Sữa đậu nành và các món ăn từ đậu phụ từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, nhiều nam giới lại e dè hoặc hoàn toàn gạch bỏ thực phẩm này khỏi thực đơn vì lo sợ bị suy giảm sinh lực phái mạnh. Nỗi hoài nghi về việc đậu nành gây teo tinh hoàn, giảm ham muốn hay biến đổi giọng nói vẫn thường xuyên xuất hiện trên các diễn đàn mạng xã hội.

Câu trả lời được khẳng định từ các bằng chứng khoa học hiện đại: việc ăn hoặc uống đậu nành ở mức độ thông thường không hề làm giảm hormone testosterone và không gây nữ hóa ở nam giới. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đã chứng minh hợp chất isoflavone trong đậu nành hoàn toàn không gây rối loạn nội tiết tố nam.

Bản chất của phytoestrogen: Đừng nhầm lẫn với hormone nữ

Nguyên nhân chính dẫn đến tin đồn đậu nành gây hại cho phái mạnh bắt nguồn từ thành phần isoflavone có trong hạt đậu. Isoflavone là một nhóm hợp chất thực vật thuộc họ phytoestrogen, bao gồm các dạng aglycone như genistein, daidzein và glycitein [1]. Cấu trúc phân tử của các hợp chất này có nét tương đồng nhất định với hormone sinh dục nữ 17-beta-estradiol [1]. Do sự tương đồng này, isoflavone có khả năng gắn kết vào các thụ thể estrogen (estrogen receptor-alpha) trong cơ thể sinh vật [1].

Tuy nhiên, phytoestrogen không phải là hormone estrogen của con người và hoạt tính sinh học của chúng yếu hơn estradiol rất nhiều lần [1]. Việc gắn kết với thụ thể không đồng nghĩa với việc tạo ra các tác động nữ hóa giống như hormone nội sinh. Một số thí nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên động vật từng ghi nhận isoflavone có thể kích hoạt enzyme aromatase và làm giảm bài tiết androgen [2]. Mặc dù vậy, phản ứng trên mô hình tế bào biệt lập hoàn toàn khác biệt so với cơ chế chuyển hóa phức tạp trong cơ thể người.

Ở cơ thể nam giới khỏe mạnh, hệ thống nội tiết duy trì một cơ chế tự điều hòa vô cùng chặt chẽ và ổn định. Lượng isoflavone hấp thụ từ khẩu phần ăn thông thường không đủ hoạt lực để làm thay đổi nồng độ nội tiết tố tuần hoàn. Sự nhầm lẫn giữa khái niệm "estrogen thực vật" và "estrogen động vật" chính là nguồn cơn của định kiến kéo dài suốt nhiều thập kỷ qua.

Phân tích gộp quy mô lớn: Đậu nành không làm giảm testosterone

Để làm rõ nghi vấn kéo dài này, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều công trình phân tích gộp đối chứng nghiêm ngặt. Một nghiên cứu phân tích gộp công bố năm 2010 đã đánh giá tác động của đạm đậu nành và isoflavone lên nội tiết tố sinh sản nam [3]. Phân tích này tổng hợp từ 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược với số liệu đo lường trước - sau can thiệp, cùng 32 báo cáo khác liên quan đến 36 nhóm can thiệp [3]. Kết quả cho thấy đạm đậu nành hoặc tinh chất isoflavone không gây ra bất kỳ thay đổi nào đối với nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) hay chỉ số androgen tự do (FAI) [3].

Đến năm 2021, một phân tích gộp cập nhật và mở rộng quy mô lớn hơn tiếp tục được thực hiện nhằm kiểm tra toàn diện dữ liệu lâm sàng [4]. Nhóm nghiên cứu đã tìm kiếm dữ liệu trên PubMed và CAB Abstracts trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020, lựa chọn 41 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trên nam giới trưởng thành sử dụng thực phẩm đậu nành, đạm đậu nành hoặc chiết xuất isoflavone [4].

Trong phân tích này, chỉ số testosterone toàn phần được đo lường trên 1.753 nam giới, testosterone tự do ở 752 người, estradiol ở 1.000 người, estrone ở 239 người và SHBG ở 967 người [4]. Bất kể áp dụng mô hình thống kê nào, việc bổ sung đạm đậu nành hay isoflavone đều không gây ra tác động đáng kể lên bất kỳ chỉ số hormone nào [4]. Đáng chú ý, các phân tích phân nhóm theo liều lượng isoflavone cũng như thời gian nghiên cứu đều ghi nhận kết quả không có sự thay đổi [4]. Nghiên cứu này khẳng định rằng dù ở liều lượng nào hay thời gian sử dụng bao lâu, đậu nành đều không làm suy giảm testosterone hay làm tăng hormone estrogen ở nam giới [4].

