4 nhóm người không nên uống bột sắn dây hằng ngày

Nhiều người Việt có thói quen pha một cốc bột sắn dây uống mỗi ngày để giải nhiệt cơ thể khi thời tiết oi bức. Thức uống này từ lâu được xem là vị thuốc dân gian lành tính, giúp mát gan và thanh lọc độc tố. Tuy nhiên, liệu việc uống bột sắn dây liên tục mỗi ngày có thực sự an toàn cho mọi đối tượng hay không?

Câu trả lời là không phải ai cũng phù hợp để sử dụng sắn dây đều đặn mỗi ngày. Dù sắn dây là thực phẩm quen thuộc, những người có thể trạng đặc biệt như huyết áp thấp, tiêu chảy kéo dài, thể hàn dương hư và phụ nữ mang thai có dấu hiệu động thai cần hết sức thận trọng khi dùng.

Vì sao sắn dây quen thuộc nhưng không thể dùng tùy tiện?

Sắn dây thuộc chi Pueraria, họ Đậu, phân bố phổ biến ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á, trong đó phần rễ củ được khai thác nhiều nhất ^[1]. Củ sắn dây chứa nguồn dưỡng chất phong phú gồm tinh bột, polysacarit, protein, khoáng chất và các hoạt chất sinh học thực vật ^[1]. Từ xa xưa, sắn dây đã được ghi nhận với đặc tính thanh nhiệt, hạ sốt, thường dùng cho các trường hợp cảm sốt, đau đầu ^[2], ^[1].

Tuy nhiên, chính tính hàn giải nhiệt mạnh này lại tạo ra tác động hai mặt đối với cơ thể. Theo y học cổ truyền, những thực phẩm thanh nhiệt giáng hỏa thường có xu hướng làm mát sâu, dễ gây trệ khí hoặc lạnh bụng nếu dùng sai thể trạng. Đối với người bình thường, tính giải nhiệt mang lại cảm giác sảng khoái tức thì. Ngược lại, ở những người vốn có hàn khí tích tụ hoặc khả năng giữ ấm của cơ thể suy giảm, nạp thêm dược tính làm mát mỗi ngày sẽ gây bất lợi cho sức khỏe tổng thể.

Hơn nữa, các chiết xuất từ sắn dây tác động rõ rệt lên huyết động và trương lực mạch máu. Hoạt chất chính trong củ sắn dây là puerarin có khả năng can thiệp vào hệ thống tim mạch và chuyển hóa ^[3], ^[4]. Khi cơ thể tiếp nhận liên tục các hoạt chất này mà không có nhu cầu điều trị cụ thể, các phản ứng hạ áp hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ có thể phát sinh.

Cơ chế tác động của hoạt chất sắn dây lên cơ thể

Thành phần nổi bật nhất làm nên dược tính của sắn dây là hoạt chất puerarin ^[3]. Puerarin sở hữu phổ tác dụng dược lý đa dạng, bao gồm khả năng chống viêm, ức chế stress oxy hóa, can thiệp vào quá trình chuyển hóa lipid, đồng thời hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các tổn thương do nhiễm mỡ hoặc bia rượu ^[3]. Mặc dù puerarin có sinh khả dụng đường uống tự nhiên tương đối thấp do tính tan hạn chế, các nghiên cứu độc tính chỉ ra rằng hoạt chất này có độ an toàn cao và độc tính thấp ^[3].

Bên cạnh puerarin, sắn dây còn chứa các phytoestrogen có hoạt tính nội tiết tố tự nhiên ^[1], ^[5]. Những hợp chất này có khả năng gắn kết và kích hoạt một phần các thụ thể estrogen trong cơ thể người, từ đó tạo ra những biến chuyển sinh học nhất định ở mô đích ^[6], ^[5].

Trên hệ thống mạch máu, các phân tích lâm sàng cho thấy các chế phẩm chứa hoạt chất sắn dây có thể thúc đẩy lưu thông tuần hoàn và làm giãn mạch ^[4]. Tác động này rất hữu ích cho các bệnh nhân mắc chứng đau thắt ngực hoặc rối loạn chuyển hóa mỡ máu ^[4]. Tuy nhiên, việc giãn mạch ngoại vi cũng dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp tư thế, khiến áp lực máu sụt giảm đột ngột ở những người vốn đã có huyết áp nền thấp ^[4].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và các tác dụng phụ được ghi nhận

Hiệu quả và tính an toàn của cây sắn dây đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu trên động vật lẫn thử nghiệm lâm sàng trên người.

