Men bia (Saccharomyces cerevisiae) thường được nhiều người tìm đến như một loại thực phẩm bổ sung giàu vitamin nhóm B, khoáng chất và đạm thực vật. Không ít người tin rằng đây là sản phẩm tự nhiên lành tính, có thể sử dụng tùy ý để bồi bổ sức khỏe và cải thiện tiêu hóa.
Tuy nhiên, men bia không hoàn toàn phù hợp cho mọi đối tượng. Nhiều nghiên cứu y khoa cảnh báo loại men này có thể kích thích phản ứng miễn dịch bất lợi hoặc làm trầm trọng thêm các đợt bùng phát ở một số người có bệnh lý đường ruột, bệnh rối loạn chuyển hóa và hệ miễn dịch nhạy cảm.
Cơ chế tác động của men bia đối với hệ tiêu hóa và miễn dịch
Men bia thuộc loài vi nấm Saccharomyces cerevisiae, chủng nấm men quen thuộc trong ngành công nghiệp làm bánh mỳ và nấu bia [1]. Khi đi vào đường tiêu hóa, các thành phần kháng nguyên của thành tế bào men bia có thể tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc ruột. Ở người khỏe mạnh, hệ miễn dịch duy trì trạng thái dung nạp đối với kháng nguyên nấm men từ chế độ ăn uống [2].
Tuy nhiên, ở những bệnh nhân có tổn thương niêm mạc ruột, phản ứng dung nạp đường miệng này có dấu hiệu bị phá vỡ [2]. Kháng thể kháng nấm men bia (Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies - ASCA) xuất hiện trong huyết thanh cho thấy cơ thể tạo ra phản ứng miễn dịch toàn thân đối với loại nấm men này [2]. Bên cạnh đó, vi nấm men bia còn can thiệp vào quá trình chuyển hóa chất, làm tăng tính thấm của hàng rào ruột [3].
Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy S. cerevisiae tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa purine của vật chủ [3]. Quá trình này kích thích sản sinh nhiều axit uric hơn, làm tổn hại hàng rào bảo vệ niêm mạc đại tràng và thúc đẩy phản ứng viêm tiến triển nặng [3].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa men bia và bệnh viêm ruột
Mối liên hệ giữa nấm men bia và các bệnh viêm ruột mãn tính đã được quan sát qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu huyết thanh học trong nhiều năm qua.
Năm 1990, một nghiên cứu đo lường nồng độ kháng thể IgG đối với 12 chủng Saccharomyces cerevisiae trên 15 bệnh nhân Crohn, 15 bệnh nhân viêm loét đại tràng và 15 người khỏe mạnh [1]. Kết quả cho thấy kháng thể kháng 11 trong số 12 chủng men bia ở nhóm bệnh nhân Crohn tăng cao rõ rệt so với nhóm chứng (p < 0,001) [1]. Ngược lại, kháng thể kháng nấm Candida albicans không có sự khác biệt giữa các nhóm, chứng minh phản ứng bất thường này nhắm chọn lọc vào men bánh mỳ và men bia [1].
Năm 1992, thử nghiệm trên 49 bệnh nhân Crohn, 43 bệnh nhân viêm loét đại tràng, 14 bệnh nhân Celiac và 21 người khỏe mạnh cho thấy kháng thể IgG và IgA kháng men bia tăng rất cao ở người mắc bệnh Crohn so với nhóm chứng (lần lượt p < 0,001 và p < 0,0001) [4]. Đáng chú ý, nồng độ IgG ở bệnh nhân Crohn tổn thương ruột non cao hơn hẳn so với người chỉ tổn thương đại tràng (p < 0,01) [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận bệnh nhân Celiac có mức IgG cao tương tự [4].
Một nghiên cứu năm 1994 thực hiện nuôi cấy tế bào bạch cầu của 12 bệnh nhân và 15 người khỏe mạnh [5]. Khi tiếp xúc với nấm men bánh mỳ, tế bào lympho của nhóm người khỏe mạnh (bao gồm cả 3 thợ làm bánh) hoàn toàn không có phản ứng tăng sinh [5]. Trái lại, toàn bộ 9 bệnh nhân Crohn đang giai đoạn lui bệnh và không dùng thuốc đều có tốc độ tăng sinh lympho bào tăng vọt gấp 3 lần [5].
Năm 2000, xét nghiệm kháng thể ASCA IgG trên 18 bệnh nhân Crohn, 19 bệnh nhân viêm loét đại tràng và 7 người bình thường chỉ ra nồng độ ASCA ở bệnh nhân Crohn cao vượt trội so với cả nhóm viêm loét đại tràng lẫn nhóm chứng [6]. Nghiên cứu năm 2003 trên 72 bệnh nhân viêm ruột (30 ca Crohn, 42 ca viêm loét đại tràng) và 35 người đối chứng xác nhận tỷ lệ dương tính kháng thể ASCA ở bệnh nhân Crohn cao hơn hẳn viêm loét đại tràng (IgA: 57% so với 26%; IgG: 50% so với 17%) [7]. Đặc biệt, độ nhạy đạt 50-56% và độ đặc hiệu đạt 91-94% đối với bệnh Crohn [7].
Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2008 trên 214 bệnh nhân (116 ca Crohn, 53 ca viêm loét đại tràng, 45 ca bệnh tiêu hóa khác và 51 người đối chứng) cũng khẳng định xét nghiệm ASCA có độ nhạy 54% và độ đặc hiệu lên đến 88-95% cho bệnh Crohn, đồng thời liên quan trực tiếp đến thể bệnh ở ruột non và tình trạng hẹp hoặc rò ruột [8].
Ở cấp độ thực nghiệm, nghiên cứu năm 2018 trên chuột nhiễm nấm men cho thấy S. cerevisiae làm trầm trọng thêm tình trạng viêm ruột, tăng tính thấm màng ruột thông qua kích hoạt chuyển hóa purine và gia tăng sản xuất axit uric [3]. Phân tích huyết thanh người trong nghiên cứu này cũng xác nhận mối tương quan thuận giữa nồng độ axit uric tăng cao và sự hiện diện của kháng thể kháng nấm men bia [3].
4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với men bia
Dựa trên dữ liệu lâm sàng và cơ chế chuyển hóa, có 4 nhóm người không nên tự ý bổ sung hoặc cần thận trọng tối đa khi tiếp xúc với men bia:
Người mắc bệnh Crohn: Sự hiện diện của kháng thể ASCA ở 60-70% bệnh nhân Crohn phản ánh tình trạng mất dung nạp đường miệng với Saccharomyces cerevisiae [2]. Việc dung nạp men bia có thể kích hoạt tế bào lympho tăng sinh mạnh, làm bùng phát các đợt đau bụng, tiêu chảy và tổn thương ruột non [4], [5]. Chế độ ăn loại trừ hoàn toàn nấm men đã được các chuyên gia đề xuất như một giải pháp hỗ trợ kiểm soát bệnh [2].
Người mắc bệnh gút và tăng axit uric máu: Men bia chứa mật độ tế bào nấm dày đặc giàu nhân purine. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh sự hiện diện của men bia thúc đẩy cơ thể tăng cường chuyển hóa purine và tích tụ axit uric [3]. Mối tương quan thuận giữa kháng thể men bia và nồng độ axit uric trong máu cảnh báo nguy cơ kích hoạt các cơn viêm khớp gút cấp tính dữ dội [3].
Người mắc bệnh Celiac và bệnh viêm loét đại tràng: Nghiên cứu ghi nhận nồng độ kháng thể kháng nấm men IgG ở bệnh nhân Celiac cao ngang ngửa nhóm bệnh Crohn [4]. Ngoài ra, một tỷ lệ bệnh nhân viêm loét đại tràng cũng có mức ASCA gia tăng so với người bình thường [6], [7]. Người có tổn thương ruột mạn tính cần hết sức lưu ý phản ứng quá mẫn từ kháng nguyên này [1].
Người suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Hệ miễn dịch suy yếu làm mất khả năng kiểm soát sự phát triển của vi sinh vật. Ở người bình thường, thuốc chống viêm như mesalazine hay olsalazine có thể ức chế sự phản ứng của lympho bào hoặc giảm lượng kháng thể ASCA [6], [5]. Nhưng với người có hệ thống đề kháng kém, việc dung nạp các sản phẩm bổ sung chứa vi nấm men sống hoặc chế phẩm men cô đặc có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm cơ hội hoặc rối loạn khuẩn chí đường ruột [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng men bia
Hiểu lầm lớn nhất là xem men bia như "thần dược" chữa rối loạn tiêu hóa cho mọi trường hợp. Thực tế, trong khi một số chủng vi sinh có thể cân bằng hệ khuẩn ruột, thì S. cerevisiae lại có nguy cơ kích động hàng rào miễn dịch đang suy yếu, làm trầm trọng thêm mức độ rò rỉ của ruột và thúc đẩy phản ứng viêm [3].
Nhiều người cũng cho rằng men bia có nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, các kháng nguyên trên thành tế bào nấm men bánh mỳ và nấm men bia có thể kích hoạt cơ chế quá mẫn ở người có cơ địa nhạy cảm [1], [2]. Sự phản ứng kháng thể với 11 chủng men bia khác nhau đã chứng minh cơ thể người bệnh có thể nhận diện nhiều epitope kháng nguyên của loài nấm này [1].
Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn
Đối với người có sức khỏe bình thường muốn dùng men bia để bổ sung dinh dưỡng, hãy bắt đầu từ lượng nhỏ để kiểm tra khả năng dung nạp của cơ thể. Duy trì chế độ ăn uống đa dạng, uống đủ nước và không lạm dụng chế phẩm men bia liên tục trong thời gian dài.
Đối với người có tiền sử đau khớp do gút, tăng axit uric máu hoặc mắc các bệnh đường ruột mạn tính, tuyệt đối không tự ý mua bột men bia, viên nang men bia hoặc thực phẩm giàu men về sử dụng. Nếu xuất hiện triệu chứng đau bụng, tiêu chảy nặng hơn hoặc sưng đau khớp sau khi dùng thực phẩm lên men, cần ngừng lại ngay. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm nào liên quan đến men bia.
