Nước ép củ dền đỏ từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc trong thực đơn giữ dáng và thanh lọc cơ thể của nhiều gia đình. Màu sắc bắt mắt cùng vị ngọt tự nhiên khiến không ít người tin rằng uống càng nhiều loại củ này mỗi ngày thì sức khỏe càng được tăng cường.
Tuy nhiên, củ dền không phải là thức uống lành tính tuyệt đối cho mọi đối tượng sử dụng. Một số hợp chất hoạt tính mạnh trong loại củ này có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi nghiêm trọng đối với người có bệnh lý nền nếu lạm dụng liên tục mỗi ngày.
Cơ chế tác động của các hoạt chất chính trong củ dền
Các nghiên cứu khoa học cho thấy củ dền chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao [1]. Trong đó, hai thành phần quan trọng nhất thường được nhắc đến là muối nitrate vô cơ và nhóm sắc tố betalain [1]. Khi đi vào cơ thể con người, nitrate và betalain đều thể hiện khả năng hấp thu tốt và có sinh khả dụng cao [1].
Nitrate vô cơ sau khi tiêu hóa sẽ chuyển hóa thành nitric oxide, một phân tử có tác dụng làm giãn thành mạch máu và hỗ trợ điều hòa huyết áp [2]. Đồng thời, sắc tố betalain cũng mang lại tiềm năng chống oxy hóa đáng chú ý trong việc bảo vệ tế bào và hỗ trợ người bệnh vượt qua tình trạng mệt mỏi [1]. Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng hiện vẫn chưa có đủ dữ liệu đầy đủ về hiệu quả cũng như độ an toàn lâu dài khi bổ sung củ dền kéo dài nhằm mục đích quản lý hay điều trị các bệnh lý mạn tính [1].
Bên cạnh mặt tích cực, củ dền còn tích tụ nhiều hợp chất hữu cơ khác như oxalate, đường sucrose tự nhiên và một số hợp chất bay hơi đặc thù [1]. Những thành phần này khi được nạp vào cơ thể với nồng độ đậm đặc qua đường nước ép hàng ngày sẽ tạo ra gánh nặng chuyển hóa lớn cho các cơ quan nội tạng.
Người có nguy cơ hoặc tiền sử sỏi thận canxi oxalat
Nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt lưu tâm khi sử dụng nước ép củ dền là những người có nguy cơ cao hình thành sỏi thận [1]. Trong tự nhiên, củ dền được xếp vào nhóm thực vật có hàm lượng oxalate tương đối phong phú [1]. Khi dung nạp vào đường tiêu hóa, oxalate sẽ liên kết với các khoáng chất tự do tạo thành các muối khó tan.
Theo y văn ghi nhận, loại rau củ này có thể gây hại cho cơ thể nếu được dung nạp với số lượng lớn trong chế độ ăn uống [1]. Mối nguy hiểm này thể hiện rõ rệt nhất ở những cá nhân có cơ địa dễ lắng đọng hoặc có nguy cơ hình thành sỏi thận dạng canxi oxalat [1]. Khi nồng độ oxalate trong nước tiểu tăng vọt sau khi uống nước ép đậm đặc, các tinh thể siêu nhỏ sẽ kết tụ lại với canxi và tạo thành sỏi niệu đạo hoặc sỏi thận.
Đối với những người từng trải qua phẫu thuật tán sỏi hoặc gia đình có tiền sử sỏi thận, việc uống nước ép củ dền nguyên chất mỗi ngày là thói quen rất rủi ro. Lượng dịch lọc qua cầu thận không đủ để hòa tan lượng oxalate dư thừa sẽ thúc đẩy sỏi tái phát nhanh chóng. Do đó, người bệnh thận cần tránh dùng loại nước ép này liên tục và nên tham vấn bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng.
Người mắc bệnh đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa
Củ dền có vị ngọt thanh dễ uống nhờ tích tụ một lượng đường tự nhiên đáng kể [1]. Khi ép lấy nước, phần chất xơ thô không hòa tan bị loại bỏ hoàn toàn, chỉ để lại dung dịch chứa đường hòa tan hấp thu nhanh. Điều này khiến nước ép củ dền trở thành nguồn cung cấp năng lượng và đường đơn giản rất nhanh cho dòng máu.
