4 nhóm người không nên dùng trà chi tử để thanh nhiệt

Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo mộc tự nhiên đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc trong những ngày nắng nóng. Trong đó, chi tử (quả của cây dành dành) là vị thuốc dân gian quen thuộc được nhiều gia đình sắc uống thay trà nhằm làm mát gan, hạ hỏa. Tuy nhiên, việc tự ý dùng trà chi tử kéo dài mà không hiểu rõ tính chất dược liệu có thể mang lại nhiều tác động bất lợi cho cơ thể.

Thực tế, trà chi tử không phải là thức uống lành tính phù hợp cho mọi người, đặc biệt là nhóm người tỳ vị hư hàn, người đang bị tiêu chảy mãn tính, người có huyết áp thấp và trẻ nhỏ. Dù mang lại một số giá trị trong y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại, loại quả này chứa các hoạt chất sinh học mạnh đòi hỏi sự cẩn trọng cao khi sử dụng [3, 4].

Chi tử và các hoạt chất dược lý cần lưu ý

Chi tử là quả chín phơi hoặc sấy khô của cây dành dành (Gardenia jasminoides Ellis), từ lâu đã được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền để giảm viêm, giảm đau đầu, hỗ trợ các bệnh lý về gan, vàng da và điều hòa huyết áp [2, 4]. Màu vàng cam đặc trưng của quả dành dành đến từ nhóm sắc tố apocarotenoid, nổi bật nhất là crocin-1 và sắc tố vàng gardenia yellow [1, 3].

Bên cạnh các chất tạo màu, quả dành dành còn tích tụ một lượng lớn hợp chất glycoside có tên là geniposide [3, 5]. Nghiên cứu phân tích cho thấy hàm lượng crocin có xu hướng tăng dần theo độ chín của quả, trong khi geniposide duy trì ở mức cao hoặc có sự thay đổi tùy theo giai đoạn sinh trưởng và giống cây trồng [3, 6]. Ngoài ra, quả dành dành còn chứa nhiều hợp chất polyphenol và flavonoid mang lại hoạt tính chống oxy hóa [5, 6].

Tuy nhiên, geniposide khi đi vào đường tiêu hóa có thể bị thủy phân thành genipin – một chất có hoạt tính sinh học cao và tiềm ẩn độc tính di truyền trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm ^[1]. Điều này giải thích tại sao dược liệu này có tác động chuyển hóa rất mạnh mẽ và không thể sử dụng tùy tiện.

4 nhóm đối tượng không nên dùng trà chi tử để thanh nhiệt

Mặc dù chi tử là thảo dược phổ biến, dữ liệu độc tính và cơ chế dược lý cho thấy 4 nhóm người dưới đây cần tránh dùng loại trà này để thanh nhiệt:

1. Người có thể trạng tỳ vị hư hàn (hệ tiêu hóa yếu, sợ lạnh)

Theo y học truyền thống, chi tử là vị thuốc có tính hàn (lạnh) sâu sắc, chuyên dùng để thanh nhiệt, giáng hỏa ^[2]. Đối với những người tỳ vị hư hàn – thường có biểu hiện bụng dạ yếu, hay đầy trướng, sợ lạnh, tay chân lạnh, khó tiêu khi ăn đồ sống nguội – việc nạp thêm thảo dược tính hàn như chi tử sẽ làm tổn thương thêm dương khí của hệ tiêu hóa.

Nghiên cứu cận lâm sàng trên động vật gặm nhấm ghi nhận khi dùng chiết xuất quả dành dành ở liều cao từ 1,50 g/kg thể trọng/ngày trở lên kéo dài trong 90 ngày, chuột thí nghiệm đã có hiện tượng sụt giảm cân nặng rõ rệt cùng các rối loạn chỉ số dinh dưỡng ^[3]. Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên người tỳ vị hư hàn, tác động làm suy giảm hấp thu dinh dưỡng và rối loạn tiêu hóa từ liều cao cho thấy những người có dạ dày nhạy cảm, chức năng tiêu hóa kém dễ gặp tác dụng phụ nặng hơn.

