Nhiều người Việt có thói quen tìm đến hà thủ ô đỏ như một phương thuốc giúp đen tóc, đẹp da và bồi bổ sức khỏe khi bước vào tuổi trung niên. Dân gian thường truyền tai nhau xem đây là loại thảo dược lành tính, có thể sắc uống hoặc ngâm rượu dùng hàng ngày mà không cần lo lắng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này mà không hiểu rõ đặc tính dược lý có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường cho sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học hiện đại chỉ ra rằng hà thủ ô đỏ không hề vô hại như quan niệm thông thường [1]. Dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính nghiêm trọng, đặc biệt là tổn thương tế bào gan và gây rối loạn tiêu hóa kéo dài [1], [2]. Dưới đây là 5 nhóm đối tượng nên tránh tự ý sử dụng hà thủ ô đỏ để phòng ngừa các rủi ro nguy hiểm.
Nguy cơ tổn thương gan từ hà thủ ô đỏ
Độc tính đối với gan là tác dụng phụ nổi bật nhất của hà thủ ô đỏ đã được y văn ghi nhận rộng rãi [1], [3]. Các phân tích chỉ ra rằng các thành phần hoạt chất chính trong hà thủ ô đỏ như anthraquinone và diphenylethylene glucoside có thể gây ra các mức độ độc hại gan khác nhau [1]. Các hợp chất anthraquinone tự do như emodin và physcion bị nghi ngờ là tác nhân chính dẫn đến tình trạng này [3].
Cơ chế gây độc gan của hà thủ ô đỏ rất phức tạp, liên quan đến quá trình phosphoryl hóa oxy hóa, rối loạn bài tiết axit mật, các con đường chuyển hóa, yếu tố di truyền và sự mất cân bằng cân bằng nội môi miễn dịch [1]. Thậm chí, một nghiên cứu tổng hợp năm 2016 đã ghi nhận 3 bệnh nhân tại Hàn Quốc phải ghép gan sau khi sử dụng hà thủ ô đỏ, cùng trường hợp một phụ nữ 33 tuổi bị tổn thương gan cấp tính sau 2 tháng dùng dược liệu [4].
1. Người có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan
Nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối cần tránh xa hà thủ ô đỏ khi chưa có chỉ định y khoa là những người đang mắc viêm gan, xơ gan, men gan cao hoặc tiền sử suy giảm chức năng gan [1], [2]. Báo cáo khoa học xác nhận rằng tổn thương gan do hà thủ ô đỏ là phản ứng bất lợi phổ biến và đáng lo ngại nhất [2], [3].
Một nghiên cứu tại Trung Quốc áp dụng thang đo RUCAM đã xác định 18 trường hợp tổn thương gan do thảo dược có mối liên hệ nhân quả rõ ràng với hà thủ ô đỏ sau khi loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng như viêm gan E [4]. Đối với người có nền gan yếu, việc nạp thêm các hoạt chất chuyển hóa phức tạp từ hà thủ ô đỏ sẽ làm tăng gánh nặng thải trừ, dễ dẫn tới viêm gan cấp và hoại tử tế bào gan [1], [4].
2. Người mắc rối loạn tiêu hóa và viêm ruột mãn tính
Hà thủ ô đỏ có tác dụng nhuận tràng, làm mềm phân và thông đại tiện [5]. Tuy nhiên, chính đặc tính này lại trở thành mối nguy hại đối với những người có đường ruột nhạy cảm hoặc đang mắc các chứng bệnh tiêu hóa mãn tính [2].
Các tổng kết lâm sàng cho thấy viêm ruột mãn tính là một trong những phản ứng phụ điển hình khi dùng hà thủ ô đỏ [2]. Những người thường xuyên bị đầy bụng, tiêu chảy, phân lỏng hoặc hội chứng ruột kích thích nếu dùng thêm hà thủ ô đỏ sẽ khiến tình trạng mất nước và rối loạn nhu động ruột trở nên trầm trọng hơn [2], [5].
3. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú
Một tổng quan khoa học năm 2014 đã cảnh báo rằng các báo cáo về tác dụng phụ của hà thủ ô đỏ đang ngày càng gia tăng, bao gồm độc tính trên phôi thai bên cạnh độc tính trên gan và thận [3]. Dữ liệu về độc tính phôi thai cho thấy dược liệu này có thể gây nguy hiểm cho sự phát triển của thai nhi [3].