Các báo cáo khoa học chỉ ra rằng dù củ dền không gây ra những hệ lụy tiêu cực tức thì ngay sau khi dùng, việc bổ sung nước ép củ dền dài hạn cần được đặc biệt thận trọng ở bệnh nhân đái tháo đường [1]. Cảnh báo này cũng áp dụng tương tự đối với những người đang mắc hội chứng chuyển hóa do hàm lượng đường sucrose cao tự nhiên có trong củ dền [1].
Việc nạp đều đặn một lượng lớn đường sucrose từ nước ép mỗi ngày có thể làm dao động chỉ số đường huyết lúc đói. Tình trạng này khiến việc kiểm soát lượng đường huyết của người bệnh trở nên khó khăn hơn. Người bị rối loạn dung nạp glucose hoặc kháng insulin nên hạn chế tối đa việc sử dụng nước ép củ dền nguyên chất đậm đặc.
Phụ nữ mang thai cần hết sức cẩn trọng
Nhiều thai phụ tìm đến nước ép củ dền vì tin rằng màu đỏ đậm của củ dền sẽ giúp bổ máu cho thai nhi. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những khuyến cáo nghiêm ngặt đối với nhóm đối tượng nhạy cảm này [1]. Việc bổ sung chế độ ăn uống quá giàu hợp chất nitrate trong thai kỳ có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường [1].
Dữ liệu y khoa cảnh báo rằng lượng nitrate cao nạp vào cơ thể mẹ bầu có thể gây ra hàng loạt phản ứng bất lợi bất ngờ cho cả người mẹ lẫn thai nhi [1]. Trong số các tác động tiêu cực đó, đáng lo ngại nhất là nguy cơ phát sinh các vấn đề về chức năng tuyến giáp [1]. Hợp chất này còn có nguy cơ can thiệp vào quá trình phát triển tế bào phôi thai trong giai đoạn hình thành cơ quan [1].
Nguy hiểm hơn, việc dư thừa nitrate trong tuần hoàn có liên quan đến hội chứng methemoglobinemia, một tình trạng làm suy giảm khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu [1]. Vì những lý do này, việc tiêu thụ lượng lớn củ dền trong thai kỳ có thể trở thành một mối nguy hại đối với sức khỏe của mẹ và bé [1].
Để đánh giá mức độ tiếp nhận thực tế, một nghiên cứu của tác giả Ormesher và các cộng sự đã thử nghiệm trên 40 phụ nữ mang thai [2]. Nhóm thai phụ này được cho uống 70 mL nước ép củ dền cô đặc mỗi ngày, tương đương lượng nitrate khoảng 400 mg, trong thời gian liên tục 8 ngày [2]. Kết quả ghi nhận có 97% người tham gia cho biết họ sẵn sàng sử dụng lại nếu thức uống này đem lại lợi ích [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận chỉ có 62% số phụ nữ mang thai cảm thấy dễ dàng khi uống loại nước ép đậm đặc này [2]. Đáng chú ý, chỉ hơn một nửa số người tham gia (54%) đánh giá đây là thức uống hợp khẩu vị [2]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc duy trì sử dụng nước ép củ dền lâu dài ở phụ nữ mang thai là điều khá khó khăn [2]. Sự thay đổi vị giác tự nhiên trong thai kỳ chính là yếu tố làm giảm đáng kể khả năng gắn bó dài hạn với loại nước ép này [2].
Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp
Tác dụng hạ huyết áp của củ dền là một điểm cộng lớn đối với người tăng huyết áp, nhưng lại là điều bất lợi với người huyết áp thấp [2]. Thành phần nitrate dồi dào trong củ dền khi chuyển hóa sẽ kích thích giãn nở mạch máu ngoại vi [2]. Quá trình này giúp lòng mạch thông thoáng và làm giảm áp lực dòng máu lên thành mạch [2].
Một nghiên cứu được thực hiện bởi Kandhari và các cộng sự đã đánh giá tính khả thi khi can thiệp bằng nước ép củ dền cô đặc kết hợp folate trong 60 ngày để điều trị tăng huyết áp tại khu vực hạ Sahara châu Phi [2]. Nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ tuân thủ điều trị của các bệnh nhân đạt trên 90% [2]. Đồng thời, các nhà khoa học không ghi nhận bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào xảy ra trong suốt quá trình thử nghiệm [2].