Bên cạnh các thử nghiệm can thiệp, dữ liệu dịch tễ học cộng đồng cũng cho kết quả nhất quán. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2001 trên 696 nam giới người Anh đã phân tích mối liên quan giữa việc tiêu thụ sữa đậu nành và nồng độ hormone sinh dục thông qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm [5]. Kết quả hồi quy đa biến sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy mức tiêu thụ sữa đậu nành không hề liên quan đến nồng độ testosterone huyết thanh, testosterone tự do, androstanediol glucuronide, SHBG hay hormone kích thích tạo hoàng thể (LH) [5].

Thử nghiệm can thiệp trên người bệnh: Không có biến đổi nội tiết

Nhiều người lo ngại rằng đối với những bệnh nhân có bệnh lý liên quan đến hormone, đậu nành có thể gây xáo trộn nội tiết tố. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế trên bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt đã bác bỏ nỗi sợ này. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2013, các nhà nghiên cứu đã tuyển chọn 86 bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt khu trú [6]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng viên nang chứa 80 mg isoflavone mỗi ngày (tương đương 51 mg dạng aglycone) hoặc dùng giả dược trong tối đa 6 tuần trước khi phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt [6].

Kết quả theo dõi tại các mốc can thiệp cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng isoflavone và nhóm giả dược về nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, estrogen toàn phần, estradiol, kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) hay cholesterol toàn phần [6]. Can thiệp ngắn hạn bằng isoflavone không hề gây rối loạn nội tiết sinh dục [6]. Đồng thời, phân tích biểu hiện gen còn ghi nhận 12 gen liên quan đến kiểm soát chu kỳ tế bào và 9 gen liên quan đến quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) bị ức chế trong các mô khối u được can thiệp [6].

Góc khuất đằng sau những ca bệnh "nữ hóa" cá biệt

Mặc dù hàng loạt nghiên cứu lâm sàng khẳng định tính an toàn, trên các phương tiện truyền thông thỉnh thoảng vẫn xuất hiện tin tức về những trường hợp nam giới bị teo tinh hoàn hoặc to ngực do uống sữa đậu nành. Các tài liệu y khoa thực tế có ghi nhận những ca lâm sàng đơn lẻ mô tả tình trạng nữ hóa sau khi tiêu thụ đậu nành [7]. Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu cho thấy đây là những trường hợp lạm dụng thực phẩm ở mức độ cực đoan và hoàn toàn dị thường [7].

Một báo cáo tổng quan năm 2016 đã chỉ ra rằng trong hai ca lâm sàng bị nữ hóa được công bố, các cá nhân này tiêu thụ tới 360 mg isoflavone mỗi ngày [7]. Con số này cao gấp khoảng 9 lần mức tiêu thụ trung bình hàng ngày của nam giới lớn tuổi tại Nhật Bản [7]. Đáng nói hơn, những người này áp dụng một chế độ ăn uống hoàn toàn mất cân đối và thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng, trong đó đậu nành chiếm phần lớn tổng lượng calo nạp vào cơ thể [7]. Ngược lại hoàn toàn với hiện tượng tăng estrogen trong ca bệnh cá biệt trên, hàng loạt nghiên cứu lâm sàng cho nam giới dùng liều cao tới 150 mg isoflavone mỗi ngày vẫn không ghi nhận bất kỳ sự gia tăng estrogen nào [7].

Một trường hợp khác được báo cáo vào năm 2022 liên quan đến một người đàn ông 54 tuổi uống khoảng 1,2 lít sữa đậu nành mỗi ngày (tương đương khoảng 310 mg isoflavone) liên tục trong suốt 3 năm [1]. Người này sau đó phát triển triệu chứng rối loạn cương dương và phì đại tuyến vú [1]. Các xét nghiệm máu cho thấy nồng độ gonadotropin và testosterone bị suy giảm nghiêm trọng, dẫn tới chẩn đoán suy tuyến sinh dục thứ phát [1]. Sau khi tự ngừng uống sữa đậu nành, các chỉ số nội tiết và chức năng sinh dục của bệnh nhân đã hồi phục dần [1].

Các chuyên gia y tế nhận định rằng những trường hợp này không phản ánh tác động của đậu nành trong đời sống bình thường [7]. Chúng đơn thuần chỉ ra rằng việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thực phẩm nào trong thời gian dài kết hợp với chế độ ăn lệch lạc đều có thể dẫn đến các rối loạn bất thường cho cơ thể [7].