2. Người bị tiêu chảy mãn tính

Hoạt chất chính geniposide trong quả dành dành có khả năng kích thích nhu động ruột và tác động lên hệ vi sinh đường ruột. Việc chi tử thúc đẩy bài tiết và chuyển hóa đường tiêu hóa có thể khiến tình trạng phân lỏng, đi ngoài nhiều lần trở nên trầm trọng hơn.

Một nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột Sprague-Dawley cho thấy liều dùng gardenia yellow từ 1,50 g/kg thể trọng/ngày trở lên gây lắng đọng sắc tố trong các cơ quan nội tạng quan trọng, đồng thời làm biến đổi các chỉ số sinh hóa máu ^[3]. Với những người đang bị tiêu chảy mãn tính, niêm mạc ruột vốn đang suy yếu và khó hấp thu; dùng trà chi tử đậm đặc sẽ làm tăng gánh nặng đào thải và kích ứng đường ruột.

3. Người có tiền sử huyết áp thấp

Chi tử từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một bài thuốc hỗ trợ hạ hỏa và hỗ trợ giảm chỉ số trong bệnh lý tăng huyết áp ^[2]. Nghiên cứu tổng quan về chiết xuất quả dành dành cũng ghi nhận các tác động của vị thuốc này lên hệ thống mạch máu và điều hòa huyết áp ^[2].

Chính vì đặc tính hỗ trợ giảm áp suất mạch máu, những bệnh nhân có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang gặp tình trạng tụt huyết áp thường xuyên không nên sử dụng trà chi tử như nước uống giải nhiệt hàng ngày. Việc uống thường xuyên có thể gây ra hiện tượng chóng mặt, mệt mỏi, choáng váng do huyết áp bị kéo xuống mức quá thấp. Cần lưu ý rằng các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp chỉ ra chi tử tác động lên các hormone chuyển hóa năng lượng, nhưng việc kiểm soát chỉ số áp lực mạch cần có sự theo dõi y tế chặt chẽ ^[4].

4. Trẻ nhỏ

Trẻ em là đối tượng có các cơ quan nội tạng chưa phát triển hoàn thiện, đặc biệt là hệ thống enzym gan và chức năng lọc của cầu thận. Trong nghiên cứu độc tính di truyền công bố năm 2002, các nhà khoa học phát hiện ra rằng genipin (chất tạo thành từ quá trình thủy phân geniposide có trong dành dành) gây tổn thương DNA trong thử nghiệm rec-assay và làm tăng đáng kể tần số trao đổi đoạn chromatid chị em (SCE) trên tế bào nuôi cấy ^[1].

Thêm vào đó, nghiên cứu độc tính đường uống kéo dài 90 ngày trên động vật thực hiện năm 2020 đã ghi nhận liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) của dịch chiết sắc tố dành dành là 0,50 g/kg thể trọng/ngày ^[3]. Khi vượt ngưỡng này, động vật thí nghiệm xuất hiện biến đổi chức năng gan, thận và sụt cân ^[3]. Do hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào về liều lượng trà chi tử trên cơ thể trẻ nhỏ, việc cho trẻ uống loại trà này để "mát gan, trị mụn nhọt, rôm sảy" theo mẹo dân gian là rất nguy hiểm.

Khoa học nói gì về hiệu quả và rủi ro của chi tử?

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã phân tích chi tiết thành phần cũng như tác dụng sinh học của quả dành dành trên mô hình tế bào, động vật và một số nhóm thử nghiệm hạn chế ở người:

Năm 2014, một nghiên cứu can thiệp kéo dài 8 tuần tại Hàn Quốc trên 35 phụ nữ trung niên béo phì (tỷ lệ mỡ cơ thể trên 35%) được chia thành 4 nhóm: nhóm dùng chi tử kết hợp tập thể dục (9 người), nhóm chỉ tập thể dục (9 người), nhóm chỉ dùng chi tử (9 người) và nhóm đối chứng (8 người) ^[4]. Nghiên cứu chỉ định nhóm can thiệp sử dụng 0,08 g quả dành dành sao lửa cho mỗi 1 kg trọng lượng cơ thể, chia làm 2 lần uống mỗi ngày sau bữa sáng và bữa tối ^[4]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm dùng chi tử có sự suy giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI), giảm diện tích mỡ nội tạng (p < 0,05), đồng thời cải thiện độ nhạy insulin và nồng độ hormone chuyển hóa leptin, GLP-1 ^[4].