Một đánh giá hệ thống dựa trên bằng chứng của Tổ chức Hợp tác Nghiên cứu Natural Standard (Mỹ) công bố năm 2015 đã tổng hợp toàn diện các dữ liệu khoa học về độ an toàn, hiệu quả, độc tính và tương tác thuốc của loài sắn dây Pueraria lobata ^[7]. Báo cáo này xác nhận sắn dây có lịch sử sử dụng lâu đời và ghi nhận các dữ liệu dược lý quan trọng ^[7].

Để đánh giá mức độ an toàn qua đường miệng, một nghiên cứu độc tính công bố năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất hoa sắn dây (Pueraria thomsonii) trên chuột ddY và chuột cống Sprague-Dawley ^[2]. Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột ddY uống liều 5 g/kg thể trọng được theo dõi suốt 14 ngày ^[2]. Kết quả không ghi nhận chuột chết, không biến đổi bất thường về cân nặng, lượng thức ăn hay tổn thương mô tạng, qua đó ước tính liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống cao hơn 5 g/kg thể trọng ^[2]. Ở thử nghiệm bán trường diễn trong 90 ngày trên chuột cống với tỷ lệ chiết xuất trong khẩu phần ăn lên tới 5%, các chỉ số hóa sinh máu, huyết học, nước tiểu và cấu trúc mô học đều bình thường ^[2]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) được xác định ở mức 5% trong thức ăn, tương đương 3,0 g/kg/ngày ở chuột đực và 3,5 g/kg/ngày ở chuột cái ^[2].

Về tác động chuyển hóa, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 kiểm tra vai trò của sắn dây đối với tình trạng kháng insulin do thuốc olanzapine gây ra trên bệnh nhân tâm thần phân liệt và mô hình chuột cống ^[8]. Nghiên cứu xác nhận các protein liên quan đến kháng insulin (IRRPs) tăng sinh mạnh ở nhóm dùng thuốc ^[8]. Khi áp dụng can thiệp bằng sắn dây trên mô hình chuột cống bị kháng insulin, biểu hiện của các protein IRRPs đã giảm rõ rệt, đồng thời đưa thể trọng, đường huyết và chỉ số kháng insulin trở về mức tương đương nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[8].

Đối với hệ tuần hoàn, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 gồm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đã đánh giá hiệu quả của dịch tiêm puerarin trong điều trị cơn đau thắt ngực không ổn định ^[4]. Kết quả cho thấy phác đồ kết hợp puerarin với thuốc tây y giúp nâng cao tỷ lệ cải thiện triệu chứng đau thắt ngực (RR 1,22; khoảng tin cậy 95%: 1,16 đến 1,28; p < 0,00001) và cải thiện điện tâm đồ (RR 1,32; khoảng tin cậy 95%: 1,20 đến 1,44; p < 0,00001) so với điều trị đơn thuần bằng thuốc tây y ^[4]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng báo cáo các phản ứng bất lợi như nhức đầu thoáng qua, sốt, chướng bụng, buồn nôn, ngứa, chóng mặt và đặc biệt là hạ huyết áp tư thế đứng ^[4].

Tại Thái Lan, nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược năm 2007 trên 71 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh từ 45 đến 60 tuổi sử dụng viên nang Pueraria mirifica với các mức liều 20, 30 hoặc 50 mg mỗi ngày trong 24 tuần ^[6]. Kết quả ghi nhận triệu chứng khô âm đạo giảm đáng kể từ tuần thứ 12, chỉ số trưởng thành tế bào âm đạo chuyển biến tích cực mà không gây khác biệt về tác dụng phụ so với nhóm dùng giả dược ^[6]. Một thử nghiệm nhãn mở khác cùng năm tại Bệnh viện Khu vực Hat Yai trên phụ nữ tiền mãn kinh dùng 50-100 mg mỗi ngày trong 6 tháng cũng ghi nhận thang đo triệu chứng mãn kinh giảm từ 44,1 xuống còn 11,1, đồng thời nồng độ estradiol huyết thanh tăng nhẹ ^[5].

4 nhóm đối tượng không nên uống bột sắn dây hằng ngày

Căn cứ vào dược tính thanh nhiệt và các báo cáo thử nghiệm lâm sàng, 4 nhóm người sau đây cần tránh thói quen uống bột sắn dây mỗi ngày:

Nhóm thứ nhất là người có tiền sử huyết áp thấp. Các phân tích gộp lâm sàng đã chỉ ra rằng hoạt chất sắn dây có khả năng gây giãn mạch, dẫn đến tác dụng phụ hạ huyết áp tư thế và chóng mặt ^[4]. Người vốn có huyết áp thấp nếu nạp sắn dây hằng ngày rất dễ gặp tình trạng hoa mắt, choáng váng do lưu lượng máu lên não suy giảm khi đứng lên ngồi xuống ^[4].

