Ăn DASH hạ bao nhiêu mmHg huyết áp: Bằng chứng thử nghiệm nói gì?

Nhiều người khi nhận chẩn đoán huyết áp cao thường tìm đến chế độ ăn DASH với kỳ vọng tạo ra bước ngoặt tức thì. Các lời đồn thổi trên mạng xã hội dễ khiến người bệnh tin rằng thực đơn này có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị chỉ sau vài tuần. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của chế độ ăn DASH đạt mức bao nhiêu mmHg và bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Theo các thử nghiệm lâm sàng đối chứng, chế độ ăn DASH giúp giảm trung bình khoảng 6,74 mmHg huyết áp tâm thu và 3,54 mmHg huyết áp tâm trương ở người trưởng thành nói chung ^[1]. Mức giảm có thể đạt tới 11,2 mmHg tâm thu ở nhóm tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1 khi duy trì thực đơn nghiêm ngặt ^[2]. Dù mang lại lợi ích rõ rệt, mức hạ này không thể xóa bỏ hoàn toàn nhu cầu điều trị y tế ở những ca bệnh nặng.

DASH là gì và tiếp cận vấn đề huyết áp ra sao?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) được thiết kế ban đầu không phải để thử nghiệm từng chất dinh dưỡng đơn lẻ mà nhằm đánh giá toàn diện một mô hình ăn uống tổng thể ^[3]. Nghiên cứu dịch tễ ghi nhận các mô hình ăn nhiều thực vật giúp giảm huyết áp rõ rệt, trong khi việc bổ sung từng vi chất đơn lẻ thường mang lại kết quả không đồng nhất ^[3].

Mô hình DASH tập trung vào nhóm thực phẩm giàu trái cây, rau xanh và các sản phẩm từ sữa ít béo [1, 2, 3]. Chế độ này kết hợp ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá, các loại hạt; đồng thời cắt giảm chất béo, thịt đỏ, đồ ngọt cùng nước giải khát có đường ^[4]. Mục tiêu của nghiên cứu là xây dựng một phương pháp ăn uống ngon miệng, thực tế nhằm giảm thiểu nguy cơ bệnh tật liên quan đến huyết áp trong cộng đồng ^[3].

Cơ chế sinh học giúp DASH hạ huyết áp đang dần được làm sáng tỏ qua các phân tích protein huyết thanh gần đây ^[5]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 phân tích mẫu máu từ các thử nghiệm DASH và DASH-Sodium cho thấy sự thay đổi nồng độ của nhiều loại protein liên quan trực tiếp đến phản ứng của huyết áp ^[5]. Trong đó, mức protein PCOLCE và CTHRC1 cao hơn ở nhóm ăn DASH có liên quan đến mức giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn so với chế độ ăn đối chứng ^[5]. Ngoài ra, hoạt động của renin ở giai đoạn cuối can thiệp cũng tương quan với mức độ hạ huyết áp tâm trương giữa các chế độ ăn khác nhau ^[5].

Thử nghiệm DASH gốc: Con số thực tế trên người tăng huyết áp

Hiệu quả của chế độ ăn DASH được kiểm chứng rõ nét trong phân tích nhóm tăng huyết áp tâm thu đơn độc (giai đoạn 1) từ thử nghiệm DASH công bố năm 2001 ^[2]. Nghiên cứu này thực hiện trên 72 người có huyết áp tâm thu từ 140 đến 159 mmHg và huyết áp tâm trương dưới 90 mmHg, chọn lọc từ tổng số 459 người tham gia thử nghiệm DASH ^[2].

Sau 3 tuần ăn chế độ chuẩn bị theo kiểu Mỹ thông thường, người tham gia được phân ngẫu nhiên vào 3 nhóm ăn can thiệp trong vòng 8 tuần: nhóm ăn chế độ đối chứng (25 người), nhóm ăn giàu rau và trái cây (24 người), và nhóm ăn chế độ DASH tiêu chuẩn (23 người) ^[2]. Lượng natri được giữ nguyên ngang nhau ở cả 3 nhóm, đồng thời mức năng lượng nạp vào được điều chỉnh để giữ cân nặng không đổi ^[2].

Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 11,2 mmHg so với nhóm ăn đối chứng (khoảng tin cậy 95%: -6,1 đến -16,2 mmHg) ^[2]. So với nhóm chỉ tăng cường rau và trái cây thông thường, DASH giúp giảm thêm 8,0 mmHg tâm thu (khoảng tin cậy 95%: -2,5 đến -13,4 mmHg) ^[2]. Tính trung bình toàn nhóm DASH, mức huyết áp ban đầu 146/85 mmHg đã hạ xuống 134/82 mmHg sau 8 tuần, tương đương mức giảm tâm thu 12 mmHg và tâm trương 3 mmHg ^[2]. Kết quả đo huyết áp lưu động 24 giờ cũng cho thấy xu hướng hạ tương tự ^[2].

