Trả lời ngắn: Chế độ ăn chay có thể là một cách ăn phù hợp và bổ dưỡng cho người mắc PCOS nếu được lên kế hoạch cân đối, nhưng hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh cho thấy ăn chay cải thiện triệu chứng, hormone, khả năng sinh sản hoặc cân nặng tốt hơn các chế độ ăn lành mạnh khác. Thử nghiệm trực tiếp về chế độ thuần chay ở PCOS rất nhỏ và có tỷ lệ bỏ cuộc cao; hướng dẫn quốc tế không khuyến nghị một kiểu phân bố chất dinh dưỡng cụ thể vượt trội cho tất cả [1, 2].

“Ăn chay” có thể chỉ những cách ăn khác nhau

Ở Việt Nam, ăn chay có thể là ăn thuần thực vật, ăn chay có trứng sữa, hoặc chỉ chọn nhiều bữa từ thực vật. Các nghiên cứu cần phân biệt rõ loại hình, lượng năng lượng, chất lượng thực phẩm và chế độ so sánh. Một chế độ có đậu, đậu phụ, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạt khác về dinh dưỡng với thực đơn chủ yếu gồm mì gói, bánh ngọt, nước uống có đường và đồ chiên, dù cả hai đều có thể không dùng thịt.

“Thực vật” cũng không đồng nghĩa “thuần chay”. Một chế độ có nhiều rau, đậu và ngũ cốc nhưng vẫn dùng trứng hoặc sữa có thể phù hợp với người muốn tăng lượng thực phẩm thực vật mà không loại bỏ mọi thực phẩm động vật. Bài này dùng “ăn chay” theo nghĩa rộng và ghi riêng khi nghiên cứu kiểm tra chế độ thuần chay.

Nghiên cứu trực tiếp ở người mắc PCOS còn ít

Thử nghiệm ngẫu nhiên khả thi năm 2014 so sánh chế độ thuần chay chỉ số đường huyết thấp với chế độ giảm năng lượng ở 18 phụ nữ mắc PCOS, thừa cân/béo phì và đang gặp vấn đề hiếm muộn. Người tham gia nhận tư vấn trong sáu tháng. Tỷ lệ bỏ cuộc là 39% tại tháng thứ ba và 67% tại tháng thứ sáu. Nhóm thuần chay giảm cân nhiều hơn ở mốc ba tháng, nhưng không có khác biệt giữa nhóm ở tháng thứ sáu [1].

Đây là nghiên cứu thử nghiệm khả thi cỡ nhỏ, không đủ để kết luận chế độ thuần chay cải thiện PCOS hay khả năng sinh con. Người tham gia đồng thời thay đổi lượng năng lượng và chất béo, nên nếu có khác biệt ngắn hạn cũng không thể quy riêng cho việc bỏ thực phẩm động vật. Tỷ lệ bỏ cuộc cao khiến ước tính ở mốc sáu tháng không ổn định. Nghiên cứu không chứng minh chế độ này làm đều kinh nguyệt, tăng rụng trứng hoặc tăng tỷ lệ sinh sống.

Một tổng quan kiểu ô (umbrella review) công bố năm 2023 xem xét các phân tích gộp thử nghiệm dinh dưỡng ở PCOS. Một số mô hình ăn như giảm carbohydrate, DASH hoặc chỉ số đường huyết thấp có thể cải thiện một vài chỉ số nhân trắc/chuyển hóa, nhưng độ chắc chắn thường rất thấp đến thấp; tác giả không tìm thấy bằng chứng chắc chắn cao rằng riêng chế độ ăn cải thiện kết cục sức khỏe hay sinh sản [3]. Tổng quan này không thiết lập chế độ thuần chay là lựa chọn tốt hơn.

Hướng dẫn quốc tế PCOS năm 2023 nêu rằng chưa có bằng chứng ủng hộ một thành phần chế độ ăn vượt trội cho kết quả cân nặng, chuyển hóa, nội tiết, sinh sản hoặc tâm lý. Hướng dẫn khuyến nghị chọn cách ăn lành mạnh, bền vững, phù hợp sở thích và mục tiêu; tránh chế độ quá hạn chế hoặc mất cân bằng dinh dưỡng [2]. Vì vậy, hiện chưa có căn cứ để khuyên mọi người mắc PCOS phải ăn chay hoặc phải bỏ thịt, trứng, sữa.