Nhóm thứ hai là người đang bị tiêu chảy mạn tính hoặc rối loạn tiêu hóa thể lạnh. Dù hoa sắn dây từng được ghi chép trong y học cổ truyền để trị kiết lỵ cấp ^[2], sắn dây vẫn là dược liệu mang tính hàn giải nhiệt mạnh ^[1]. Thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận phản ứng phụ gây đầy bụng, buồn nôn ở một số người dùng ^[4]. Đưa sắn dây vào cơ thể người ruột yếu mỗi ngày sẽ làm tăng co thắt, gây lạnh bụng và khiến tình trạng tiêu chảy mạn tính thêm trầm trọng.

Nhóm thứ ba là người có thể trạng dương hư, sợ lạnh. Những người này thường có biểu hiện chân tay lạnh, sắc mặt nhợt nhạt, sức chịu rét kém và dễ mệt mỏi. Vì sắn dây có công năng thanh nhiệt giáng hỏa, người dương khí hư suy uống liên tục sẽ vô tình triệt tiêu nguồn nhiệt năng tự nhiên, khiến tình trạng sợ lạnh và mệt mỏi trở nên nặng nề hơn.

Nhóm thứ tư là phụ nữ mang thai có dấu hiệu động thai. Hiện nay, các thử nghiệm lâm sàng về sắn dây chỉ mới tập trung trên phụ nữ tiền mãn kinh, mãn kinh hoặc bệnh nhân tim mạch, chuyển hóa; hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn trên phụ nữ mang thai ^[8], ^[6], ^[5], ^[4]. Trong khi đó, các thành phần trong sắn dây đã được chứng minh có hoạt tính phytoestrogen tác động lên thụ thể hormone ^[6], ^[5]. Kết hợp với tính hàn giải nhiệt, việc thai phụ có dấu hiệu dọa sảy hoặc cơ thể suy nhược tự ý uống bột sắn dây mỗi ngày có thể tiềm ẩn rủi ro co thắt tử cung ngoài ý muốn.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng bột sắn dây

Nhiều người lầm tưởng bột sắn dây là thực phẩm tự nhiên nên uống bao nhiêu cũng được, thậm chí thay thế hoàn toàn nước lọc trong mùa hè. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào khi nạp quá mức đều khiến các cơ quan lọc thải làm việc quá tải, làm mất cân bằng nội mô.

Một số người tin rằng uống sắn dây sống với nước đá sẽ giúp làm mát nhanh hơn. Tuy nhiên, sắn dây sống có chứa lượng tinh bột dạng sống khó tiêu hóa hơn sắn dây đã được nấu chín. Việc kết hợp bột sắn dây sống với đá lạnh càng nhân đôi tính hàn, rất dễ gây đau quặn bụng và tiêu chảy cấp, đặc biệt đối với người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.

Quan niệm bột sắn dây có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường hoặc mỡ máu cũng không có căn cứ. Mặc dù các nghiên cứu cho thấy sắn dây hỗ trợ điều hòa đường huyết và cải thiện tình trạng kháng insulin trên mô hình động vật ^[8], ^[1], dữ liệu này không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống bột sắn dây.

Hướng dẫn sử dụng bột sắn dây đúng cách và an toàn

Để sắn dây phát huy công dụng bồi bổ mà không gây hại cho sức khỏe, người dùng cần lưu ý cách chế biến và liều lượng phù hợp. Phương pháp sử dụng tốt nhất là nấu chín bột sắn dây thành dạng chè hoặc súp loãng, giúp tinh bột chín đều, hạn chế tính lạnh và giảm tải cho dạ dày.

Về thời điểm, nên uống bột sắn dây sau bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ, tránh uống khi bụng đang đói cồn cào để không gây xót ruột. Không nên uống bột sắn dây vào buổi tối muộn trước khi đi ngủ vì cơ thể ít vận động, tính mát của sắn dây dễ làm lạnh bụng và gián đoạn giấc ngủ.

Do các tài liệu khoa học hiện hành chưa thiết lập mức liều lượng khuyến cáo tuyệt đối cho người khỏe mạnh sử dụng hàng ngày, bạn chỉ nên dùng với lượng vừa phải, tần suất cách nhật hoặc 2-3 lần mỗi tuần thay vì uống liên tục cả tháng. Người đang có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch, tiểu đường bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng sắn dây thường xuyên.

Tóm lại, bột sắn dây là một thực phẩm bổ dưỡng và có nhiều hoạt tính sinh học quý giá cho sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, việc lắng nghe thể trạng của bản thân là yếu tố tiên quyết trước khi áp dụng bất kỳ thói quen ăn uống nào. Người thuộc thể hàn, huyết áp thấp hoặc đang gặp vấn đề thai kỳ cần thận trọng để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn và bền vững nhất.