4 nhóm người không nên lạm dụng natto

Natto (đậu nành lên men) là món ăn truyền thống nổi tiếng của Nhật Bản, được nhiều người tìm mua nhờ lợi ích cho sức khỏe tim mạch. Chế độ ăn chứa natto từng được ghi nhận liên quan tới việc giảm tỷ lệ mắc bệnh tim mạch trong cộng đồng ^[1]. Tuy nhiên, nhiều người lầm tưởng món ăn này an toàn tuyệt đối và lạm dụng ăn quá mức mỗi ngày.

Thực tế, natto tác động trực tiếp đến hệ thống tuần hoàn, làm chậm quá trình đông máu và làm sạch mạng lưới sợi huyết. Do đó, natto không phù hợp dùng nhiều với tất cả mọi người. Dưới đây là 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi ăn hoặc dùng các chế phẩm chiết xuất từ natto.

Cơ chế tác động của natto lên hệ mạch máu

Natto được làm từ hạt đậu nành lên men bởi vi khuẩn Bacillus subtilis. Trong quá trình lên men, các enzyme sinh học và chất chống oxy hóa được tạo ra với hàm lượng lớn.

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất natto chứa hàm lượng chất chống oxy hóa cao vượt trội so với nattokinase tinh khiết đơn lẻ ^[1]. Hoạt chất này giúp trung hòa các gốc tự do, giảm thiểu hiện tượng chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào nội mô mạch máu ^[1]. Ngoài ra, cả chiết xuất natto thô lẫn enzyme tinh khiết đều có khả năng ức chế dày thành mạch nội mạc, chống xơ cứng mạch ^[1].

Về mặt huyết học, hoạt tính sinh học của natto tương tự hoạt chất t-PA (chất kích hoạt plasminogen mô) ^[2]. Natto có tính chất tiêu sợi huyết dung nạp tốt, giúp dọn dẹp các mảng sợi huyết (fibrin) và các cytokine gây viêm ^[2]. Khi vào cơ thể động vật, đường ăn uống natto làm kéo dài thời gian prothrombin (PT) và làm giảm nồng độ fibrinogen ^[2]. Đây là cơ chế bảo vệ khỏi cục máu đông, nhưng lại là nguy cơ lớn đối với người có vấn đề cầm máu.

Người đang dùng thuốc chống đông máu

Nhóm đầu tiên tuyệt đối không nên lạm dụng natto là người đang điều trị bằng thuốc chống đông hoặc ức chế kết tập tiểu cầu. Tác dụng kéo dài thời gian đông máu và hạ fibrinogen của natto có thể cộng dồn với tác dụng điều trị của thuốc ^[2].

Bình thường, cơ thể cần duy trì sự cân bằng giữa đông máu và làm tan huyết khối để tránh chảy máu tự phát. Khi bổ sung natto liều cao, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, chảy máu dưới da hoặc khó cầm máu khi trầy xước sẽ tăng vọt. Dù natto không làm thay đổi thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (aPTT) hay thời gian máu chảy (bleeding time) trong thí nghiệm ^[2], việc giảm mạnh sợi huyết fibrinogen vẫn là yếu tố gây nhiễu loạn đông máu nguy hiểm.

Bệnh nhân tim mạch, người có tiền sử huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc rung nhĩ đang dùng thuốc chỉ định bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đưa natto vào thực đơn.

Người chuẩn bị thực hiện phẫu thuật

Bất kỳ can thiệp ngoại khoa nào, từ tiểu phẫu nhổ răng cho đến đại phẫu nội tạng, đều đòi hỏi chức năng đông máu phải ở trạng thái ổn định. Natto kéo dài thời gian prothrombin (PT) – chỉ số đo lường con đường đông máu ngoại sinh ^[2].

Nếu tiêu thụ quá nhiều natto trước ngày phẫu thuật, nguy cơ mất máu trong và sau mổ tăng cao, cản trở việc cầm máu tại vết rạch. Thêm vào đó, việc ức chế lắng đọng fibrinogen có thể ảnh hưởng đến giai đoạn hình thành mạng lưới bảo vệ vết thương ban đầu ^[2].

Các chuyên gia y tế khuyến cáo người bệnh nên ngừng ăn natto hoặc uống thực phẩm chức năng nattokinase tối thiểu 1–2 tuần trước thời điểm phẫu thuật.

Người huyết áp thấp và rối loạn điều hòa mạch

Chiết xuất natto đã được chứng minh có khả năng làm giảm độ dày nội mạc mạch máu, hỗ trợ bảo vệ tế bào nội mô và giãn mạch ^[1]. Đối với người tăng huyết áp, đây là lợi thế giúp thông thoáng dòng chảy.

