Nhiều thai phụ băn khoăn về việc cắt giảm carbohydrate (chất bột đường) nhằm kiểm soát cân nặng hoặc phòng ngừa biến chứng chuyển hóa. Tuy nhiên, carbohydrate là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng cho sự phát triển của thai nhi và hoạt động cơ thể mẹ.
Theo các tổ chức y tế quốc tế, phụ nữ mang thai được khuyến nghị tiêu thụ tối thiểu 175 gam carbohydrate mỗi ngày [1], [2]. Mức này dựa trên tính toán lý thuyết nhằm bảo đảm cung cấp đủ glucose cho não bộ của mẹ và thai nhi [1], [3].
Cơ sở khoa học của mốc 175 gam carbohydrate mỗi ngày
Khuyến nghị carbohydrate trong thai kỳ của Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) được xây dựng dựa trên nhu cầu glucose sinh lý [1]. Nhu cầu trung bình ước tính (EAR) của người trưởng thành ngoài thai kỳ là 100 gam/ngày để nuôi não bộ [1], [4]. Trong thai kỳ, não bộ thai nhi cần bổ sung thêm khoảng 33 gam/ngày (làm tròn thành 35 gam) [1], [4].
Khi tính theo khẩu phần khuyến nghị hàng ngày (RDA) nhằm đáp ứng nhu cầu cho 97% đến 98% dân số, công thức bao gồm 135 gam nhu cầu nền cộng với hai lần hệ số biến thiên dân số (15%), đưa ra con số làm tròn là 175 gam/ngày [1]. Năng lượng từ carbohydrate được khuyên chiếm khoảng 45% đến 65% tổng năng lượng khẩu phần hàng ngày [4], [2].
Glucose là cơ chất năng lượng hàng đầu của thai nhi, đáp ứng khoảng 80% nhu cầu chuyển hóa của thai [1]. Glucose di chuyển từ máu mẹ qua nhau thai thông qua cơ chế khuếch tán thuận lợi [1]. Quá trình này phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ glucose trong máu người mẹ cao hơn nồng độ trong máu thai nhi [1]. Nếu thai phụ ăn quá ít carbohydrate khiến đường huyết hạ thấp kéo dài, độ chênh lệch nồng độ glucose mẹ - thai có thể bị suy giảm, gây rủi ro cho sự phát triển của thai [1].
Gần đây, một nghiên cứu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng nhau thai tiêu thụ nhiều glucose hơn tính toán ban đầu, với mức tiêu thụ khoảng 36 gam/ngày [4]. Nhóm nghiên cứu đề xuất nhu cầu trung bình (EAR) nên là 171 gam/ngày (não mẹ 100 gam, não thai 35 gam, nhau thai 36 gam), và mức RDA điều chỉnh có thể cần nâng lên 220 gam/ngày [4].
Bằng chứng nghiên cứu trên người và động vật
Nghiên cứu quan sát trên 78.793 phụ nữ tại Nhật Bản ghi nhận cân nặng sơ sinh thấp nhất ở nhóm thai phụ có lượng tiêu thụ carbohydrate thấp nhất (chiếm từ 45,1% đến 64,9% tổng năng lượng) [1]. Chiều dài khi sinh tăng dần theo lượng carbohydrate nạp vào [1].
Tại một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên đánh giá trên 108 thai phụ thừa cân và béo phì ở tuần thứ 28 của thai kỳ, lượng carbohydrate tiêu thụ thói quen ghi nhận trung vị là 155 gam/ngày [3]. Kết quả cho thấy nồng độ beta-hydroxybutyrate (thể xeton) lúc đói không có sự tương quan với lượng carbohydrate nạp vào hàng ngày [3]. Các tác giả nhấn mạnh mốc khuyến nghị 175 gam/ngày xuất phát từ mô hình tính toán lý thuyết hơn là dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp [3].