Về tỷ lệ đáp ứng, có tới 78% (18/23 người) trong nhóm ăn DASH đưa được huyết áp tâm thu về mức an toàn dưới 140 mmHg ^[2]. Tỷ lệ này vượt trội so với mức 24% ở nhóm ăn đối chứng và 50% ở nhóm chỉ ăn tăng cường rau quả ^[2]. Nghiên cứu khẳng định DASH có hiệu quả cao như một liệu pháp đầu tay đối với người bị tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1 ^[2].

Thử nghiệm DASH-Sodium: Sự kết hợp giữa chế độ ăn và giảm muối

Để kiểm tra xem việc giảm muối kết hợp với thực đơn DASH mang lại hiệu ứng cộng gộp hay không, thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm DASH-Sodium đã được thiết kế và triển khai ^[4]. Thử nghiệm so sánh 2 mô hình ăn uống (DASH và đối chứng) kết hợp chéo với 3 mức natri khác nhau: mức cao (tiêu chuẩn tiêu thụ của người Mỹ), mức trung bình (ngưỡng tối đa khuyến nghị) và mức thấp (mức tối ưu cho sức khỏe) ^[4].

Đối tượng tham gia là những người trưởng thành có huyết áp tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1, dao động từ 120-159/80-95 mmHg ^[4]. Thử nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt: cung cấp toàn bộ thực phẩm trong 2 tuần chuẩn bị và suốt ba giai đoạn can thiệp 30 ngày ^[4]. Cân nặng của người tham gia được theo dõi liên tục để điều chỉnh năng lượng ăn vào nhằm tránh sụt cân làm nhiễu kết quả ^[4].

Thiết kế này nhằm làm rõ liệu việc kết hợp cắt giảm lượng natri trong khẩu phần cùng với việc tuân thủ thực đơn DASH có thể tạo ra mức giảm huyết áp vượt trội hơn bất kỳ giải pháp đơn lẻ nào trước đó hay không ^[4].

Tổng hợp bằng chứng: Phân tích gộp nói gì về mức giảm chung?

Khi mở rộng ra quần thể rộng lớn hơn, mức giảm huyết áp của DASH có sự khác biệt tùy vào tình trạng bệnh nền. Một phân tích gộp năm 2014 tổng hợp 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng với 20 phép so sánh trên 2.561 người tham gia ^[1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm trung bình 6,74 mmHg huyết áp tâm thu (khoảng tin cậy 95%: -8,25 đến -5,23 mmHg) và 3,54 mmHg huyết áp tâm trương (khoảng tin cậy 95%: -4,29 đến -2,79 mmHg) ^[1].

Phân tích thứ nhóm chỉ ra rằng những người có sẵn bệnh nền tăng huyết áp hoặc những thử nghiệm có kết hợp hạn chế calo mang lại mức giảm huyết áp sâu hơn rõ rệt ^[1]. Mức huyết áp nền ban đầu giải thích tới 24% sự biến thiên kết quả huyết áp tâm thu và 49% sự biến thiên huyết áp tâm trương giữa các nghiên cứu ^[1].

Bên cạnh thực đơn chuẩn, các phiên bản DASH điều chỉnh (Modified DASH) cũng được đánh giá qua phân tích gộp năm 2021 trên 10 thử nghiệm lâm sàng ^[6]. Phiên bản cải tiến này giúp giảm trung bình 3,26 mmHg huyết áp tâm thu và 2,07 mmHg tâm trương so với nhóm đối chứng ^[6]. Mức giảm huyết áp tâm thu ghi nhận cao hơn ở các nhóm có huyết áp nền từ 140/90 mmHg trở lên ^[6]. Mức giảm tâm trương cũng sâu hơn ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 kg/m2 trở lên hoặc thời gian can thiệp kéo dài trên 8 tuần ^[6]. Ngoài huyết áp, chế độ DASH điều chỉnh còn hỗ trợ giảm vòng eo trung bình 1,57 cm và hạ triglyceride máu ^[6].

Lợi ích chuyển hóa và biến thể chất béo cao

Một băn khoăn phổ biến là việc dùng sữa nguyên béo thay cho sữa tách béo trong chế độ DASH có làm mất đi tác dụng hạ huyết áp hay không. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên bắt chéo năm 2016 trên 36 người trưởng thành khỏe mạnh đã giải quyết câu hỏi này ^[7]. Những người tham gia trải qua 3 giai đoạn ăn kéo dài 3 tuần mỗi đợt: chế độ đối chứng, DASH tiêu chuẩn (sữa ít béo) và HF-DASH (DASH nhiều chất béo hơn, thay thế bằng sữa nguyên kem và giảm đường) ^[7].

Kết quả chỉ ra rằng huyết áp ở chế độ DASH nhiều béo (HF-DASH) giảm tương đương với chế độ DASH tiêu chuẩn khi so với chế độ đối chứng ^[7]. Đáng chú ý, chế độ HF-DASH còn giúp hạ triglyceride và các hạt VLDL, đồng thời tăng kích thước hạt LDL so với DASH tiêu chuẩn mà không làm tăng LDL cholesterol xấu ^[7]. Trong khi đó, DASH tiêu chuẩn làm giảm cả LDL và HDL cholesterol ^[7]. Điều này cho thấy linh hoạt nguồn chất béo lành mạnh vẫn bảo toàn được công năng kiểm soát huyết áp của thực đơn.