Tuy nhiên, với người vốn có mức huyết áp thấp mãn tính, tác dụng làm giãn mạch và chống dày thành mạch của natto có thể khiến áp lực dòng máu tụt sâu hơn. Người bệnh dễ gặp phải các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi hoặc choáng váng khi thay đổi tư thế đột ngột.

Người có tiền sử huyết áp thấp không nên dùng natto dạng tinh chất cô đặc hoặc ăn lượng lớn mỗi ngày khi chưa kiểm soát được chỉ số sinh hiệu.

Người có cơ địa dị ứng họ đậu

Natto là sản phẩm từ đậu tương nguyên hạt. Mặc dù quá trình lên men bởi vi khuẩn có thể phân cắt một phần chuỗi protein, các kháng nguyên đặc trưng của cây đậu nành vẫn tồn tại.

Người có tiền sử dị ứng đậu phộng, đậu nành hoặc các loại hạt họ đậu có nguy cơ cao bộc phát phản ứng quá mẫn khi ăn natto. Biểu hiện nhẹ gồm nổi mề đay, mẩn ngứa, sưng môi mắt, đau bụng tiêu chảy; nặng hơn có thể co thắt phế quản hoặc sốc phản vệ nguy hiểm đến tính mạng.

Nhóm đối tượng này cần tránh hoàn toàn natto dưới mọi hình thức, bao gồm cả dạng hạt truyền thống và viên uống bổ sung.

Bằng chứng khoa học về natto nói lên điều gì?

Năm 2010, một nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của chiết xuất natto lên tổn thương nội mô mạch máu ở chuột ^[1]. Thử nghiệm dùng tia laser DPSS màu lục kết hợp chất nhuộm rose bengal để gây tổn thương nội mạc mạch máu ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất natto có hàm lượng chống oxy hóa cao, làm giảm đáng kể hiện tượng chết tế bào nội mô và ức chế hiện tượng dày nội mạc mạch tương đương enzyme nattokinase tinh chế ^[1].

Năm 2009, một nghiên cứu khác công bố trên động vật bị tổn thương dây thần kinh tọa ^[2]. Chuột Sprague-Dawley bị kẹp tổn thương thần kinh được cho uống natto liều 16 mg/ngày trong 7 ngày liên tục ^[2]. Nhóm dùng natto hồi phục chức năng vận động tốt hơn, giảm phù nề không bào, giảm mất sợi trục và giảm cytokine gây viêm TNF-alpha ^[2]. Đáng chú ý, natto làm kéo dài thời gian prothrombin (PT), giảm nồng độ fibrinogen và giảm tích tụ fibrin ^[2].

Dù cho thấy triển vọng lớn, các thử nghiệm trên chủ yếu tiến hành trên chuột cống (Sprague-Dawley), thời gian theo dõi ngắn (7 ngày) ^[2]. Do đó, hiệu quả bảo vệ nội mạc hay chống viêm thần kinh chưa thể áp dụng tương đương 100% trên cơ thể người với các bệnh lý chuyển hóa phức tạp.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng natto

Hiểu lầm lớn nhất là coi natto như "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc tan huyết khối hoặc thuốc hạ áp. Natto là thực phẩm, không phải thuốc điều trị và không có khả năng cấp cứu các ca tắc mạch cấp tính.

Hiểu lầm thứ hai là ăn càng nhiều càng tốt. Nhiều người ăn 2-3 hộp mỗi bữa với hy vọng làm sạch mạch máu nhanh chóng. Lạm dụng nạp quá nhiều dẫn đến thừa protein thực vật, gây đầy trướng bụng và gia tăng nguy cơ rối loạn đông máu âm thầm ^[2].

Hướng dẫn dùng natto đúng cách và an toàn

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, natto là thực phẩm dinh dưỡng bổ trợ tốt cho bữa ăn hàng ngày.

• Khẩu phần vừa phải: Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 1 hộp nhỏ (khoảng 40–50g). Không nên dùng dồn dập nhiều ngày liên tiếp ở liều lượng cao.
• Thời điểm sử dụng: Có thể ăn vào bữa tối để hỗ trợ tuần hoàn trong lúc ngủ, khi lưu lượng máu có xu hướng chảy chậm lại.
• Cách chế biến: Trộn đều hạt đậu với nước tương, mù tạt đi kèm cho đến khi xuất hiện nhiều sợi tơ dính trắng xốp. Tránh nấu sôi sùng sục trên lửa lớn quá lâu vì nhiệt độ cao có thể làm bất hoạt các enzyme nhạy cảm.
• Phối hợp dinh dưỡng: Ăn kèm cơm nóng, trứng, rong biển hoặc rau xanh để cân bằng vi chất, tránh phụ thuộc vào một món ăn duy nhất.

Natto là món ăn bổ dưỡng hỗ trợ hệ tuần hoàn hiệu quả, song không thể sử dụng bừa bãi. Người thuộc 4 nhóm nguy cơ trên cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.