Nhiều gia đình Việt Nam duy trì thói quen đốt bồ kết xông nhà mỗi khi giao mùa hoặc phòng ngừa cảm cúm. Khói bồ kết lan tỏa thường được tin là giúp thanh lọc không khí, tiêu diệt vi khuẩn và xua tan mầm bệnh. Tuy nhiên, hành động tạo khói trong không gian kín lại tiềm ẩn nhiều tác hại hô hấp ít người ngờ tới.

Đốt bồ kết không giúp làm sạch không khí theo nghĩa khoa học chuẩn mực. Quá trình đốt cháy thực vật tạo ra lượng lớn bụi mịn và hợp chất hữu cơ bay hơi, gây kích ứng đường thở nghiêm trọng. Lợi ích diệt khuẩn chưa được kiểm chứng đầy đủ trong thực tế, nhưng nguy cơ tổn thương phổi từ khói là hoàn toàn rõ ràng.

Khói sinh học và gánh nặng bụi mịn trong nhà

Mọi quá trình đốt cháy chất hữu cơ trong phòng kín đều sinh ra các hạt vật chất lơ lửng, đặc biệt là bụi mịn kích thước dưới 2,5 micromet (PM2.5). Khi đốt bồ kết, khói tạo ra nồng độ tro bụi và khí thải dày đặc tích tụ trực tiếp vào thể tích phòng. Không gian càng kín, lượng bụi độc hại giữ lại càng lâu.

Bụi PM2.5 có kích thước siêu nhỏ, dễ dàng vượt qua hàng rào niêm mạc mũi họng để tiến sâu vào các phế nang phổi. Khi nồng độ bụi tăng vọt, cơ thể phản ứng bằng các đợt co thắt phế quản, ho dữ dội và chảy nước mắt. Việc hít phải khói đặc không giúp làm sạch đường thở mà trái lại tạo thêm tổn thương viêm cấp tính cho biểu mô đường hô hấp.

Đốt thảo mộc trong điều kiện thiếu thông gió làm suy giảm chất lượng không khí ngay lập tức. Dữ liệu cho thấy chất lượng không khí kém thường xảy ra ở những nơi có điều kiện thông gió không đầy đủ [1]. Chất lượng không khí gia đình suy giảm nghiêm trọng khi xuất hiện các nguồn phát sinh khói và khí thải [2].

Bằng chứng khoa học về sự tích tụ khói trong không gian kín

Các nghiên cứu khoa học về chất lượng không khí trong nhà cung cấp bức tranh rõ ràng về mức độ nguy hiểm của các nguồn tạo khói. Một nghiên cứu năm 2017 khảo sát tại 25 ngôi nhà ở Prilep (Cộng hòa Bắc Macedonia) ghi nhận nồng độ PM10 vượt ngưỡng cao ở 64% số nhà được điều tra [2]. Nghiên cứu phát hiện mối tương quan trực tiếp giữa khói với tổng hợp chất hữu cơ bay hơi (TVOC), cũng như mối liên hệ giữa khói và sự gia tăng PM2.5 [2]. Giá trị TVOC khuyến cáo (200 microgam/m3) bị vượt ngưỡng tại 32% số nhà, cho thấy việc tạo khói làm tích tụ lượng chất bay hơi độc hại rất lớn [2].

Nồng độ bụi mịn PM2.5 giảm cực kỳ rõ rệt khi loại bỏ hoàn toàn nguồn phát sinh khói. Một nghiên cứu bán thực nghiệm năm 2007 đo lường thời gian thực tại 9 địa điểm dịch vụ và một phòng chơi bingo ở Georgetown (Kentucky) ghi nhận nồng độ PM2.5 trung bình trong nhà lên tới 84 microgam/m3 trước khi ban hành lệnh cấm khói [3]. Một tuần sau khi áp dụng quy định không khói, nồng độ PM2.5 trung bình giảm mạnh xuống còn 18 microgam/m3 [3]. Ba địa điểm từng có nồng độ 82 microgam/m3 đã giảm sâu ngay từ ngày đầu tiên thực hiện và duy trì ở mức thấp [3]. Ngược lại, phòng chơi bingo không giảm ô nhiễm không khí cho đến khi đơn vị này chấp thuận tuân thủ việc loại bỏ nguồn khói [3].

