Cát cánh là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường xuất hiện trong các bài thuốc trị ho, viêm họng hoặc làm món ăn [1]. Nhiều người có thói quen hễ thấy ho, rát họng là tự ý mua cát cánh về sắc uống hoặc ngâm mật ong.
Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Những người có bệnh lý dạ dày, người suy nhược hoặc tự ý dùng phối hợp thuốc sai cách có thể gặp phải phản ứng phụ nguy hiểm.
Cát cánh có tác dụng gì trong y học?
Theo y học phương Đông, rễ cát cánh (Platycodon grandiflorus) được sử dụng rộng rãi nhằm mục đích trừ đờm, hỗ trợ làm dịu các cơn ho [2, 4]. Dược liệu này giàu saponin triterpene, flavonoid, các acid phenolic và acid amin [1]. Trong đó, hoạt chất saponin chính mang lại nhiều tác dụng sinh học nổi bật là Platycodin D [2, 6].
Tại một số nước Đông Á như Trung Quốc hay Hàn Quốc, cát cánh còn được xếp vào nhóm thực phẩm - dược liệu kết hợp [1]. Phần rễ hoặc thân non có thể dùng làm dưa muối, đồ hộp hay rau trộn [1]. Các hoạt chất trong cát cánh cũng được nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa lipid máu và giảm viêm [4, 6].
Vì sao cát cánh có thể gây hại cho hệ tiêu hóa?
Dù có nguồn gốc tự nhiên, cát cánh không hoàn toàn lành tính nếu dùng quá liều hoặc dùng sai đối tượng. Hoạt chất chính của cát cánh là các saponin [2, 4]. Saponin là chất có hoạt tính bề mặt mạnh, dễ gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa.
Khi vào dạ dày và ruột, nồng độ saponin đậm đặc có thể phá vỡ cân bằng môi trường tiêu hóa, gây tổn thương biểu mô ruột. Hiện tượng chướng bụng, đầy hơi, chậm tiêu hoặc kích ứng niêm mạc dạ dày thường bắt nguồn từ chính nhóm hợp chất này [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính khi dùng quá liều
Nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm rõ nguy cơ tiêu hóa khi dùng rễ cát cánh vượt ngưỡng [2]. Thử nghiệm thực hiện trên chuột ICR thông qua đường uống với ba mức liều: 1,5 g/kg/ngày, 4,5 g/kg/ngày và 7,5 g/kg/ngày [2]. Các nhà khoa học sau đó đánh giá mô bệnh học, giải trình tự 16S rDNA đường ruột và phân tích chất chuyển hóa [2].
Kết quả cho thấy chuột dùng liều cao 7,5 g/kg/ngày xuất hiện tình trạng đầy hơi ruột, giảm nhu động ruột, dẫn tới bán tắc ruột giả mạn tính kèm nhiễm độc nội độc tố, thậm chí gây tử vong ở động vật thử nghiệm [2]. Lượng cát cánh quá mức làm biến đổi đa dạng vi sinh vật ruột, tăng sinh các vi khuẩn liên quan đến tắc ruột như Pseudomonadota, Verrucomicrobiota, Escherichia-Shigella, Akkermansia, Bacteroides và Klebsiella [2]. Đồng thời, quá trình chuyển hóa các chất như beta-hydroxybutyrate, uridine, bate-alanine hay L-tyrosine bị rối loạn nghiêm trọng [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2018 cho thấy Platycodin D có tác dụng bảo vệ gan chuột trước tổn thương do paracetamol [3]. Tác dụng này đạt được nhờ ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và giảm phosphoryl hóa các enzym p38, JNK, ERK1/2 [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây là kết quả trong phòng thí nghiệm trên mô hình động vật, không đồng nghĩa việc người bệnh tự ý uống cát cánh số lượng lớn tại nhà là an toàn.
