Nhiều người bệnh và gia đình thường nghĩ gạo lứt giàu dinh dưỡng, thanh lọc cơ thể nên muốn nấu cháo cho người vừa mổ ruột bồi bổ. Lòng tốt này nếu đặt sai thời điểm có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm.
Không nên ăn cháo gạo lứt ngay sau phẫu thuật ruột. Lớp vỏ cám của gạo lứt chứa lượng lớn chất xơ không hòa tan, có thể làm tăng khối phân, cọ xát cơ học gây áp lực trực tiếp hoặc làm tổn thương miệng nối tiêu hóa chưa lành.
Áp lực cơ học từ vỏ cám lên đường ruột mới mổ
Gạo lứt giữ nguyên lớp cám ngoài, chứa chủ yếu chất xơ không hòa tan. Khác với chất xơ hòa tan mềm dẻo, xơ không hòa tan không bị phân giải trong ống tiêu hóa, hút nước và tạo khối phân lớn [1].
Đối với đường ruột bình thường, khối phân lớn giúp kích thích nhu động. Ngược lại, trên đoạn ruột vừa bị cắt nối, khối bã xơ cứng có thể đè ép trực tiếp lên thành ruột đang phù nề. Nghiên cứu giải phẫu bệnh ghi nhận việc nạp lượng lớn xơ không hòa tan (lên tới 94% thành phần chất xơ) có thể gây ứ đọng phân bùn đặc quánh, tạo áp lực lòng ruột làm giảm tưới máu niêm mạc, dẫn đến thiếu máu cục bộ ruột [1].
Thời điểm hồi phục sinh lý đường tiêu hóa
Quan niệm nhịn ăn kéo dài nhiều ngày để bảo vệ miệng nối ruột hiện nay không còn phù hợp [2]. Ruột non hồi phục cử động co bóp từ 4 đến 8 giờ sau phẫu thuật mở bụng, dạ dày bắt đầu làm rỗng vào ngày đầu hậu phẫu [2].
Cho ăn đường miệng sớm giúp giảm thời gian liệt ruột, rút ngắn thời gian trung tiện và đi tiêu [2]. Cung cấp dinh dưỡng đầy đủ còn hỗ trợ làm vững miệng nối [2]. Tuy nhiên, ăn sớm phải đi kèm với tính chất thức ăn phù hợp: lỏng, mềm, không bã, hoàn toàn khác với việc ăn ngũ cốc thô nguyên hạt.
Nghiên cứu lâm sàng về lộ trình ăn uống sau phẫu thuật
Các thử nghiệm can thiệp đường tiêu hóa chỉ ra rằng phục hồi chế độ ăn cần đi từng bước thận trọng, ưu tiên giải phóng nhu động trước khi nạp chất xơ thô:
- Nghiên cứu năm 2011 trên bệnh nhân phẫu thuật đại trực tràng so sánh nuôi ăn sớm và truyền thống cho thấy nhóm ăn sớm vào ngày đầu hậu phẫu dung nạp tốt, giảm liệt ruột mà không làm tăng biến chứng miệng nối [2]. Hạn chế của nghiên cứu là tỷ lệ cắt gần toàn bộ đại tràng ở nhóm ăn sớm cao hơn nhóm đối chứng [2].
- Thử nghiệm năm 2006 trên 28 bệnh nhân phẫu thuật cắt bàng quang triệt để kèm tái tạo quai ruột dẫn lưu nước tiểu ghi nhận thời gian trung vị xuất hiện nhu động ruột và trung tiện tự nhiên là ngày thứ 2 (dao động từ ngày 2 đến ngày 5) [3]. Thời gian trung vị để bệnh nhân quay lại chế độ ăn bình thường là ngày thứ 4 (từ ngày 3 đến ngày 8) [3]. Dù vậy, có tới 13/28 bệnh nhân (46,4%) không hoàn thành phác đồ dinh dưỡng nhân tạo sớm [3].
- Nghiên cứu năm 2007 trên 71 bệnh nhân phẫu thuật cắt bàng quang và tái tạo nước tiểu bằng quai ruột ghi nhận nhu động ruột trở lại sau trung vị 2 ngày (từ 1 đến 6 ngày), thời gian trung vị ăn lại chế độ thường là 4 ngày (từ 3 đến 9 ngày) [4]. Tỷ lệ không dung nạp dinh dưỡng đường miệng là 23,9% [4].
- Phác đồ dinh dưỡng năm 2006 trên 25 bệnh nhân phẫu thuật đại trực tràng nội soi thiết lập quy trình 3 giai đoạn rõ rệt: sau mổ dùng chế độ lỏng không xơ trong 3 ngày đầu, sau đó chuyển sang bán lỏng không bã trước khi tái nạp thức ăn thô từng bước [5].