Tại Lexington và Louisville (Kentucky), nghiên cứu năm 2008 so sánh 10 địa điểm cho thấy các địa điểm tuân thủ việc ngưng tạo khói có nồng độ PM2.5 trung bình giảm 91%, hạ từ 199 xuống còn 18 microgam/m3 [4]. Ngược lại, tại 10 địa điểm ở Louisville chỉ áp dụng luật một phần và có trường hợp ngoại lệ tạo khói, nồng độ PM2.5 trung bình tăng từ 304 lên 338 microgam/m3 [4]. Mức độ PM2.5 trong các cơ sở giảm tương ứng theo mức giảm số lượng nguồn phát thải khói [4].

Nghiên cứu tại Ý năm 2006 đo lường tại 4 nhà hàng ở Milan trước và sau lệnh cấm khói cho thấy nồng độ PM2.5 trước đó dao động từ 187 ± 52 đến 709 ± 180 microgam/m3 [5]. Sau khi loại bỏ nguồn tạo khói, mức PM2.5 giảm xuống còn 24 ± 10 đến 141 ± 28 microgam/m3, mức giảm ô nhiễm hạt mịn tổng thể đạt từ 81% đến 96% [5]. Tại Tunisia năm 2007, khảo sát 33 địa điểm bằng thiết bị SidePak AM510 ghi nhận nồng độ ô nhiễm hạt lơ lửng PM2.5 trung bình lên tới 296 microgam/m3, dao động từ 11 đến 1.499 microgam/m3 [6]. Mức độ ô nhiễm không khí tại các địa điểm không có khói thấp hơn 85% so với nơi quan sát thấy có khói phát sinh [6].

Nghiên cứu năm 2010 tại 19 quán rượu và quán bar cho thấy nồng độ PM2.5 trong nhà giảm 65,5% sau khi chấm dứt nguồn khói [7]. Đồng thời, khói ngoài trời còn có xu hướng xâm nhập ngược vào phòng: mức tăng 100% nồng độ PM2.5 ngoài trời liên quan trực tiếp đến mức tăng 36,1% nồng độ PM2.5 phơi nhiễm bên trong [7]. Tất cả dữ liệu đo lường thực tế đều chứng minh một nguyên lý bất biến: khói xuất hiện đồng nghĩa với nồng độ bụi siêu mịn tăng vọt, biến không gian kín thành vùng ô nhiễm nặng.

Đánh giá lợi ích dân gian và giới hạn bằng chứng

Bồ kết chứa nhiều saponin, một hợp chất có hoạt tính bề mặt tạo bọt và có khả năng ức chế vi sinh vật nhất định trong môi trường chiết xuất lỏng. Trong kinh nghiệm dân gian, khói bồ kết được cho là có thể khử trùng không gian sống nhờ lượng tinh dầu bốc lên cùng nhiệt độ. Tuy nhiên, việc đốt cháy trực tiếp quả bồ kết làm phân hủy phần lớn các hợp chất có lợi này thành tro, khí CO, khí CO2 và các hạt bụi lơ lửng.

Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy chuẩn nào chứng minh việc đốt bồ kết trong nhà tiêu diệt được virus hay vi khuẩn gây bệnh trong không khí mà không gây hại cho con người. Khả năng kháng khuẩn dạng khói xông nếu có ở phạm vi hẹp cũng không thể bù đắp được mức độ nguy hại từ sự gia tăng tức thì của nồng độ PM2.5. Sự đánh đổi giữa một tác dụng kháng khuẩn chưa rõ ràng và một gánh nặng bụi mịn đã được chứng minh là hoàn toàn không tương xứng.

Khói nhanh chóng phân tán và xâm nhập khắp ngõ ngách trong môi trường sống [1]. Việc hít phải các hạt khói này gây viêm biểu mô phế nang kéo dài, làm suy yếu chính hàng rào miễn dịch tự nhiên của đường hô hấp trước các mầm bệnh thực tế.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng khói diệt khuẩn

Nhiều người lầm tưởng rằng mùi thơm ngai ngái, cay nồng của bồ kết khi cháy là dấu hiệu cho thấy không khí đang được làm sạch. Thực tế, cảm giác cay mắt, hắt hơi và cay mũi xuất hiện khi hít khói bồ kết là phản ứng tự vệ cấp tính của cơ thể trước sự kích ứng hóa học và vật lý của các hạt bụi mịn, chứ không phải phản ứng "thải độc" hay "tiêu diệt mầm bệnh".

Một sai lầm phổ biến khác là việc đóng kín toàn bộ cửa sổ và cửa ra vào khi đốt bồ kết để "giữ khói diệt khuẩn lâu hơn". Hành vi này giữ lại toàn bộ lượng bụi mịn PM2.5 và các hợp chất hữu cơ bay hơi tích tụ trong phòng kín [2]. Khi thiếu sự thông gió tự nhiên, nồng độ các chất ô nhiễm trong phòng vượt qua ngưỡng an toàn gấp nhiều lần quy chuẩn sức khỏe.

