Ai không nên uống nước bồ kết? Cảnh báo độc tính

Nhiều người Việt quen thuộc với quả bồ kết dùng gội đầu trị rụng tóc, sạch gàu. Tuy nhiên, gần đây xuất hiện những lời đồn thổi trên mạng xã hội về việc nấu nước bồ kết để uống nhằm thanh lọc cơ thể, giải độc hoặc trị bệnh. Thói quen tự ý đun sắc uống này tiềm ẩn rất nhiều hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.

Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y khoa: Bạn tuyệt đối không nên tự ý uống nước bồ kết. Hoạt chất chính trong quả bồ kết là saponin triterpenoid – một chất có tính tẩy rửa tự nhiên, gây kích ứng mạnh đường tiêu hóa và đặc biệt là nguy cơ phá hủy hồng cầu (tán huyết) nếu hấp thu vào máu [1, 5].

Thành phần hóa học thực sự bên trong quả bồ kết

Bồ kết thuộc chi thực vật Gleditsia. Các phân tích hóa thực vật cho thấy chi Gleditsia (bao gồm Gleditsia sinensis, Gleditsia japonica, Gleditsia caspica, Gleditsia triacanthos) chứa hơn 60 hợp chất khác nhau, điển hình là các triterpene, sterol, flavonoid, alkaloid và phenolic ^[1]. Trong số đó, các hợp chất saponin triterpenoid chiếm ưu thế vượt trội và là thành phần hóa học chủ yếu ^[1].

Nhiều nghiên cứu đã phân lập và xác định cấu trúc của các saponin này. Chẳng hạn, gleditsia saponin C (GS-C) được xác định là một triterpenoid saponin chính từ quả Gleditsia japonica, có cấu trúc gồm acid echinocystic, 8 đơn vị đường và 2 nhóm monoterpenyl ^[2]. Các phân tích khối phổ cũng khẳng định các saponin tự nhiên này mang chuỗi từ 3 đến 8 phân tử đường tự do gắn vào khung aglycone ^[3]. Chính cấu trúc phân tử phức tạp gồm phần ưa nước (chuỗi đường) và phần kỵ nước (khung triterpene) đã tạo ra tính chất diện hoạt tạo bọt đặc trưng của saponin bồ kết.

Nguy cơ tán huyết và độc tính khi saponin đi vào cơ thể

Đặc tính sinh học nguy hiểm nhất của nhóm saponin nói chung khi đi vào tuần hoàn cơ thể là khả năng gây vỡ hồng cầu, hay còn gọi là hiện tượng tán huyết (hemolysis) ^[4]. Hoạt tính tán huyết phụ thuộc rất chặt chẽ vào cấu trúc phân tử của từng loại saponin cụ thể ^[4].

Trong cơ thể sống, liều dùng saponin phải luôn được kiểm soát dưới nồng độ tán huyết tới hạn ^[4]. Nếu vượt qua ngưỡng này, hiện tượng vỡ hồng cầu tiến triển nhanh sẽ dẫn đến thiếu máu cấp, trụy mạch và tử vong ^[4]. Bên cạnh nguy cơ vỡ hồng cầu, các nghiên cứu độc tính đã ghi nhận tình trạng viêm nhiễm toàn thân, biến đổi công thức máu với bạch cầu tăng cao, bạch cầu hạt tăng, tế bào lympho giảm rõ rệt ^[4]. Đồng thời, các men gan như phosphatase kiềm, aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) tăng vọt kéo dài nhiều tuần ^[4].

Thử nghiệm độc tính trên động vật cho thấy ngưỡng dung nạp của cơ thể đối với saponin rất mong manh. Với saponin SO1861, mức liều 10 mg/kg khiến toàn bộ động vật chết ngay trong ngày thứ hai của thử nghiệm ^[4]. Khi giảm liều xuống 3 mg/kg và 5 mg/kg, động vật sống sót nhưng bắt đầu ghi nhận sự gia tăng hoạt độ men gan (AST, ALT, glutamate dehydrogenase) và tăng creatinin huyết thanh – phản ánh tình trạng tổn thương gan và thận ^[4].

