Cơn sốt thảo dược cúc tím và mặt trái ít người biết
Mỗi khi thời tiết chuyển lạnh hoặc bước vào mùa cúm, các chế phẩm chứa chiết xuất cúc tím (Echinacea) lại được nhiều người tìm mua để tăng cường miễn dịch và phòng ngừa các cơn cảm lạnh thông thường [1]. Thảo dược này có nguồn gốc từ Bắc Mỹ, vốn được các bộ lạc bản địa dùng từ lâu đời để chữa lành vết thương, vết cắn và đau họng [2]. Hiện nay, ước tính có khoảng 1% đến 4% dân số nói chung sử dụng chiết xuất cúc tím trong một năm nhất định [3]. Ba loài thường được dùng làm dược liệu gồm Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia và Echinacea pallida [2], [4].
Tuy nhiên, niềm tin "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại" đôi khi dẫn tới những phản ứng phụ nguy hiểm. Dù phần lớn các trường hợp dùng ngắn hạn có độ dung nạp tốt, thảo dược này vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây bộc phát cơn hen suyễn cấp tính, phát ban da và thậm chí là sốc phản vệ đe dọa tính mạng [2], [3], [5]. Nếu bạn thuộc nhóm có cơ địa nhạy cảm hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính, việc tự ý dùng cúc tím có thể mang lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích.
Cơ chế tác động và nguồn cơn của các phản ứng bất lợi
Về mặt sinh học, chiết xuất cúc tím tác động chủ yếu lên hệ miễn dịch tự nhiên thông qua việc kích hoạt tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) và bạch cầu đơn nhân [6]. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc hấp thu thảo dược giúp gia tăng đáng kể số lượng tế bào NK mà không ghi nhận ngưỡng gây độc tế bào nói chung [6]. Tuy nhiên, các phân tử protein đặc thù trong cây cũng chính là dị nguyên tiềm tàng kích hoạt phản ứng quá mẫn qua trung gian kháng thể IgE ở những người có cơ địa mẫn cảm [5].
Bên cạnh nguy cơ dị ứng, chiết xuất cúc tím còn có thể tương tác với hệ thống enzym chuyển hóa cytochrome P450 ở gan, làm chậm quá trình thải trừ và kéo dài thời gian tác dụng của một số loại thuốc tân dược [3]. Ngoài ra, các thành phần lipophilic chứa alkamide trong cây có khả năng can thiệp vào các chu trình đáp ứng tế bào, dẫn tới các phản ứng miễn dịch đa dạng và đôi khi trái ngược nhau giữa các nghiên cứu [4].
4 nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng với cúc tím
Dựa trên các báo cáo an toàn dược lý và y văn lâm sàng, có 4 nhóm người cần cân nhắc kỹ hoặc tránh sử dụng các chế phẩm từ cúc tím:
Người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Cúc (Asteraceae/Compositae): Cúc tím cùng họ thực vật với hoa cúc (chrysanthemum), cúc la mã (chamomile), cỏ phấn hương (ragweed), bồ công anh, hoa hướng dương và cỏ ngọt stevia [7]. Những người từng phát ban, ngứa, viêm mũi dị ứng khi tiếp xúc với các cây này có nguy cơ cao bị phản ứng chéo nghiêm trọng khi dùng cúc tím [7], [6], [3].
Người mắc bệnh hen suyễn hoặc có cơ địa dị ứng mạn tính (atopy): Chiết xuất cúc tím có thể làm bộc phát các đợt co thắt phế quản cấp tính ngay từ liều đầu tiên [2], [5], [8].
Phụ nữ đang mang thai và cho con bú: Mặc dù tổng quan y văn trên người chưa thấy mối liên hệ rõ ràng với dị tật cơ quan thai nhi [4], nhưng các dữ liệu khoa học về tính an toàn trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú vẫn còn quá ít ỏi [2]. Đặc biệt, nghiên cứu trên động vật cho thấy cúc tím có thể làm chấm dứt thai kỳ sớm và cản trở sự hình thành mạch máu phôi thai, ảnh hưởng đến sự phát triển của thai [4], [1]. Do đó, việc dùng cúc tím cho nhóm này bị xem là không khôn ngoan và cần tránh [2], [1].
Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Do cúc tím có khả năng can thiệp vào enzym cytochrome P450, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, những người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi [3].
Bằng chứng lâm sàng: Nghiên cứu nói gì về rủi ro?
Tại Úc, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2002 đã đánh giá chi tiết 5 trường hợp gặp tác dụng phụ sau khi dùng cúc tím [5]. Các tác giả đã thực hiện xét nghiệm lẩy da (skin prick test) và xét nghiệm kháng thể chuyên biệt [5]. Kết quả ghi nhận 2 bệnh nhân bị sốc phản vệ và 1 bệnh nhân lên cơn hen phế quản cấp chỉ sau 10 phút dùng liều cúc tím đầu tiên trong đời [5]. Bệnh nhân thứ tư bị hen suyễn tái phát mỗi khi uống thảo dược, và người thứ năm bị phát ban dát sần sau 2 ngày sử dụng [5]. Có 3 người cho kết quả lẩy da dương tính [5].
Cũng trong nghiên cứu này, các tác giả đã rà soát 51 báo cáo phản ứng có hại gửi về Ủy ban Cố vấn Phản ứng Có hại của Thuốc tại Úc [5]. Họ phát hiện 26 trường hợp biểu hiện phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE (bao gồm 4 ca sốc phản vệ, 12 ca hen cấp tính, 10 ca mày đay hoặc phù mạch) [5]. Trong nhóm 26 bệnh nhân này, độ tuổi dao động từ 2 đến 58 tuổi, 78% là nữ giới và hơn 50% từng có cơ địa dị ứng trước đó; 4 trường hợp đã phải nhập viện điều trị khẩn cấp [5].