Tất cả các mô hình phục hồi đều cho thấy thức ăn rắn hoặc giàu bã tuyệt đối không được đưa vào trong giai đoạn đầu ngay sau mổ.
Vai trò của chất xơ: Con dao hai lưỡi
Dù chất xơ thô gây rủi ro cơ học, kiêng khem chất xơ tuyệt đối trong thời gian dài lại tạo ra tác hại khác. Nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 trên chuột cống cho thấy chế độ ăn lỏng hoàn toàn không xơ trước mổ làm giảm biểu hiện gen của yếu tố tăng trưởng biến đổi beta-1 (TGF-beta 1) và procollagen tuýp I ở mô đại tràng, gây teo niêm mạc và cản trở lành sẹo [6].
Cắt giảm chất xơ kéo dài cũng gây rối loạn khuẩn vúi, tăng tính thấm thành ruột và tăng viêm niêm mạc [7]. Do đó, mục tiêu không phải là loại bỏ chất xơ vĩnh viễn, mà là kiểm soát cấu trúc và thời điểm nạp vào [7].
Hiểu lầm: Càng xay nhuyễn cháo gạo lứt càng tốt?
Nhiều người cho rằng chỉ cần xay mịn gạo lứt thành bột loãng thì ruột sẽ không bị ảnh hưởng. Điều này chỉ đúng một phần.
Dù việc biến đổi cấu trúc cơ học qua nấu nhừ hoặc xay nhuyễn giúp giảm kích ứng cho người có hẹp lòng ruột hay mang túi hồi tràng [7], bản chất vỏ cám gạo lứt vẫn là xơ không hòa tan. Khi thể tích phân tăng nhanh nhưng nhu động ruột chưa đồng bộ hoàn toàn, các mảnh vỏ cám li ti vẫn có thể cọ xát gây kích ứng miệng nối hoặc đóng bánh nếu thiếu nước [1]. Cháo gạo trắng hoặc cháo yến mạch mịn chứa xơ hòa tan là lựa chọn thay thế an toàn hơn nhiều trong tháng đầu tiên.
Nhóm người bệnh cần đặc biệt thận trọng
- Người phẫu thuật cắt đoạn ruột diện rộng: Bệnh nhân mắc hội chứng ruột ngắn sau phẫu thuật cắt ruột khối lượng lớn bắt buộc phải áp dụng chế độ ăn hạn chế chất xơ không hòa tan cùng với chất béo, đường đậm đặc và oxalat để phòng ngừa kém hấp thu [8].
- Bệnh nhân có vết nối ruột mới (dưới 4-6 tuần): Vùng nối cần thời gian để tạo mô liên kết collagen vững chắc [6].
- Người mang hậu môn nhân tạo (ileostomy) hoặc túi chứa quai ruột (pouch): Dễ bị tắc nghẽn cơ học bởi mẩu thức ăn cứng, dai hoặc xơ không tan [7].
- Bệnh nhân nặng, nằm hồi sức sau mổ, phải thở máy: Nguy cơ thiếu máu cục bộ thành ruột do đè nén lòng ruột tăng cao khi dùng công thức nhiều xơ [1].
Hướng dẫn chuyển đổi thức ăn an toàn
Quá trình hồi phục sau phẫu thuật ruột cần tuân thủ từng nấc thang dinh dưỡng cụ thể:
- Tuần đầu sau mổ: Ưu tiên chế độ lỏng hoàn toàn không bã xơ (nước cháo loãng gạo trắng, súp lọc) theo chỉ định bác sĩ điều trị [5].
- Giai đoạn chuyển tiếp (từ tuần 2 đến tuần 4): Chuyển dần sang thức ăn bán lỏng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo trắng hạt mềm, súp thịt băm xay nhuyễn [5].
- Thời điểm ăn gạo lứt an toàn: Chỉ nên thử lại gạo lứt sau phẫu thuật từ 4 đến 6 tuần, khi đường ruột đã thích nghi và có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [8]. Khi bắt đầu, cần ngâm gạo thật lâu, nấu cháo chín nhừ, tán nhuyễn qua rây để biến đổi kết cấu, chia nhỏ thành từng lượng ít một [7]. Nếu xuất hiện chướng bụng, đau quặn hoặc khó tiêu, phải ngưng ngay lập tức.
Người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa cần tái khám định kỳ và trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ ngoại khoa trước khi thay đổi bất kỳ chế độ ăn nào.