Một nghiên cứu độc tính so sánh đường dùng của saponin triterpenoid trên 50 chuột đực (chia 5 nhóm) ghi nhận sự khác biệt rất lớn về khả năng dung nạp ^[5]. Khi dùng qua đường uống bằng ống thông dạ dày (gavage) ở các liều 50, 100, 250 và 500 mg/kg, saponin có khoảng liều gây chết (LD50) cao hơn so với tiêm phúc mạc (dùng liều 0,5, 5, 10 và 50 mg/kg) ^[5]. Điều này phản ánh cơ chế hàng rào bảo vệ tự nhiên của đường tiêu hóa, nhưng cũng cho thấy saponin vẫn là chất có độc tính cấp tính rõ rệt cần kiểm soát nghiêm ngặt ^[5].

Kích ứng niêm mạc ruột: Đường uống không hề vô hại

Dù niêm mạc ruột chưa tổn thương có thể hạn chế hấp thu một phần saponin vào máu, nhưng việc đưa trực tiếp một dung dịch đậm đặc chất tẩy rửa tự nhiên vào dạ dày sẽ gây ra kích ứng tại chỗ nghiêm trọng. Saponin làm biến tính bề mặt màng tế bào biểu mô đường ruột, phá vỡ cấu trúc lipid màng.

Hậu quả ngay tức thì là kích thích nhu động ruột quá mức, gây đau thắt bụng quằn quại, buồn nôn, nôn mửa liên tục và tiêu chảy dữ dội. Khi lớp niêm mạc bảo vệ này bị trợt loét hoặc viêm đỏ dưới tác động của saponin liều cao, hàng rào ruột suy yếu sẽ tạo điều kiện cho saponin thấm trực tiếp vào hệ mao mạch ruột. Từ đó, nguy cơ tán huyết và ngộ độc gan thận cấp tính trở thành hiện thực đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Khoa học đang nghiên cứu bồ kết ở góc độ nào?

Nhiều người đọc các bài tóm tắt nghiên cứu khoa học thấy bồ kết có tác dụng diệt tế bào ung thư, hạ đường huyết thì ngộ nhận rằng uống nước bồ kết sẽ trị được bách bệnh. Đây là sai lầm nguy hiểm do hiểu sai bối cảnh nghiên cứu thực nghiệm.

Trên thực tế, y học hiện đại khai thác saponin bồ kết dưới dạng các phân tử tinh khiết được chiết xuất trong phòng thí nghiệm:

• Nghiên cứu năm 2004 phân lập 13 hợp chất saponin từ quả bồ kết Gleditsia sinensis và thử nghiệm trên 6 dòng tế bào khối u ^[6]. Kết quả qua phương pháp đo phổ MTT và đếm dòng tế bào cho thấy các saponin này kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) trên dòng tế bào HL-60, đóng vai trò mô hình định hướng thiết kế thuốc mới chứ không phải dùng dịch sắc thô ^[6].
• Nghiên cứu năm 2017 chứng minh hoạt chất Gleditsia saponin C (GSC) ức chế tế bào ung thư phổi A549 thông qua chuỗi caspase và làm giảm kích thước khối u trên mô hình chuột cấy ghép (xenograft) ^[7]. Tác động này đi kèm sự thay đổi tỷ lệ Bax:Bcl-2, ức chế tín hiệu ERK và Akt, đồng thời ức chế sự hoạt hóa NF-kappaB do TNF-alpha gây ra ^[7].
• Nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống đực bị tiểu đường do tiêm streptozotocin (55 mg/kg) dùng dịch chiết methanol (MEGC) và phân đoạn chứa saponin (SFGC) của Gleditsia caspica với các liều uống 15, 30 và 60 mg/kg/ngày trong 14 ngày ^[8]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose máu, triglyceride, cholesterol và malondialdehyde (MDA) sụt giảm, đồng thời phục hồi nồng độ insulin, glutathione (GSH) và cải thiện tổn thương mô bệnh học gan tụy ^[8].