Ăn chay có thể hỗ trợ sức khỏe theo cách nào?

Một chế độ chay được thiết kế tốt có thể tăng lượng đậu, rau, trái cây, hạt và ngũ cốc nguyên hạt. Những thực phẩm này cung cấp chất xơ và nhiều vi chất; chúng có thể giúp bữa ăn đa dạng và phù hợp với giá trị, khẩu vị hoặc văn hóa của một người. Tuy vậy, lợi ích của kiểu ăn lành mạnh không đồng nghĩa với bằng chứng rằng “ăn chay điều trị PCOS”.

Nếu mục tiêu của bạn là giảm nguy cơ chuyển hóa, chất lượng thực phẩm và thói quen tổng thể quan trọng hơn nhãn ăn chay. Có thể ưu tiên đậu lăng, đậu xanh, đậu phụ, rau, trái cây nguyên quả, yến mạch hoặc gạo lứt tùy khả năng, đồng thời hạn chế để nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo và thực phẩm siêu chế biến chiếm phần lớn khẩu phần. Không có một danh sách thực phẩm “cấm” riêng đã được chứng minh cần áp dụng cho tất cả người mắc PCOS.

Người ăn chay có trứng sữa và người thuần chay có thể có nhu cầu khác nhau. Một bữa ăn đủ chất có thể phối hợp nguồn protein thực vật như đậu, đậu phụ, tempeh, đậu nành, các loại hạt và ngũ cốc; không nhất thiết cần mua sản phẩm “dành riêng cho nội tiết”. Việc cung cấp đủ năng lượng cũng quan trọng, đặc biệt với người hoạt động nhiều, đang mang thai/cho con bú hoặc có nhu cầu dinh dưỡng đặc biệt.

Nếu ăn thuần chay, cần để ý vi chất nào?

Vitamin B12 là điểm cần chủ động: chế độ thuần chay không có thực phẩm động vật tự nhiên cung cấp đủ B12. Cần sử dụng thực phẩm tăng cường đáng tin cậy và/hoặc bổ sung phù hợp; lựa chọn liều nên trao đổi với chuyên gia dựa trên chế độ ăn và tình trạng sức khỏe [4, 5]. Không nên tự suy ra mình đủ B12 chỉ vì ăn nhiều rau.

Canxi, iodine, vitamin D, sắt, kẽm, protein và omega-3 cũng cần được cân nhắc theo thực đơn. Có thể chọn đồ uống đậu nành tăng cường canxi/B12, đậu phụ kết tủa canxi, các loại đậu và hạt; vitamin C trong rau quả có thể hỗ trợ hấp thu sắt từ thực vật. Tuy nhiên, nhu cầu phụ thuộc độ tuổi, kinh nguyệt, tình trạng thiếu hụt, bệnh nền và việc mang thai. Không tự dùng liều bổ sung cao hoặc nhiều sản phẩm cùng lúc khi chưa có chỉ định.

NHS khuyến nghị người ăn thuần chay chú ý thực phẩm tăng cường hoặc bổ sung một số vi chất khó lấy đủ từ khẩu phần, trong đó có B12, vitamin D, iodine, selenium và canxi [5]. Hướng dẫn dinh dưỡng của Academy of Nutrition and Dietetics năm 2025 cũng nhấn mạnh chế độ thuần chay cần được lập kế hoạch thích hợp để tránh thiếu hụt thường gặp [4]. Các khuyến nghị này nói về tính đầy đủ dinh dưỡng nói chung, không phải một phác đồ điều trị PCOS.

Ăn chay có giúp giảm cân hoặc cải thiện hormone không?

Một số thử nghiệm hoặc tổng quan về chế độ ăn trong PCOS ghi nhận thay đổi cân nặng, insulin hoặc một số hormone trong các nhóm can thiệp. Nhưng nhiều nghiên cứu nhỏ, ngắn hạn, thay đổi đồng thời lượng năng lượng, tỷ lệ carbohydrate, chất xơ, protein và hỗ trợ hành vi. Do đó, không thể kết luận thay đổi chỉ do chế độ thuần chay hay suy ra mọi người sẽ có cùng kết quả [1–3].