Các thử nghiệm trên động vật củng cố vai trò sống còn của lượng carbohydrate. Nghiên cứu trên chuột mang thai năm 1993 cho thấy việc cắt giảm carbohydrate khẩu phần (dù vẫn đảm bảo đủ năng lượng và protein) làm giảm khối lượng não thai nhi, đồng thời làm giảm dự trữ glycogen, nồng độ tryptophan và serotonin trong não thai [5]. Một nghiên cứu khác năm 1990 trên chuột cũng xác nhận tổng lượng carbohydrate nạp vào quyết định sự phát triển bình thường của thai, chứ không phụ thuộc vào việc dùng đường glucose hay fructose [6]. Giới hạn carbohydrate ở chuột mẹ còn để lại biến đổi kéo dài đối với hệ dẫn truyền thần kinh serotonergic của chuột con sau sinh [7].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh carbohydrate?
Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc đái tháo đường từ trước cần cẩn trọng nhất [4], [2]. Mục tiêu dinh dưỡng trong nhóm này là kiểm soát biên độ dao động đường huyết sau ăn, tránh hạ đường huyết và hạn chế tích tụ xeton [2]. Các hướng dẫn dinh dưỡng khuyến nghị nhóm này vẫn phải duy trì tối thiểu 175 gam carbohydrate mỗi ngày, không nên cắt giảm cực đoan [2]. Tỷ lệ carbohydrate nên duy trì ở mức 40% đến 50% hoặc 45% đến 60% tổng năng lượng, ưu tiên các loại đường đa và thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp [2].
Thai phụ áp dụng hoặc có ý định áp dụng chế độ ăn ketogenic (KDT) cần đặc biệt thận trọng [8]. Chế độ này giới hạn carbohydrate ở mức rất thấp, khoảng 10 đến 60 gam/ngày (tương đương 5% đến 15% tổng năng lượng) [8]. Thai kỳ tự nhiên đã làm tăng quá trình tạo xeton và thoái hóa mỡ [8]. Hiện nay, các tác động của việc cơ thể thai nhi phải sử dụng xeton thay cho glucose làm nguồn năng lượng chính vẫn chưa được hiểu rõ [8].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các thử nghiệm lâm sàng hiện nay vẫn chưa xác định được ngưỡng an toàn tối thiểu và tối đa của việc tiêu thụ carbohydrate trong thai kỳ [4]. Mốc 175 gam/ngày vẫn mang tính chất ước lượng suy diễn từ nhu cầu sinh lý của não bộ, chưa có thử nghiệm đối chứng quy mô lớn so sánh các mức carb khác nhau trên kết cục thai kỳ của con người [4], [3]. Tác động dài hạn của việc thai nhi tiếp xúc với nồng độ thể xeton cao khi mẹ ăn low-carb hoặc ketogenic cũng chưa có dữ liệu đầy đủ [8].
Gợi ý áp dụng thực tế
Phụ nữ mang thai không nên tự ý cắt giảm tinh bột xuống dưới mức khuyến nghị nhằm mục đích giảm cân. Lượng carbohydrate nên được cung cấp đều đặn qua các bữa ăn trong ngày [2].
Nên ưu tiên các nguồn carbohydrate phức hợp, giàu chất xơ và có chỉ số đường huyết thấp như ngũ cốc nguyên cám, các loại đậu và rau củ [2]. Khi có chỉ định đặc biệt về kiểm soát đường huyết thai kỳ, thai phụ cần thực hiện kế hoạch dinh dưỡng dưới sự giám sát trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng [2].
Tóm lại, mốc tối thiểu 175 gam carbohydrate mỗi ngày là khuyến nghị an toàn dựa trên nhu cầu sinh lý của não thai nhi và cơ thể người mẹ. Việc duy trì lượng carb hợp lý từ nguồn thực phẩm chất lượng giúp thai nhi phát triển đồng đều mà vẫn đảm bảo ổn định chuyển hóa cho mẹ.



