Nhiều phụ nữ mang thai lo lắng về tình trạng tăng đường huyết nên chủ động tìm đến chế độ ăn giảm tinh bột (low-carb). Tuy nhiên, việc cắt giảm carbohydrate quá mức trong thai kỳ có thể gây ra những rủi ro chuyển hóa nghiêm trọng.

Các thử nghiệm can thiệp và phân tích dữ liệu cho thấy việc kiểm soát lượng tinh bột ở mức vừa phải giúp hạ đường huyết sau bữa ăn hiệu quả [1]. Ngược lại, việc cắt giảm tinh bột quá thấp có nguy cơ kích hoạt quá trình tạo ceton và nhiễm toan ceton nguy hiểm [2].

Cơ chế chuyển hóa và phản ứng tạo ceton trong thai kỳ

Khi mang thai, nhau thai hoạt động như một tuyến nội tiết điều hòa dòng dinh dưỡng truyền sang thai nhi [3]. Dưới tác động của các hormone như progesterone, cortisol và human placental lactogen, cơ thể mẹ bầu tự nhiên xuất hiện tình trạng kháng insulin [4].

Quá trình này làm gia tăng hiện tượng ly giải mỡ, giải phóng nhiều axit béo tự do để gan chuyển hóa thành thể ceton [2]. Nồng độ thể ceton trong máu mẹ bầu bình thường có thể tăng gấp 2 đến 3 lần so với trước lúc mang thai [4]. Hiện tượng "tăng tốc bỏ đói" này khiến thai phụ rất dễ rơi vào trạng thái nhiễm toan ceton nếu thiếu hụt năng lượng [2].

Lợi ích hạ đường huyết của chế độ ăn giảm tinh bột vừa phải

Thử nghiệm ngẫu nhiên iPRO năm 2022 trên phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ cho thấy bữa ăn can thiệp chứa 35% carbohydrate và 30% đạm giúp làm giảm đáng kể mức đường huyết sau ăn so với bữa ăn 50% carbohydrate và 15% đạm [1]. Chế độ này phát huy tác dụng rõ rệt sau bữa ăn sáng và kiểm soát tốt diện tích dưới đường cong của glucose [1].

Các chuyên gia ghi nhận chế độ ăn giảm tinh bột mức độ vừa phải (chiếm khoảng 40% tổng năng lượng) kết hợp thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp mang lại hiệu quả kiểm soát đường huyết an toàn cho thai phụ đái tháo đường týp 2 và đái tháo đường thai kỳ [5]. Ngoài ra, một nghiên cứu quan sát năm 2021 trên phụ nữ mang thai thừa cân hoặc béo phì chỉ ra rằng lượng carbohydrate tuyệt đối thấp nhất có liên quan đến việc kéo dài tuổi thai thêm khoảng 3,5 ngày [6].

Nguy cơ nhiễm toan ceton khi mẹ bầu ăn quá ít carbohydrate

Trạng thái nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) hoặc do nhịn đói là biến chứng chuyển hóa bệnh lý khi nồng độ beta-hydroxybutyrate (betaOHB) trong máu vượt quá 3 mmol/L [2]. Tình trạng này đặc trưng bởi toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion, nồng độ ceton tăng cao trong máu và nước tiểu [2].

Khi thai phụ bị nhiễm toan ceton, các biến cố nguy hiểm có thể xảy ra gồm đau bụng, nôn mửa, hạ huyết áp, hôn mê, thậm chí gây suy giảm trí tuệ của trẻ sau này hoặc dẫn đến thai lưu [2]. Tình trạng nhịn đói hoặc tự ý cắt giảm tinh bột thiếu kiểm soát y tế là yếu tố thúc đẩy trực tiếp biến chứng này [7]. Để điều trị cấp cứu tình trạng toan ceton do đói ở thai phụ, việc truyền carbohydrate kết hợp insulin là biện pháp then chốt nhằm dập tắt quá trình ly giải mỡ [8].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra con số chính xác về ngưỡng giới hạn carbohydrate cụ thể cho từng thể trạng thai phụ để loại trừ nguy cơ ceton niệu. Bằng chứng hiện nay cũng chưa theo dõi dài hạn mức độ ảnh hưởng của các mức độ ceton máu nhẹ đến chức năng thần kinh của đứa trẻ khi lớn lên.

Nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường týp 1 đối mặt với nguy cơ ceton cao nhất do cơ thể thiếu hụt insulin hoàn toàn [3]. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải duy trì liệu pháp insulin thay thế và tránh kiêng khem tinh bột tiêu cực [3].

Phụ nữ thừa cân hoặc béo phì mắc đái tháo đường thai kỳ cũng có lượng thể ceton trong máu cao hơn so với người bình thường [2]. Thai phụ ở tam cá nguyệt thứ 2 và thứ 3 rất nhạy cảm với tình trạng ceton khi bỏ bữa do kháng insulin tăng dần theo tuổi thai [2].

Áp dụng chế độ ăn kiểm soát carbohydrate an toàn

Mẹ bầu không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn cắt giảm carbohydrate quá thấp như chế độ ăn ketogenic dưới 50 g mỗi ngày [2]. Mức carbohydrate tối thiểu được khuyến nghị trong thai kỳ là 175 g mỗi ngày [7].

Chế độ dinh dưỡng nên cân đối với 33-40% năng lượng từ carbohydrate phức hợp, tối thiểu 71 g protein và 28 g chất xơ mỗi ngày [7]. Việc phân chia lượng tinh bột đồng đều giữa các bữa chính và bữa phụ sẽ giúp ổn định đường huyết mà không gây tích tụ ceton [7].

Kiểm soát đường huyết thai kỳ là mục tiêu quan trọng nhưng không đồng nghĩa với việc loại bỏ tinh bột. Thai phụ nên duy trì lượng carbohydrate tối thiểu theo khuyến cáo khoa học và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và con.