Nhiều phụ nữ sau sinh mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng bằng chế độ ăn giảm tinh bột (low-carb). Tuy nhiên, việc nên bắt đầu chế độ này từ thời điểm nào để không gây hại sức khỏe vẫn là thắc mắc phổ biến.

Các tài liệu y khoa hiện tại chưa xác định mốc thời gian bắt đầu ăn low-carb sau sinh cụ thể. Bằng chứng lâm sàng và quan sát chỉ cho thấy việc hạn chế tinh bột hỗ trợ giảm cân trong giai đoạn hậu sản, nhưng chưa có thử nghiệm xác định thời điểm bắt đầu lý tưởng.

Nghiên cứu lâm sàng về chế độ ăn giảm tinh bột sau sinh

Chế độ ăn giảm tinh bột kết hợp tăng đạm đã được thử nghiệm can thiệp trên phụ nữ sau sinh nhưng không chỉ định mốc bắt đầu cụ thể. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 94 phụ nữ sau sinh thừa cân và béo phì tại Brazil áp dụng chế độ ăn 1.800 kcal [1]. Nhóm can thiệp được bổ sung khoảng 25 g protein từ 125 g cá mòi mỗi tuần kết hợp hạn chế tinh bột, trong khi nhóm đối chứng nhận tư vấn theo hướng dẫn dinh dưỡng quốc gia gồm 15% protein, 60% carbohydrate và 25% lipid [1].

Kết quả cho thấy trọng lượng cơ thể của nhóm can thiệp giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (hệ số ss = -0,325; p = 0,049) [1]. Lượng carbohydrate tiêu thụ có mối liên hệ thuận với cân nặng theo thời gian (hệ số ss = 0,020; p = 0,026), trong khi tỷ lệ năng lượng từ chất béo có liên hệ nghịch với cân nặng (hệ số ss = -0,023; p = 0,050) [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận việc tăng tiêu thụ protein và giảm carbohydrate có thể dùng làm chiến lược cải thiện giảm cân sau sinh [1].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn low-carb và cân nặng sau một năm

Phụ nữ duy trì chế độ ăn giảm tinh bột nguồn gốc động vật có mức giảm giữ cân tốt hơn sau một năm sinh con. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên 426 phụ nữ đã đánh giá mức giữ cân sau sinh tại thời điểm 1 năm [2]. Kết quả cho thấy nhóm có điểm số chế độ ăn low-carb tổng thể và low-carb từ động vật cao nhất có cân nặng và mức giữ cân sau sinh thấp hơn rõ rệt (p < 0,05) [2].

Tỷ số chênh hiệu chỉnh đa biến đối với tình trạng giữ cân từ 5 kg trở lên là 0,47 (khoảng tin cậy 95%: 0,23–0,96; p xu hướng = 0,021) ở nhóm điểm low-carb tổng thể cao nhất so với thấp nhất [2]. Đối với chế độ low-carb từ động vật, tỷ số chênh là 0,38 (khoảng tin cậy 95%: 0,19–0,77; p xu hướng = 0,019) [2]. Mối liên quan này chủ yếu đến từ việc giảm tải lượng đường huyết cùng việc tiêu thụ nhiều cá và gia cầm, trong khi chế độ low-carb từ thực vật không cho thấy mối liên hệ rõ ràng (p > 0,05) [2].

Hiệu quả ngắn hạn và nguy cơ sức khỏe khi giảm tinh bột

Chế độ ăn low-carb thường chỉ phát huy tác dụng giảm cân trong 3 đến 6 tháng đầu và tiềm ẩn nguy cơ tim mạch dài hạn. Các tổng quan nghiên cứu chỉ ra rằng người theo chế độ ăn giảm tinh bột giảm cân nhiều hơn trong 3 đến 6 tháng đầu so với chế độ đối chứng, nhưng mức giảm này không duy trì được ở mốc 1 năm [3]. Chế độ ăn chứa dưới 60 g carbohydrate mỗi ngày có hiệu quả giảm cân sau 6 tháng tốt hơn chế độ ăn giảm chất béo kiểm soát năng lượng, dù tỷ lệ tuân thủ dài hạn ở cả hai chế độ đều kém [4].