Điểm nổi bật là toàn bộ người tham gia trong nghiên cứu này đều đánh giá hương vị thức uống ở mức tốt hoặc rất tốt [2]. Thậm chí có khoảng 87% bệnh nhân bày tỏ sự yêu thích nước ép củ dền hơn là việc phải uống thuốc hạ huyết áp hàng ngày [2]. Mặc dù thử nghiệm trên cho thấy tiềm năng hạ áp rất rõ ràng ở bệnh nhân huyết áp cao, nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc huyết áp có thể tụt sâu nếu người dùng vốn đã có mức huyết áp thấp tự nhiên [2].
Người bị huyết áp thấp khi uống nước ép củ dền liều cao mỗi ngày rất dễ đối mặt với tình trạng hoa mắt, choáng váng và ngất xỉu. Ngoài ra, việc phối hợp cùng lúc nước ép củ dền với các loại thuốc điều trị cao huyết áp cũng cần được theo dõi sát sao để tránh tình trạng hạ áp quá mức.
Bệnh nhân dùng thuốc đặc trị và người có biểu hiện đi tiểu đỏ
Một khía cạnh an toàn khác ít người biết đến là nguy cơ tương tác tiêu cực giữa các thành phần trong củ dền với các loại dược phẩm đặc trị [1]. Củ dền chứa một số hợp chất hữu cơ bay hơi như pyridine và 4-methyl-pyridine [1]. Các nhà nghiên cứu cho rằng những hợp chất này vẫn cần được phân tích sâu hơn về đặc tính độc học trong cơ thể [1].
Khả năng tương tác giữa củ dền và các thuốc chống ung thư là vấn đề đã được ghi nhận trong thực tế lâm sàng [1]. Báo cáo ca bệnh gần đây mô tả một trường hợp nữ bệnh nhân bị nhiễm độc thuốc chống ung thư methotrexate nghiêm trọng sau khi tự ý uống nước ép củ dền như một liệu pháp thảo dược hỗ trợ [1]. Do đó, người đang điều trị bằng các phác đồ thuốc chống ung thư hoặc thuốc ức chế miễn dịch tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng nước ép củ dền đậm đặc [1].
Bên cạnh nguy cơ ngộ độc thuốc, nước ép củ dền còn gây ra một hiện tượng sinh lý khá phổ biến là bài tiết nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng [1]. Số liệu nghiên cứu thống kê cho thấy tình trạng đi tiểu đỏ sau khi ăn củ dền xảy ra ở khoảng 10% đến 14% dân số nói chung [1]. Hiện tượng này xảy ra do sắc tố đỏ không bị phân hủy hoàn toàn ở đường ruột và bài tiết qua thận [1].
Các chuyên gia nhận thấy triệu chứng nước tiểu đổi màu này xuất hiện phổ biến hơn ở những người có hội chứng kém hấp thu đường ruột [1]. Bên cạnh đó, các cá nhân gặp tình trạng thiếu hụt sắt cũng là đối tượng ghi nhận hiện tượng này với tỷ lệ cao hơn bình thường [1]. Dù việc đổi màu nước tiểu thường là lành tính, sự xuất hiện của nó có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng đường ruột đang hấp thu kém hoặc cơ thể đang thiếu sắt tiềm ẩn [1].
Lời khuyên áp dụng và liều lượng an toàn trong đời sống
Củ dền vẫn là loại rau củ bổ dưỡng cung cấp nhiều vitamin và chất chống oxy hóa nếu được sử dụng khoa học và có chừng mực [1]. Thay vì ép lấy nước nguyên chất đậm đặc để uống thay nước lọc mỗi ngày, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng nước ép củ dền từ 1 đến 2 lần mỗi tuần. Mỗi lần uống không nên vượt quá 100 đến 150 ml và nên pha loãng với nước lọc hoặc kết hợp cùng các loại rau củ khác như dưa chuột, táo hay cà rốt.
Để giảm bớt lượng oxalate tự do xâm nhập vào cơ thể, cách chế biến tối ưu là luộc chín củ dền hoặc nấu canh thay vì uống sống. Nhiệt độ nấu nướng sẽ làm giảm đáng kể nồng độ oxalate hòa tan trong thực phẩm. Đồng thời, việc giữ lại chất xơ tự nhiên khi ăn trực tiếp củ dền nấu chín cũng giúp làm chậm quá trình hấp thu đường sucrose vào máu, tránh hiện tượng đường huyết tăng vọt.
Mỗi cá nhân có một thể trạng và bệnh lý nền riêng biệt. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường hoặc đang trong lộ trình dùng thuốc điều trị mạn tính, việc lắng nghe cơ thể và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe bền vững.
