Ăn chay không được chứng minh là làm giảm hoặc cải thiện khả năng sinh sản nam ở tất cả mọi người. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa giữa người ăn chay và người ăn tạp ở các chỉ số tinh dịch chính. Tuy vậy, phần lớn dữ liệu là quan sát, nghiên cứu còn ít và cách định nghĩa chế độ ăn chay khác nhau [1].
Một nghiên cứu tại phòng khám sinh sản từng ghi nhận nồng độ và độ di động của tinh trùng thấp hơn ở nhóm ăn chay lacto-ovo. Nhưng nhóm này chỉ có 26 người, nhóm thuần chay có 5 người, trong khi nhóm ăn không hạn chế có 443 người; kết quả không chứng minh chế độ ăn gây ra khác biệt [2]. Vì vậy, tiêu đề “ăn chay làm yếu tinh trùng” hoặc lời hứa “ăn chay cải thiện khả năng có con” đều đi xa hơn dữ liệu hiện có.
Bài viết phân biệt các kiểu ăn chay, tổng hợp kết quả trái chiều, giải thích vì sao một chỉ số tinh dịch không thể tự dự đoán việc có thai và nêu cách xây dựng khẩu phần thực vật đủ chất mà không biến thực phẩm bổ sung thành phương pháp điều trị.
Ăn chay là một kiểu ăn duy nhất?
Không. “Ăn chay” có thể chỉ chế độ lacto-ovo (có sữa và trứng), chế độ thuần chay (loại toàn bộ thực phẩm động vật), hoặc các kiểu ăn linh hoạt khác nhau. Mức tiêu thụ đậu, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm tinh chế và sản phẩm thay thế thịt cũng không giống nhau giữa từng người. Một nghiên cứu gộp chung các nhóm này có thể che khuất khác biệt về chất lượng khẩu phần.
Các nghiên cứu còn dùng cách phân loại khác nhau: có nghiên cứu hỏi người tham gia tự nhận mình ăn chay, có nghiên cứu chấm điểm một kiểu ăn “gần với ăn chay”, và có nghiên cứu đánh giá lượng thực phẩm trong một khoảng thời gian. Vì vậy, kết quả về một mẫu ăn cụ thể không tự áp dụng cho mọi người ăn chay, càng không thể khẳng định một món ăn riêng lẻ làm thay đổi tinh dịch.
Tổng quan hệ thống lớn nhất cho thấy gì?
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2024 rà soát 20 bài báo so sánh người ăn chay và người ăn tạp; 16 nghiên cứu có dữ liệu để đưa vào phân tích định lượng. Các tác giả không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa ở tổng số tinh trùng, tổng độ di động, độ di động tiến tới, hình thái hoặc nồng độ tinh trùng. Nồng độ globulin gắn hormone sinh dục (SHBG) cao hơn ở nhóm ăn chay trong phân tích gộp, nhưng riêng kết quả này không cho biết khả năng thụ thai tốt hay xấu hơn [1].
Kết luận phù hợp nhất không phải “hai chế độ ăn chắc chắn giống hệt nhau”, mà là các dữ liệu hiện có chưa xác lập mối liên hệ nhất quán có lợi hoặc có hại giữa nhãn ăn chay và chất lượng tinh dịch. Nghiên cứu gốc phần lớn là quan sát, có khác biệt về nhóm người, cách ghi nhận khẩu phần và phép đo. Một phân tích gộp không thể loại bỏ giới hạn của các nghiên cứu mà nó tổng hợp [1].
Vì sao từng nghiên cứu lại cho kết quả khác nhau?
Nghiên cứu Loma Linda năm 2016 phân tích mẫu tinh dịch của 474 nam giới: 26 người ăn lacto-ovo chay lâu năm, 5 người thuần chay và 443 người không hạn chế thực phẩm. Nhóm lacto-ovo có nồng độ tinh trùng trung bình thấp hơn nhóm ăn không hạn chế; một số kết quả về độ di động cũng khác nhau [2]. Đây là một tín hiệu cần khảo sát thêm, nhưng cỡ nhóm ăn chay quá nhỏ và mất cân đối nghiêm trọng. Nghiên cứu cắt ngang cũng không xác định được người tham gia đã ăn như vậy trước khi chỉ số thay đổi hay những yếu tố khác giải thích kết quả.
Một nghiên cứu thăm dò khác so sánh 10 người thuần chay với 10 người không ăn chay và khảo sát mẫu tinh dịch, stress oxy hóa cùng phản ứng của tinh trùng [3]. Cỡ mẫu 20 người không đủ để kết luận một kiểu ăn cải thiện khả năng sinh sản, cũng không thể đại diện cho tất cả người thuần chay. Nghiên cứu nhỏ có thể tạo giả thuyết, nhưng không thay thế thử nghiệm lớn hơn hoặc kết quả về thai kỳ và sinh con.
Ở chiều ngược lại, một tổng quan hệ thống về các kiểu ăn lành mạnh xem xét sáu nghiên cứu cắt ngang với tổng cộng 1.244 người. Nhóm có mức tuân thủ cao hơn với các kiểu ăn giàu thực phẩm lành mạnh có nồng độ, tổng số và độ di động tiến tới của tinh trùng cao hơn trong phân tích gộp [4]. Một nghiên cứu cắt ngang khác trên 2.935 nam giới trẻ Đan Mạch cũng ghi nhận một số kiểu ăn nhiều thực phẩm thực vật có liên hệ với các chỉ số tinh dịch tốt hơn [5]. Đây là nghiên cứu về chất lượng tổng thể của khẩu phần, không phải bằng chứng rằng chuyển sang ăn chay sẽ làm tăng khả năng có con.