Nhiều gia đình cũng tin rằng các loại cây cảnh trồng trong nhà có thể xử lý hết lượng khói độc hại sau khi xông. Một nghiên cứu năm 2023 phân tích sự tích tụ kim loại vết từ khói trên năm loại cây cảnh trong nhà (gồm D. amoena, D. marginata, F. elastica, S. wallisii và Y. massengena) cho thấy thực vật quả thực có cơ chế hấp thu chất ô nhiễm như một miếng bọt biển [1]. Sự hấp thu và tích tụ niken tăng tương quan ở các loài như S. wallisii và Y. massengena [1]. Tuy nhiên, thực vật chủ yếu đóng vai trò là vật chỉ thị sinh học (biomonitoring) hơn là một màng lọc cơ học thần tốc [1]. Cây xanh không thể loại bỏ tức thì lượng bụi mịn PM2.5 khổng lồ phát sinh từ quá trình đốt cháy.

Những ai tuyệt đối nên tránh tiếp xúc với khói

Khói sinh học từ thảo mộc đốt cháy là mối đe dọa trực tiếp đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc bệnh lý nền. Bụi mịn PM2.5 đi sâu vào phổi gây kích phát các cơn hen phế quản cấp tính, co thắt đường thở đe dọa tính mạng. Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), viêm phế quản mạn hoặc viêm mũi dị ứng sẽ bị tăng nặng triệu chứng tức thì khi tiếp xúc với môi trường có khói [1, 8].

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ hô hấp chưa hoàn thiện, tần số thở nhanh hơn người lớn, khiến lượng bụi mịn hít vào tính trên trọng lượng cơ thể cao hơn đáng kể. Việc để trẻ hít phải khói bồ kết trong phòng kín dễ dẫn đến viêm tiểu phế quản và suy hô hấp cấp. Người cao tuổi có chức năng tim phổi suy giảm cũng chịu áp lực lớn từ các hạt bụi mịn lơ lửng.

Phụ nữ mang thai cần hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các không gian tích tụ khói và bụi vật chất. Sự phơi nhiễm với nồng độ bụi cao và các hợp chất hữu cơ bay hơi từ khói ảnh hưởng xấu đến sự trao đổi oxy của thai nhi.

Giải pháp thay thế và cách áp dụng an toàn

Nếu yêu thích mùi hương đặc trưng của bồ kết hoặc muốn tận dụng các đặc tính tự nhiên của loại quả này, người tiêu dùng nên thay đổi hoàn toàn phương pháp sử dụng thay vì đốt cháy tạo khói:

  • Nấu nước xông hơi: Nướng sơ quả bồ kết trên bếp để bẻ gãy nhẹ liên kết vỏ, sau đó bẻ vụn và đun sôi trong nồi nước có nắp đậy. Mở hé nắp nồi để hơi nước mang tinh dầu bay thoang thoảng trong không gian rộng, không tạo ra tàn tro hay bụi mịn PM2.5.
  • Đảm bảo thông gió: Luôn mở toang các cửa sổ và cửa thông gió khi xông hơi nước thảo mộc. Điều kiện thông gió tốt là yếu tố cốt lõi giúp loại bỏ các chất ô nhiễm tích tụ trong nhà [1].
  • Ưu tiên phương pháp làm sạch chuẩn y tế: Để diệt khuẩn và khử trùng bề mặt, việc lau dọn nhà cửa bằng xà phòng, cồn 70 độ hoặc dung dịch sát khuẩn chuyên dụng mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với việc tạo khói.
  • Sử dụng máy lọc không khí: Trang bị máy lọc không khí có màng lọc HEPA thực thụ để giữ lại bụi mịn PM2.5 và bào tử nấm mốc thay vì cố gắng dùng khói để át đi mùi hôi ẩm mốc.

Việc đốt bồ kết để diệt khuẩn không gian sống là một kinh nghiệm dân gian tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe hơn là lợi ích thực tế. Nồng độ bụi mịn PM2.5 và các hợp chất hữu cơ độc hại gia tăng nhanh chóng trong phòng kín sẽ làm tổn thương trực tiếp hệ hô hấp. Hãy chọn lọc các phương pháp vệ sinh khoa học, giữ nhà cửa thông thoáng và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần giải pháp bảo vệ sức khỏe đường thở an toàn.