loạn nhịp sinh học, ảnh hưởng biểu hiện gen rev-erba dẫn đến hình thành huyết khối, đi kèm stress oxy hóa và phản ứng viêm [5].
So sánh với Xylitol và cỏ ngọt Stevia
Chất tạo ngọt nhóm polyol không chỉ có erythritol mà còn bao gồm xylitol, sorbitol và maltitol [2]. Dù các đánh giá tổng quan năm 2019 cho thấy nhóm đường polyol như xylitol, erythritol ít gây biến động tụt huyết áp sau ăn ở người lớn tuổi so với đường glucose [6], bức tranh an toàn dài hạn của chúng vẫn còn nhiều điểm tranh cãi [2]. Đánh giá tổng quan năm 2025 chỉ ra chất tạo ngọt nhân tạo và polyol nói chung có thể liên quan tới rối loạn chức năng nội mô, viêm và thay đổi vi sinh vật đường ruột [2].
Trái lại, cỏ ngọt Stevia (Stevia rebaudiana) lại thể hiện các đặc tính tự nhiên có lợi cho tim mạch. Một bài tổng quan y khoa năm 2020 ghi nhận chiết xuất Stevia không chứa calo tạo ra sự quan tâm đặc biệt nhờ khả năng hỗ trợ cân bằng nội môi glucose, điều hòa huyết áp và giảm viêm ở cả người và động vật [1]. Đây là các yếu tố then chốt giúp kiểm soát nguy cơ tim mạch ở người thừa cân [1].
Tuy vậy, Stevia không phải là không có những điểm cần thận trọng. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích hệ gen trên chuột ghi nhận việc chuột mẹ tiêu thụ stevia liều 2-3 mg/kg/thể trọng mỗi ngày trong giai đoạn mang thai và cho con bú có thể làm biến đổi hệ vi sinh vật manh tràng và chuyển hóa propionate/lactate ở chuột con [7]. Sự thay đổi này có mối tương quan thuận với mức tăng cân và mỡ cơ thể của đời con [7]. Do đó, tác động lâu dài của cỏ ngọt lên chuyển hóa thế hệ sau vẫn cần thêm các nghiên cứu người để làm sáng tỏ [7].
Hiểu lầm thường gặp về chất tạo ngọt không calo
Nhiều người tiêu dùng mặc định rằng sản phẩm dán nhãn "không đường" hay "0 calo" thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thỏa thích. Thậm chí, một số chế phẩm tạo ngọt tự nhiên pha trộn nhiều thành phần khác nhau mà người mua không chú ý. Điển hình như chất tạo ngọt thương mại Truvia thực chất sử dụng erythritol làm chất độn tạo khối chính kết hợp với chiết xuất stevia [8].
Nghiên cứu trên mô hình sinh học năm 2014 cho thấy chính thành phần erythritol trong chất tạo ngọt Truvia chứ không phải chiết xuất cây cỏ ngọt stevia là yếu tố gây độc và làm giảm tuổi thọ ở ruồi giấm [8]. Do đó, việc nhầm lẫn một sản phẩm có nguồn gốc hoàn toàn từ thảo mộc cỏ ngọt trong khi thực chất chứa hàm lượng lớn erythritol có thể mang lại những tác động tim mạch ngoài ý muốn [1, 3, 4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dựa trên dữ liệu gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch và kích hoạt huyết khối, những người có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ, bệnh mạch vành hoặc mang nhiều mảng vữa xơ động mạch nên hạn chế tối đa việc sử dụng erythritol [1, 4]. Nhóm bệnh nhân đái tháo đường và béo phì - những đối tượng vốn dĩ đã có nguy cơ viêm nội mô và huyết khối cao - cũng cần hết sức dè chừng [2]. Phụ nữ đang mang thai cũng nên thận trọng với các chất tạo ngọt nói chung để tránh những biến đổi tiềm tàng lên hệ vi sinh chuyển hóa [7]. Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên các loại đường thay thế.
Áp dụng thực tế để bảo vệ tim mạch
Để đảm bảo an toàn cho hệ tim mạch, người tiêu dùng nên đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng trên bao bì thực phẩm đóng gói. Hãy chú ý các thành phần phụ gia thuộc nhóm polyol như erythritol hay xylitol để tránh nạp vào cơ thể một lượng lớn mà không hay biết [1, 2].
Nếu cần vị ngọt cho đồ uống hoặc chế biến món ăn, chiết xuất cỏ ngọt Stevia nguyên chất là lựa chọn an toàn hơn so với erythritol khi xét về khía cạnh huyết khối và huyết áp [4, 6]. Dù vậy, cách tiếp cận khoa học nhất là tập giảm dần thói quen ăn ngọt tự nhiên. Việc hạn chế phụ thuộc vào vị ngọt đậm, kết hợp uống đủ nước và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu thực phẩm nguyên bản sẽ giúp bảo vệ thành mạch một cách bền vững nhất.
Chất tạo ngọt không calo có thể giúp cắt giảm năng lượng tức thì nhưng không đồng nghĩa với việc loại bỏ mọi rủi ro sức khỏe. Hãy luôn lựa chọn thông thái, ưu tiên các thành phần tự nhiên lành tính và lắng nghe tư vấn y tế chuyên nghiệp để bảo vệ trái tim khỏe mạnh.