Giới hạn của bằng chứng: DASH có giảm được tử vong tim mạch?

Dù tác dụng hạ huyết áp của DASH là rõ ràng, việc suy diễn rằng chế độ ăn này tự động loại bỏ mọi biến cố tử vong lâu dài ở bệnh nhân nặng là chưa đủ cơ sở. Một nghiên cứu mô phỏng thử nghiệm mục tiêu năm 2023 từ dữ liệu đoàn hệ Alpha Omega trên 4.365 bệnh nhân tiền sử nhồi máu cơ tim (79% nam giới, tuổi trung vị 69) đã kiểm tra mối liên hệ này ^[8].

Hơn 80% bệnh nhân trong đoàn hệ đang sử dụng thuốc hạ áp và thuốc hạ mỡ máu ^[8]. Trong thời gian theo dõi trung vị 12,4 năm với 2.035 ca tử vong (gồm 903 ca tử vong tim mạch), việc tuân thủ chế độ ăn DASH (đạt điểm tuân thủ từ 5/9 trở lên) không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với việc giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (tỷ số nguy cơ HR: 0,92; khoảng tin cậy: 0,80-1,06) hoặc tử vong tim mạch (HR: 0,90; khoảng tin cậy: 0,72-1,11) ^[8]. Các tác giả nhận định hiệu quả bảo vệ của chế độ ăn DASH trên nhóm bệnh nhân này có thể đã bị biến đổi hoặc lấn át bởi các loại thuốc tim mạch đang dùng kèm ^[8].

Ai nên thận trọng và hiểu lầm cần tránh

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là kỳ vọng ăn DASH sẽ đưa huyết áp từ mức rất cao (trên 160-180 mmHg) về mức bình thường mà không cần uống thuốc. Bằng chứng thử nghiệm chỉ rõ DASH hạ trung bình từ 3 đến 11 mmHg [3, 4, 8]. Đây là mức cải thiện có giá trị lớn nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị cho bệnh nhân tăng huyết áp giai đoạn nặng hoặc đã có tổn thương cơ quan đích.

Ngoài ra, chế độ ăn DASH rất giàu kali, magie từ lượng lớn rau củ, quả khô, đậu hạt và sữa [2, 3]. Những người có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang sử dụng một số thuốc làm tăng kali máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thực đơn. Người bệnh tim mạch, suy tim, bệnh thận không bao giờ được tự ý bỏ thuốc huyết áp chỉ vì đang áp dụng thực đơn DASH.

Áp dụng chế độ ăn DASH vào đời sống thực tế

Để đưa các nguyên tắc DASH đã được kiểm chứng vào bữa ăn hàng ngày mà không gây đảo lộn cuộc sống, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

Tăng cường lượng rau và trái cây tươi trong từng bữa ăn. Bằng chứng thử nghiệm giai đoạn 8 tuần cho thấy riêng việc ăn nhiều rau quả đã hỗ trợ một phần hạ huyết áp so với thực đơn thông thường ^[2]. Bạn nên thêm rau luộc, salad hoặc hoa quả tươi vào bữa sáng và bữa phụ.

Thay thế chất béo và đạm đỏ bằng nguồn đạm nạc. Hãy ưu tiên cá, thịt gia cầm không da và các loại hạt hạch; đồng thời hạn chế tối đa thịt bò, thịt heo nhiều mỡ, xúc xích và bánh kẹo chứa nhiều đường tinh luyện ^[4].

Lựa chọn linh hoạt các sản phẩm sữa. Nếu cảm thấy sữa ít béo khó uống, bạn hoàn toàn có thể dùng các sản phẩm từ sữa nguyên kem ở mức độ vừa phải kết hợp giảm ngọt, bởi thử nghiệm chứng minh biến thể này vẫn bảo tồn khả năng hạ huyết áp và hỗ trợ kiểm soát mỡ máu triglyceride ^[7].

Kiểm soát khẩu phần và natri. Nêm nhạt dần khi nấu nướng, hạn chế chấm thêm nước mắm, nước tương nguyên chất và giảm thức ăn chế biến sẵn ^[4]. Kết hợp kiểm soát năng lượng nạp vào nếu có thừa cân, vì mức giảm huyết áp thường lớn hơn rõ rệt khi đi kèm hạn chế calo hoặc ở người có BMI cao [4, 8].

Chế độ ăn DASH là công cụ hỗ trợ hạ áp dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc, mang lại mức giảm thực tế từ vài mmHg đến hơn 11 mmHg tùy từng nhóm đối tượng [3, 4]. Hãy nhìn nhận DASH như một phần của lối sống lành mạnh kết hợp vận động và tuân thủ y tế, thay vì một giải pháp thay thế thuốc hoàn toàn.