Ở góc độ nghiên cứu ung thư và mạch máu, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột C57BL/6 bị khối u ác tính melanoma ghi nhận việc dùng dịch chiết ethanol của quả dành dành sao (EBGF) với liều 50 và 100 mg/kg mỗi ngày đã ức chế sự di căn của tế bào u lên phổi mà không gây độc tế bào ^[2]. EBGF cũng cho thấy khả năng ức chế sự hình thành mạch máu mới của khối u trong ống nghiệm ^[2].

Về mặt hóa học và độc tính, các công trình năm 2013 và 2021 phân tích thấy có tới 125 hợp chất trong quả dành dành, và phương pháp sao chế nhiệt làm thay đổi đáng kể 56 hợp chất then chốt (P < 0,01), giúp thay đổi đặc tính lâm sàng của dược liệu [3, 7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu độc tính năm 2002 cảnh báo dịch chiết sắc tố vàng từ quả dành dành vẫn còn chứa những chất có khả năng gây độc gen chưa xác định bên cạnh genipin ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng chi tử thanh nhiệt

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng giải độc tốt". Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống của gardenia yellow là rất cao, vượt mức 15,0 g/kg thể trọng ^[3], nhưng độc tính bán trường diễn ở mức liều 1,50 g/kg lại gây rối loạn chức năng gan, thận và biến đổi huyết học ^[3]. Thảo dược chứa dược chất mạnh, nếu tích tụ lâu ngày trong cơ thể vẫn có thể tạo áp lực giải độc lớn lên các tạng.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng quả dành dành tươi, quả khô sống và quả đã qua chế biến sao vàng. Phân tích khối phổ siêu hiệu năng năm 2021 chứng minh quả dành dành sống và các dạng bào chế qua nhiệt có sự biến đổi sâu sắc về mặt hóa học ^[5]. Nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận chiết xuất từ quả dành dành sao lửa đem lại các tác động điều hòa tín hiệu sinh học khác biệt ^[2]. Việc tùy tiện mua quả tươi hoặc phơi khô chưa qua sao chế đúng quy chuẩn về đun uống có thể làm tăng các kích ứng không mong muốn lên dạ dày.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh, không thuộc các nhóm nguy cơ trên và có nhu cầu sử dụng quả dành dành để hỗ trợ sức khỏe, cần lưu ý:

• Hỏi ý kiến chuyên gia: Luôn tham khảo bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định thể trạng cơ thể trước khi sử dụng. Dành dành là vị thuốc, không nên tự ý dùng thay thế nước lọc hàng ngày.
• Dạng dùng và liều lượng: Chỉ dùng dược liệu đã qua chế biến, sao vàng hạ thổ đúng kỹ thuật để giảm bớt tính hàn và biến đổi các hợp chất có lợi [2, 7]. Trong nghiên cứu can thiệp ở phụ nữ thừa cân, mức liều chi tử sao lửa được áp dụng có kiểm soát là 0,08 g/kg thể trọng/ngày, chia làm 2 lần sau ăn ^[4]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều.
• Thời gian sử dụng: Chỉ nên sử dụng theo từng đợt ngắn ngày, không uống liên tục nhiều tháng. Thử nghiệm trên động vật cho thấy sau giai đoạn ngưng dùng 28 ngày, các chỉ số rối loạn chức năng mới dần hồi phục ^[3].
• Cảnh báo bệnh nền: Người đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc tây y hạ huyết áp, thuốc điều trị tiểu đường cần đặc biệt cẩn trọng, do chi tử có thể tương tác làm hạ đường huyết, thay đổi kháng insulin và hạ áp [2, 8].

Chi tử là một dược liệu quý với nhiều giá trị sinh học đã được cả y học cổ truyền lẫn các công trình khoa học hiện đại chứng minh [2, 5]. Tuy nhiên, dược tính thanh nhiệt, hạ hỏa mạnh mẽ của nó đòi hỏi người dùng phải thực sự hiểu rõ thể trạng bản thân. Sử dụng thảo mộc đúng người, đúng liều lượng và có sự tư vấn y tế luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.