Nhiều phụ nữ mang thai đối mặt với nỗi lo đường huyết tăng cao sau ăn nhưng lại sợ thai nhi thiếu chất nếu cắt giảm tinh bột. Nhu cầu carbohydrate trong thai kỳ cần được đảm bảo để cung cấp năng lượng cho cả mẹ và sự phát triển của thai nhi [1]. Dữ liệu lâm sàng khuyến nghị mức tối thiểu 175g carbohydrate mỗi ngày, phân chia hợp lý vào 3 bữa chính và 2-3 bữa phụ để kiểm soát đường huyết ổn định [2] [3].

Cần lưu ý, cơ cấu phân bổ chi tiết 175g carb xuất phát từ tài liệu can thiệp trên phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường type 1 [3]. Mô hình chia 3 bữa chính kèm bữa phụ cũng là hướng dẫn chung cho thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ [2] [4].

Mô hình phân bổ 175g carb trong ngày

Mức khuyến nghị tối thiểu 175g carbohydrate mỗi ngày có thể được đáp ứng thông qua 150g carb từ các nguồn lương thực chính và 25g carb từ rau củ hoặc hạnh nhân [3]. Các nguồn carb chính bao gồm bánh mì, ngũ cốc nguyên hạt, trái cây, cơm, khoai tây, sữa và mì ống [3].

Tài liệu lâm sàng đưa ra công thức chia 150g carb chính cụ thể như sau:

  • Bữa sáng: 20g carbohydrate [3].
  • Bữa trưa: 50g carbohydrate [3].
  • Bữa tối: 50g carbohydrate [3].
  • Ba bữa phụ: Mỗi bữa cung cấp 10g carbohydrate [3].

Khẩu phần nên ưu tiên các nguồn carbohydrate phức hợp, có chỉ số đường huyết thấp để cơ thể hấp thu chậm [2] [3]. Các loại thực phẩm siêu chế biến, đồ ngọt, bánh kẹo và bánh quy cần được giảm tối đa hoặc loại bỏ khỏi khẩu phần nhằm tránh hiện tượng đường huyết tăng vọt [3].

Vì sao thai phụ nên chia thành 3 bữa chính và 2-3 bữa phụ?

Phụ nữ mang thai có xu hướng giảm nhạy cảm insulin sinh lý khi tuổi thai tăng dần nhằm bảo đảm nguồn dinh dưỡng truyền cho thai [5]. Việc duy trì tần suất 3 bữa chính và 2-3 bữa phụ nhỏ mỗi ngày giúp tránh nạp lượng lớn thức ăn cùng lúc [2] [4]. Cách chia nhỏ này giúp ngăn lượng lớn carbohydrate đi vào máu đồng thời, từ đó hạ thấp đỉnh đường huyết sau ăn [4].

Ăn uống đúng giờ và giữ khoảng cách bữa ăn đều đặn có giá trị quan trọng trong việc phòng ngừa cả hai thái cực: hạ đường huyết và tăng đường huyết [3]. Ngược lại, dữ liệu tổng quan cho thấy việc nạp năng lượng hoặc carbohydrate dồn vào thời điểm muộn trong ngày có liên quan đến việc làm xáo trộn cân bằng đường huyết ở thai phụ [6].

Bữa sáng nên nạp nhiều hay ít carbohydrate?

Chỉ số đường huyết của thai phụ thường có xu hướng tăng rất cao sau bữa ăn sáng [3] [4]. Vì lý do này, một số khuyến cáo lâm sàng đề xuất bữa sáng chỉ nên chứa lượng nhỏ carbohydrate hấp thu chậm, thường không vượt quá 30g [4]. Bữa sáng ít carbohydrate đã được ghi nhận giúp làm giảm biên độ tăng đường huyết sau bữa ăn này [3].

Tuy nhiên, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 12 thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ ghi nhận kết quả phức tạp khi so sánh chế độ ăn dồn 50% carb vào buổi sáng với chế độ dồn carb vào buổi tối [6] [5]. Nhóm nạp nhiều carb buổi sáng có mức đường huyết lúc đói thấp hơn và cải thiện chỉ số kháng insulin HOMA-IR [6] [5]. Ngược lại, chế độ dồn carb buổi sáng lại gây tăng biên độ dao động đường huyết trung bình và tăng hệ số biến thiên đường huyết đo qua máy theo dõi liên tục [4] [5].

Bữa phụ trước khi ngủ: Tránh hạ đường huyết ban đêm

Thời gian mang thai không phải là giai đoạn để thực hiện chế độ ăn giảm cân [1]. Việc bổ sung bữa phụ trước khi đi ngủ là quy tắc bắt buộc cần nhấn mạnh [1]. Phụ nữ mang thai rất dễ gặp xu hướng hạ đường huyết và xuất hiện tình trạng nhiễm ceton (ketosis) trong đêm nếu để bụng đói kéo dài [1].

Bên cạnh việc phân bổ bữa ăn, thai phụ được khuyến khích ghi chép nhật ký ăn uống kèm chỉ số đường huyết mao mạch tương ứng [2]. Thói quen này giúp người bệnh tự nhận biết nhóm thực phẩm nào gây tăng đường huyết sau ăn [2]. Kỹ thuật đếm carbohydrate cũng hỗ trợ kiểm soát chỉ số HbA1c tốt hơn trong giai đoạn đầu thai kỳ [3].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Phụ nữ mang thai có bệnh lý nền đái tháo đường thai kỳ hoặc đái tháo đường type 1 cần được chuyên viên dinh dưỡng hướng dẫn cụ thể trước khi áp dụng [2]. Kế hoạch ăn uống phải tính toán dựa trên mức độ chuyển hóa của người mẹ và nhu cầu của thai nhi [1].

Thai phụ không nên tự ý bù trừ năng lượng bằng chế độ ăn quá nhiều đạm [2]. Nghiên cứu chỉ ra khẩu phần thừa protein không giúp cải thiện kiểm soát đường huyết, đồng thời có liên quan đến nguy cơ trẻ nhẹ cân lúc sinh [2]. Lượng protein được khuyến nghị duy trì ở mức 1-1,5 g/kg trọng lượng cơ thể, tương đương 15-20% tổng năng lượng [2].

Điều các nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các bằng chứng khoa học về việc phân bổ tỷ lệ bữa ăn trong thai kỳ hiện vẫn còn nhiều điểm trống [6] [4]. Phần lớn các can thiệp dinh dưỡng thai kỳ được xếp vào nhóm bằng chứng chất lượng thấp [2]. Thử nghiệm đánh giá phân bổ carb sáng và tối hiện chỉ dừng lại ở cỡ mẫu rất nhỏ gồm 12 người với thời gian can thiệp ngắn hạn 3-4 ngày [6] [5]. Do đó, chưa có đủ cơ sở khẳng định phân bổ carb dồn vào buổi nào là tối ưu cho mọi thai phụ.