Khi những kết quả trên được đặt cạnh nhau, điểm quan trọng là thành phần và chất lượng khẩu phần có thể đáng quan tâm hơn nhãn “chay” hay “ăn tạp”. Tuy nhiên, dữ liệu quan sát có thể chịu ảnh hưởng của hút thuốc, vận động, tuổi, cân nặng, bệnh lý, môi trường và nhiều yếu tố khác. Không thể từ mối liên hệ thống kê kết luận chế độ ăn là nguyên nhân duy nhất.
Tinh dịch đồ có nói được một người có thể có con hay không?
Không thể kết luận chỉ từ một chỉ số. Nồng độ, tổng số, độ di động và hình thái là các thông tin được đánh giá trong tinh dịch đồ; chúng hỗ trợ thăm khám nhưng không tự cho biết chắc chắn một cá nhân có thể hoặc không thể làm cha. Khả năng có thai còn phụ thuộc nhiều yếu tố ở cả hai người và thời gian cố gắng thụ thai.
Hướng dẫn AUA/ASRM nêu rằng các giá trị tinh dịch nằm trên hoặc dưới giới hạn tham chiếu không tự chúng chẩn đoán khả năng sinh sản hay vô sinh. Bằng chứng về chế độ ăn và vô sinh nam được đánh giá ở mức chất lượng thấp; người có một hoặc nhiều thông số bất thường hoặc được nghi ngờ vô sinh nên được đánh giá bởi chuyên gia sinh sản nam [6]. Do đó, không nên tự diễn giải một kết quả đơn lẻ bằng cách so sánh với câu chuyện của người khác trên mạng.
Nếu ăn chay, nên chú ý gì về dinh dưỡng?
Ưu tiên khẩu phần đa dạng với đậu và các loại đậu hạt, đậu phụ hoặc thực phẩm đậu nành, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, hạt và nguồn chất béo phù hợp. Nếu dùng trứng hoặc sữa, những thực phẩm này có thể góp phần cung cấp protein và một số vi chất. Mục tiêu là đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng tổng thể; chưa có thực đơn ăn chay cụ thể nào được chứng minh như liệu pháp điều trị tinh trùng bất thường.
Người thuần chay cần có kế hoạch đáng tin cậy cho vitamin B12 vì thực phẩm thực vật không tự nhiên chứa vitamin này; một số ngũ cốc ăn sáng hoặc men dinh dưỡng được tăng cường B12, ngoài ra có thể cần sản phẩm bổ sung tùy hoàn cảnh [7]. Hãy kiểm tra nhãn sản phẩm tăng cường và trao đổi với chuyên gia khi khẩu phần bị hạn chế, có triệu chứng hoặc được xác định thiếu chất. Bài viết không đưa ra liều bổ sung cho từng cá nhân.
Không tự dùng kẽm, folate, chất chống oxy hóa hoặc hỗn hợp “tăng tinh trùng” với kỳ vọng chữa vô sinh. Hướng dẫn AUA/ASRM cho biết lợi ích lâm sàng của các chất bổ sung trong điều trị vô sinh nam còn chưa chắc chắn và dữ liệu chưa đủ để khuyến nghị một tác nhân cụ thể [6]. Nếu có chẩn đoán thiếu chất, việc bổ sung nên nhằm xử lý thiếu hụt theo tư vấn chuyên môn, không thay thế đánh giá nguyên nhân sinh sản.
Bạn có thể đọc tiếp bài chế độ ăn có cải thiện chất lượng tinh trùng và khả năng có con hay không để hiểu cách diễn giải các nghiên cứu về khẩu phần nói chung.
Nghiên cứu về testosterone và nghiên cứu về tinh dịch trả lời những câu hỏi khác nhau; dữ liệu riêng về đậu nành và khả năng sinh sản còn hạn chế. Xem thêm bằng chứng về edamame và testosterone ở nam giới.
Khi nào nên tìm đánh giá y tế?
Nếu hai người đã cố gắng có thai nhưng chưa thành công, có tiền sử bệnh hoặc phẫu thuật vùng sinh dục, tinh hoàn ẩn, điều trị ung thư, rối loạn cương/xuất tinh, hoặc kết quả tinh dịch đồ bất thường, hãy trao đổi với cơ sở y tế về đánh giá sinh sản. Hướng dẫn khuyến nghị xem xét cả hai người trong cặp đôi thay vì quy toàn bộ nguyên nhân cho một phía [6]. Đánh giá giúp tìm nguyên nhân có thể điều trị và tránh trì hoãn chỉ vì đang đổi chế độ ăn.
Tóm lại, bằng chứng hiện có không cho thấy ăn chay nói chung chắc chắn làm xấu hoặc cải thiện tinh trùng. Một tổng quan gộp không tìm thấy khác biệt đáng kể ở các chỉ số chính, còn nghiên cứu quan sát riêng lẻ có kết quả không đồng nhất và nhiều giới hạn. Ăn thực vật có thể là lựa chọn phù hợp nếu khẩu phần được lên kế hoạch đủ chất, nhưng không nên xem đó là phương pháp điều trị vô sinh.