5 nhóm người không nên tự ý dùng cát cánh
Dựa trên cơ chế tác động và cảnh báo y khoa, các nhóm sau tuyệt đối không tự ý dùng cát cánh trị bệnh:
Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng: Hoạt chất saponin trong rễ cây gây kích thích trực tiếp lên lớp niêm mạc ống tiêu hóa [1, 4]. Khi niêm mạc đang bị tổn thương hoặc có vết loét sẵn, việc dùng dược liệu này dễ gây cồn cào, buồn nôn, đau thượng vị dữ dội hoặc khiến vết loét lâu lành.
Người có hội chứng ruột kích thích, rối loạn tiêu hóa: Cát cánh dùng quá liều có thể làm giảm tốc độ vận chuyển phân trong lòng ruột, gây trướng khí và rối loạn hệ vi sinh đường ruột [2]. Người thường xuyên đầy trướng bụng, liệt ruột nhẹ hoặc loạn khuẩn ruột dùng cát cánh sẽ khiến tình trạng nặng thêm.
Người có cơ địa thiếu máu, tan máu hoặc dùng đường ngoài đường tiêu hóa: Trong y văn, saponin cát cánh có đặc tính phá huyết rất mạnh, làm vỡ hồng cầu khi tiếp xúc trực tiếp với dòng máu. Dù đường uống ít hấp thu nguyên vẹn, nhưng tuyệt đối không được tự ý chế xuất để tiêm truyền hoặc dùng qua đường tĩnh mạch. Người có bệnh lý tán huyết bẩm sinh cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ.
Người ho khan kéo dài, lao phổi hoặc ho ra máu: Cát cánh có tác dụng chính là long đờm, kích thích tiết dịch đường hô hấp [1]. Các trường hợp ho khan do phế âm hư, viêm họng teo hoặc ho ra máu không phù hợp dùng đơn độc vị thuốc này, vì tính thăng tán kích thích có thể làm niêm mạc hô hấp khô rát hơn, tăng nguy cơ xuất huyết.
Trẻ nhỏ và phụ nữ có thai: Hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch ở các đối tượng này rất nhạy cảm. Rối loạn vi sinh đường ruột và biến đổi chất chuyển hóa do saponin liều cao [2] có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe mẹ và bé.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cát cánh
Nhiều người cho rằng cát cánh ăn được như rau muối chua nên dùng bao nhiêu cũng an toàn [1]. Thực tế, quá trình chế biến thực phẩm truyền thống thường ngâm rửa, loại bỏ bớt vị đắng chát, làm giảm hàm lượng saponin tự do. Ngược lại, sắc thuốc đặc hoặc uống bột rễ khô nguyên chất khiến nồng độ hoạt chất vào cơ thể cao hơn rất nhiều.
Quan niệm "dược liệu tự nhiên không có độc tính" cũng hoàn toàn sai lầm. Thử nghiệm khoa học đã chứng minh rễ cát cánh dùng liều cao dẫn đến xáo trộn chuyển hóa, suy giảm nhu động ruột và nhiễm độc nội độc tố [2].
Hướng dẫn dùng an toàn trong đời sống
Người dân không tự ý bốc thuốc, mua dược liệu không rõ nguồn gốc về sắc uống liên tục nhiều ngày. Khi bị ho có đờm đặc, nên đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự ý điều trị.
Nếu dùng cát cánh theo đơn y học cổ truyền, cần tuân thủ tuyệt đối liều lượng thầy thuốc chỉ định. Không uống thuốc lúc bụng quá đói để tránh kích ứng dạ dày. Khi sử dụng cát cánh làm thực phẩm, cần sơ chế kỹ, ngâm nước muối để giảm bớt tính kích thích của dược liệu.
Cát cánh là vị thuốc có giá trị trị liệu nếu dùng đúng cách, đúng người và đúng liều lượng [1]. Việc lạm dụng hoặc dùng sai đối tượng có thể dẫn tới những hậu quả tiêu hóa và toàn thân khôn lường [2]. Khi có bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc đường hô hấp phức tạp, người bệnh cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