Năm 2005, một tổng quan hệ thống toàn diện được tiến hành dựa trên 6 cơ sở dữ liệu điện tử, dữ liệu giám sát của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các cơ quan an toàn thuốc quốc gia và hồ sơ từ 23 nhà sản xuất [2]. Nghiên cứu kết luận rằng dù tác dụng phụ nói chung ít gặp và thảo dược có hồ sơ an toàn ngắn hạn tương đối tốt, các phản ứng dị ứng nặng vẫn có thể xảy ra ở mức độ hiếm gặp [2]. Dữ liệu an toàn trên phụ nữ có thai và cho con bú quá hạn chế, nên việc dùng thảo dược này cho họ là không nên [2].
Đến năm 2016, một bài tổng quan đánh giá y văn về an toàn dược liệu ghi nhận cúc tím đơn chất dung nạp khá tốt, các tác dụng không mong muốn trong thử nghiệm lâm sàng thường nhẹ và khó quy kết nguyên nhân trực tiếp [4]. Nghiên cứu này ghi nhận các thử nghiệm dùng liên tục đến 6 tháng không thấy dấu hiệu độc tính [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc kiêng kỵ tuyệt đối ở người bệnh tự miễn còn nhiều tranh luận do một số chiết xuất chứa alkamide lại có tác dụng ức chế miễn dịch tế bào [4]. Dẫu vậy, các tác giả lưu ý rằng dữ liệu an toàn phụ thuộc rất lớn vào từng dạng bào chế cụ thể [4].
Năm 2019, một nghiên cứu theo dõi việc kết hợp cúc tím với kháng sinh azithromycin ở trẻ em bị viêm amidan tái phát [3]. Thảo dược được dung nạp tương đối tốt, chỉ một số ít bệnh nhân gặp triệu chứng tiêu hóa nhẹ và phân lỏng [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn tái khẳng định người dị ứng họ Cúc tuyệt đối phải tránh vì nguy cơ sốc phản vệ, hen suyễn, mày đay và viêm da tiếp xúc [3].
Tác dụng phụ thường gặp và những hiểu lầm phổ biến
Một hiểu lầm rất tai hại là xem phản ứng dị ứng thảo dược chỉ đơn thuần là ngứa nhẹ ngoài da. Trong thực tế, các biểu hiện quá mẫn có thể diễn tiến từ ngứa, phát ban, hồng ban, phù mạch, buồn nôn, đau bụng đến khó thở co thắt thanh quản và tụt huyết áp [1], [5]. Ngoài ra, một bài tổng quan năm 2004 cũng cảnh báo về nguy cơ nhiễm độc gan và bộc phát cơn hen nghiêm trọng liên quan đến việc lạm dụng cúc tím [8].
Các tác dụng phụ phổ biến và nhẹ hơn thường khu trú ở đường tiêu hóa, chẳng hạn như cồn cào dạ dày, buồn nôn hoặc tiêu chảy nhẹ [2], [3], [1]. Tuy nhiên, việc không phân biệt được giữa rối loạn tiêu hóa nhẹ với triệu chứng khởi phát của phản vệ đường ruột có thể khiến người bệnh chủ quan, dẫn đến xử trí chậm trễ [1], [5].
Một hiểu lầm khác là dùng cúc tím càng lâu thì sức đề kháng càng tăng. Hiện nay hậu quả của việc dùng cúc tím liên tục trong nhiều năm vẫn chưa được khoa học biết rõ [1]. Dù một số nghiên cứu cho thấy việc dùng tới 6 tháng không gây độc tính nghiêm trọng, nhiều cơ quan quản lý dược phẩm uy tín như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hay Ủy ban E của Đức vẫn khuyến cáo không nên dùng kéo dài quá 8 tuần cho một đợt [4], [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Nếu bạn không thuộc 4 nhóm đối tượng nguy cơ nêu trên và muốn dùng cúc tím để hỗ trợ giảm triệu chứng khi chớm cảm lạnh, hãy lưu ý các nguyên tắc sau:
- Thời điểm và thời gian dùng: Chiết xuất cúc tím thường được khuyến cáo sử dụng ngay khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên trong khoảng thời gian ngắn từ một tuần đến 10 ngày [1]. Không nên dùng thảo dược liên tục quá 8 tuần để tránh những tác động chưa rõ lên hệ miễn dịch [1].
- Liều lượng: Trong các nghiên cứu trên người, liều uống thông thường của cúc tím dao động trong khoảng 800 đến 1.500 mg mỗi ngày [1]. Người dùng cần đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất vì chất lượng và nồng độ hoạt chất giữa các nhãn hàng thương mại có sự chênh lệch rất lớn [6].
- Lắng nghe cơ thể: Khi dùng lần đầu tiên, hãy bắt đầu với liều lượng thăm dò. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như ngứa rát họng, khó thở, nổi mày đay hoặc đau thắt bụng, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [1], [5].
Cúc tím là một thảo dược có giá trị hỗ trợ sức khỏe khi chuyển mùa, nhưng không phải là thần dược chữa bách bệnh. Người dùng cần hiểu rõ cơ địa của bản thân, nhận biết các nguy cơ dị ứng chéo và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ nếu đang có bệnh nền hay đang điều trị bằng các thuốc chuyên khoa.