Tất cả các thử nghiệm trên đều dùng phân đoạn chiết xuất chuẩn hóa, đo đếm hàm lượng miligram chính xác trên động vật hoặc tế bào biệt lập trong ống nghiệm [3, 6, 7]. Chúng hoàn toàn không đồng nghĩa với việc đun nước quả bồ kết thô ở nhà rồi uống vào người là an toàn và có tác dụng chữa bệnh.

Những ai tuyệt đối không được uống nước bồ kết?

Bất kỳ ai cũng đối mặt với nguy cơ ngộ độc khi uống nước bồ kết, nhưng những nhóm đối tượng sau đây đối diện nguy cơ cao nhất:

• Người có bệnh lý đường tiêu hóa: Người bị viêm loét dạ dày, tá tràng, viêm ruột hoại tử, đại tràng mạn tính tuyệt đối không tiếp xúc đường uống với bồ kết. Lớp niêm mạc ruột đã bị tổn thương sẽ không còn khả năng ngăn cản saponin, khiến hoạt chất thấm thẳng vào dòng máu gây tán huyết tức thì ^[4].
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc tính kích ứng co bóp cơ trơn và nguy cơ độc tính tế bào của saponin có thể gây co thắt tử cung dữ dội, dẫn tới sảy thai, sinh non hoặc ngộ độc cho thai nhi [3, 5].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Chức năng gan, thận non nớt hoặc đã suy giảm không thể chuyển hóa và đào thải được độc chất ^[4].
• Người mắc chứng thiếu máu, bệnh lý tan máu: Bất kỳ sự tiếp xúc nào làm tăng nguy cơ vỡ hồng cầu đều có thể gây suy hô hấp cấp, trụy tim mạch ^[4].

Áp dụng thực tế: Dùng bồ kết đúng cách, an toàn

Trong y học cổ truyền, quả bồ kết (đặc biệt là các loài chi Gleditsia) từng được ghi chép để dùng trị ho, táo bón, khó tiêu, kiết lỵ, mụn nhọt, nhưng luôn đòi hỏi kỹ thuật sao chế khắt khe để giảm bớt độc tính và dùng với liều lượng rất nhỏ theo chỉ định của thầy thuốc ^[1].

Trong đời sống hiện đại, người dân chỉ nên sử dụng bồ kết cho các mục đích ngoài da:

• Gội đầu: Nướng thơm quả bồ kết để bẻ gãy một phần liên kết saponin tự do và tạo mùi thơm, sau đó bẻ nhỏ đun lấy nước gội đầu. Tránh để bọt nước bồ kết dính vào mắt vì saponin gây cay xót, kích ứng niêm mạc mắt rất mạnh.
• Xông khói khử khuẩn: Đốt quả bồ kết trên than hồng để xông nhà, khử mùi ẩm mốc theo kinh nghiệm dân gian. Tuyệt đối không đứng quá gần hít trực tiếp khói đặc vì có thể kích ứng niêm mạc phế quản.
• Cất giữ cẩn thận: Để quả bồ kết khô xa tầm tay của trẻ em. Nước đun bồ kết nếu còn thừa phải đổ bỏ hoặc dán nhãn rõ ràng, không đựng trong chai lọ nước giải khát vì rất dễ khiến người nhà uống nhầm dẫn đến ngộ độc cấp tính.

Bồ kết là một dược liệu có dược tính mạnh và chứa độc tính rõ ràng đối với máu và hệ tiêu hóa khi dùng đường uống [1, 2]. Mọi người dân cần tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học. Hãy giữ bồ kết đúng với vai trò làm đẹp truyền thống ngoài da và tuyệt đối không đưa loại nước này vào thực đơn ăn uống hằng ngày.