Trong thử nghiệm thuần chay năm 2014, khác biệt giảm cân không còn có ý nghĩa ở tháng thứ sáu; nghiên cứu không được thiết kế để đánh giá khả năng sinh con hoặc hiệu quả lâu dài [1]. Hướng dẫn quốc tế cũng không xác nhận một chế độ ăn cụ thể vượt trội cho tất cả về hormone, chu kỳ kinh, khả năng sinh sản hoặc sức khỏe tâm lý [2].

Cân nặng không phải kết quả duy nhất cần quan tâm, cũng không phải mục tiêu bắt buộc cho tất cả người mắc PCOS. Có thể tập trung vào mức năng lượng, chất lượng giấc ngủ, sức khỏe chuyển hóa, sự thoải mái khi ăn, chu kỳ kinh hoặc một mục tiêu khác do bạn và nhóm chăm sóc thống nhất. Nếu giảm cân là điều bạn mong muốn, cách tiếp cận nên an toàn và có thể duy trì; không cần áp dụng chế độ thuần chay hay cắt bỏ nhóm thực phẩm chỉ vì chẩn đoán PCOS.

Cách bắt đầu thực tế nếu muốn ăn nhiều thực vật hơn

Bạn có thể tăng dần một hoặc vài bữa từ thực vật thay vì đổi toàn bộ khẩu phần trong một ngày. Ví dụ, dùng đậu phụ hoặc đậu trong món quen thuộc, thêm rau, chọn trái cây nguyên quả và dùng ngũ cốc giàu chất xơ khi phù hợp. Nếu không muốn thuần chay, vẫn có thể giữ trứng, sữa, cá hoặc thịt nạc theo sở thích; không có bằng chứng buộc bạn phải loại chúng để kiểm soát PCOS.

Nếu chọn thuần chay, hãy lập kế hoạch nguồn B12 đáng tin cậy ngay từ đầu, kiểm tra thực phẩm tăng cường, đa dạng protein thực vật và tính đến canxi, iodine, vitamin D, sắt cùng omega-3. Một chuyên gia dinh dưỡng có thể rà soát khẩu phần, đặc biệt khi bạn đang mang thai, cho con bú, điều trị hiếm muộn, có thiếu máu, bệnh tiêu hóa hoặc tiền sử rối loạn ăn uống.

Không tự ngừng metformin, thuốc điều hòa kinh nguyệt, thuốc kích thích rụng trứng hoặc điều trị khác để thay bằng ăn chay. Nếu khó có thai hoặc chu kỳ mất kéo dài, hãy gặp bác sĩ thay vì chờ xem đổi chế độ ăn có giải quyết vấn đề hay không. Dinh dưỡng có thể là một phần chăm sóc, nhưng không thay thế chẩn đoán và điều trị cá nhân.

Nếu đang so sánh các kiểu ăn, xem thêm bài low-carb ở người mắc PCOS: bằng chứng về cân nặng và giới hạn nghiên cứu. Low-carb và ăn chay là hai trục khác nhau: một chế độ có thể đồng thời thực vật hoặc không, và có thể ít hay nhiều carbohydrate. Dữ liệu của một kiểu không thể dùng để chứng minh kiểu còn lại tốt hơn.

Cam thảo và các kiểu ăn là hai lựa chọn khác nhau, với bằng chứng và rủi ro riêng. Xem thêm nghiên cứu về cam thảo trong PCOS và các lưu ý an toàn; kết quả hiện tại chưa chứng minh thảo dược này điều trị PCOS.

Kết luận

Người mắc PCOS có thể chọn chế độ ăn chay nếu phù hợp sở thích và được cân đối, nhưng bằng chứng hiện tại chưa chứng minh ăn chay hoặc thuần chay cải thiện triệu chứng PCOS tốt hơn các kiểu ăn lành mạnh khác. Thử nghiệm trực tiếp thuần chay chỉ có 18 người, bỏ cuộc nhiều và không ghi nhận khác biệt giảm cân ở tháng thứ sáu; hướng dẫn quốc tế không khuyến nghị một thành phần ăn vượt trội cho tất cả [1, 2].

Hãy chọn cách ăn bền vững, đủ chất và không gây áp lực. Nếu ăn thuần chay, lưu ý B12 cùng các vi chất có thể khó đạt đủ; nếu đang điều trị hiếm muộn, mang thai hoặc dùng thuốc, nên trao đổi với bác sĩ/chuyên gia dinh dưỡng trước khi đổi khẩu phần.