Về mặt an toàn, chế độ ăn low-carb trong thời gian ngắn làm giảm mạnh triglyceride và tăng cholesterol HDL [3], [4]. Tuy nhiên, một nghiên cứu thuần tập tiến cứu lớn năm 2019 ghi nhận chế độ ăn low-carb làm tăng nguy cơ mắc chứng rung nhĩ [5]. Nhiều nghiên cứu khác cũng chỉ ra sự liên quan hình chữ U giữa lượng tiêu thụ carbohydrate và tỷ lệ tử vong chung [5].

Nuôi con bằng sữa mẹ và bài toán tiêu hao năng lượng

Giai đoạn cho con bú làm tăng tiêu hao calo nhưng ảnh hưởng thực tế lên việc giảm cân sau sinh vẫn chưa có sự thống nhất. Trong một nghiên cứu tại Đài Loan, phụ nữ thường ở nhà hoặc trung tâm chăm sóc trong 1 tháng đầu sau sinh, dẫn đến giảm hoạt động thể lực và áp dụng chế độ bồi bổ nhiều thịt, chất béo khiến năng lượng bị mất cân bằng [6]. Cho con bú được biết đến là giúp giảm cân nhờ tiêu hao năng lượng phục vụ tiết sữa hoặc thay đổi chuyển hóa, nhưng các dữ liệu khoa học hiện có vẫn đưa ra kết quả trái ngược nhau [6].

Thử nghiệm can thiệp hỗ trợ sức khỏe từ xa STAR-MAMA trên 180 phụ nữ có nguy cơ đái tháo đường hoặc BMI trên 25 kg/m2 kéo dài 5 tháng sau sinh cũng không làm giảm mức tăng cân tại thời điểm 9 đến 12 tháng (hiệu quả can thiệp +0,7 kg; khoảng tin cậy 95%: -2,4 kg đến +3,8 kg; p = 0,67) [7].

Điều chưa biết về thời điểm bắt đầu và nguồn sữa mẹ

Các tài liệu khoa học được cung cấp hoàn toàn chưa giải đáp được câu hỏi phụ nữ nên bắt đầu ăn low-carb vào tuần thứ mấy sau sinh. Cụ thể:

  • Chưa có dữ liệu về thời điểm cơ thể người mẹ hồi phục đủ để siết tinh bột nghiêm ngặt.
  • Chưa có nghiên cứu đánh giá chế độ ăn low-carb tác động trực tiếp như thế nào đến thể tích và chất lượng nguồn sữa mẹ.
  • Chưa có dữ liệu xác định mức hạn chế carbohydrate tối thiểu an toàn cho sản phụ đang cho con bú hoàn toàn.

Ai nên thận trọng trước khi giảm tinh bột sau sinh?

Phụ nữ sau sinh có bệnh nền hoặc đang cho con bú cần đặc biệt thận trọng trước khi thay đổi lượng tinh bột nạp vào. Những nhóm đối tượng cần chú ý bao gồm:

  • Phụ nữ đang cho con bú: Thiếu hụt calo hoặc tinh bột đột ngột có thể gây mệt mỏi và xáo trộn trao đổi chất.
  • Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc bệnh tim mạch: Chế độ low-carb có liên quan đến việc tăng nguy cơ rung nhĩ [5].
  • Người từng mắc đái tháo đường thai kỳ: Cần có kế hoạch dinh dưỡng chuyên biệt thay vì tự ý cắt giảm tinh bột [7].

Gợi ý áp dụng chế độ ăn cân bằng sau sinh

Phụ nữ sau sinh nên ưu tiên giảm tải lượng đường bột thông qua thực phẩm lành mạnh thay vì cắt bỏ tinh bột đột ngột. Thay vì ăn dưới 60 g carbohydrate mỗi ngày theo cách cực đoan [4], người mẹ có thể chọn lọc nguồn tinh bột có chỉ số đường huyết thấp [2].

Bữa ăn nên kết hợp các nguồn protein chất lượng cao như cá, thịt gia cầm [1], [2]. Mọi thay đổi lớn về chế độ ăn trong giai đoạn hậu sản cần có sự tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo sức khỏe của mẹ và không ảnh hưởng đến việc chăm sóc bé.

Chế độ ăn giảm tinh bột có thể mang lại hiệu quả giảm cân ngắn hạn nhưng chưa có mốc thời gian bắt đầu chuẩn hóa cho phụ nữ sau sinh. Sản phụ nên lắng nghe cơ thể, ưu tiên hồi phục và tìm lời khuyên chuyên môn y tế trước khi siết ăn.