Hiện nay, chưa có đủ nghiên cứu an toàn trên nhóm phụ nữ đang cho con bú, do đó các hoạt chất anthraquinone có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây tiêu chảy hoặc tổn thương gan ở trẻ nhỏ [1], [3]. Để đảm bảo an toàn tối đa cho thai nhi và trẻ sơ sinh, phụ nữ trong giai đoạn mang thai và cho con bú cần tránh hoàn toàn việc sử dụng dược liệu này dưới mọi hình thức [3].
4. Người có cơ địa dị ứng hoặc tiền sử nhạy cảm với thảo dược
Không ít người cho rằng thảo mộc thiên nhiên thì không gây dị ứng, nhưng thực tế hà thủ ô đỏ có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức [2]. Báo cáo lâm sàng ghi nhận phản ứng dị ứng là một trong những tác dụng không mong muốn đã được xác định của vị thuốc này [2].
Các biểu hiện có thể xuất hiện từ nổi mề đay, mẩn ngứa ngoài da cho đến các phản ứng toàn thân nghiêm trọng hơn [2]. Những người có cơ địa dễ dị ứng thuốc hoặc từng có phản ứng bất thường với các chế phẩm đông y chứa hà thủ ô đỏ như Ho Shou Wu, Shen Min hay Shou Wu Pian không nên tiếp tục thử nghiệm sử dụng [4].
5. Người có vấn đề tâm thần kinh hoặc đang dùng thuốc điều trị thần kinh
Mặc dù một số nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2024 chỉ ra tiềm năng của hà thủ ô đỏ trong việc cải thiện suy giảm nhận thức trên mô hình động vật gặm nhấm thông qua việc giảm viêm thần kinh và ức chế quá trình chết tế bào [6], các dữ liệu lâm sàng trên người lại ghi nhận nhiều cảnh báo đáng lưu tâm [2].
Cụ thể, các nghiên cứu tổng kết ứng dụng lâm sàng cho thấy các triệu chứng tâm thần là một trong những tác dụng phụ có thể gặp phải khi sử dụng hà thủ ô đỏ trên bệnh nhân [2]. Do cơ chế tác động lên hệ thần kinh chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn và các rủi ro tâm thần đã được báo cáo, những người đang điều trị rối loạn tâm thần kinh hoặc bệnh tâm thần cần tránh tự ý bổ sung dược liệu này [2].
Hiểu lầm thường gặp: Cứ hà thủ ô là bổ và an toàn tuyệt đối
Rất nhiều người lầm tưởng rằng hà thủ ô đỏ dùng càng nhiều, càng lâu dài thì càng tốt cho sức khỏe và giúp sống lâu [3], [7]. Thực tế nghiên cứu cho thấy liều cao dễ gây độc cho gan hơn, trong khi liều thấp có thể biểu hiện tác dụng bảo vệ gan [3]. Thời gian dùng thuốc kéo dài cũng dễ bộc lộ độc tính gan hơn so với việc dùng ngắn ngày [3].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là không phân biệt giữa hà thủ ô sống và hà thủ ô đã qua chế biến [3], [5]. Nghiên cứu năm 2016 trên tế bào L02 cho thấy dạng bột hà thủ ô có độc tính tế bào gan lớn hơn nhiều so với dạng miếng củ [8]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2020 trên chuột bình thường chỉ ra rằng độc tính gan của hà thủ ô sống cao hơn các sản phẩm đã chế biến, và mức độ tổn thương gan giảm dần khi kéo dài thời gian đồ, nấu chế biến dược liệu [5]. Hàm lượng stilbene glucoside - chất có thể liên quan chính đến tổn thương gan - cũng giảm đi khi tăng thời gian chế biến [5].
Hướng dẫn áp dụng và phòng ngừa rủi ro
Nếu có nhu cầu sử dụng hà thủ ô đỏ để cải thiện tình trạng tóc bạc sớm hay hỗ trợ lipid máu, người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế [2]. Tuyệt đối không tự mua củ tươi, củ khô chưa qua chế biến chuẩn về tự ngâm rượu hoặc xay bột uống [8], [5].
Dược liệu cần được chế biến đúng phương pháp để giảm bớt hoạt chất gây độc [3], [5]. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi chán ăn hoặc rối loạn tiêu hóa, người bệnh cần dừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan [1], [4].