Ảnh hưởng tới tuyến tiền liệt và chức năng tuyến giáp

Ngoài vấn đề sinh lý, nhiều nam giới cũng quan tâm đến ảnh hưởng của đậu nành đối với sức khỏe tuyến tiền liệt và tuyến giáp. Nghiên cứu dịch tễ ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới châu Á thấp hơn đáng kể so với phương Tây, trong khi nồng độ isoflavone tuần hoàn ở nam giới Nhật Bản cao hơn ít nhất 10 lần so với nam giới Mỹ và châu Âu [6].

Về chỉ số kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA), một bài tổng quan năm 2016 ghi nhận việc bổ sung isoflavone không làm thay đổi chỉ số PSA ở nam giới khỏe mạnh [2]. Phân tích từ 11 thử nghiệm lâm sàng cho thấy ở bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt, isoflavone có thể làm chậm tiến trình tăng PSA trong 4 trên 8 thử nghiệm, dù không làm giảm trị số tuyệt đối [2]. Trong một nghiên cứu kéo dài 12 tháng với liều 83 mg isoflavone mỗi ngày trên 112 nam giới khỏe mạnh từ 50 đến 80 tuổi, chỉ số PSA cũng không bị suy giảm [2]. Nghiên cứu trên 824 nam giới trên 40 tuổi không mắc ung thư tuyến tiền liệt cũng chỉ ra rằng nồng độ isoflavone trong nước tiểu không có mối liên hệ với chỉ số PSA huyết thanh [2].

Đối với chức năng tuyến giáp, những e ngại về tác động kháng giáp của đậu nành chủ yếu xuất phát từ các thử nghiệm trong ống nghiệm và nghiên cứu trên loài gặm nhấm [7]. Mặc dù từng có vài trường hợp bướu cổ ở trẻ sơ sinh dùng sữa công thức từ đậu nành, vấn đề này đã được loại bỏ hoàn toàn từ giữa những năm 1960 nhờ biện pháp bổ sung i-ốt [7]. Một đánh giá toàn diện công bố năm 2006 bao gồm 14 thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng toàn bộ bằng chứng hiện có cho thấy thực phẩm đậu nành và isoflavone không hề gây tác động tiêu cực đến chức năng tuyến giáp ở những người có tuyến giáp bình thường [7].

Lợi ích sức khỏe và những đối tượng nên thận trọng

Khi được tiêu thụ một cách điều độ, đậu nành mang lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tổng thể. Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy tiêu thụ isoflavone giúp giảm nguy cơ mắc hàng loạt bệnh lý liên quan đến lối sống [1]. Việc tiêu thụ protein đậu nành đã được chứng minh có liên quan đến việc làm giảm nồng độ cholesterol huyết thanh [1]. Bên cạnh đó, thói quen sử dụng đậu nành lâu dài còn giúp giảm tỷ lệ mắc các biến cố tim mạch nguy hiểm [1].

Mặc dù an toàn cho đại đa số nam giới, việc sử dụng đậu nành vẫn cần có sự cẩn trọng ở một số nhóm đối tượng cụ thể:

  • Những người có thói quen ăn uống cực đoan, chỉ dựa vào đậu nành để thay thế hoàn toàn các nguồn protein khác mà không bổ sung đầy đủ vi chất dinh dưỡng [7].
  • Người có tiền sử dị ứng với đạm đậu nành cần tránh sử dụng để phòng ngừa các phản ứng quá mẫn.
  • Những người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc nội tiết phức tạp nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn phù hợp nhất với thể trạng, không nên tự ý thay đổi chế độ dinh dưỡng dựa trên thông tin truyền miệng.

Cần lưu ý rằng dù đậu nành có tác động hạ testosterone ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) theo một phân tích gộp năm 2020 trên 4 thử nghiệm [8], cơ chế này không áp dụng tương đương cho nam giới bình thường [4]. Bằng chứng khoa học về việc đậu nành an toàn cho nội tiết nam giới hiện nay là vô cùng vững chắc [4].

Sử dụng đậu nành thế nào cho hợp lý mỗi ngày?

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng mà không phải lo lắng về tác dụng phụ, nam giới nên duy trì chế độ tiêu thụ ở mức độ cân bằng:

  • Lượng dùng khuyến nghị: Nam giới có thể uống 1-2 ly sữa đậu nành (khoảng 250 - 500 ml) hoặc ăn 100 - 200 gram đậu phụ mỗi ngày. Liều lượng này tương đương mức tiêu thụ truyền thống của các quốc gia Đông Á và nằm trong ngưỡng an toàn tuyệt đối mà các nghiên cứu lâm sàng đã kiểm chứng [7].
  • Tránh lạm dụng quá mức: Tuyệt đối không nên uống tới hơn 1 lít sữa đậu nành mỗi ngày trong thời gian dài như các trường hợp lạm dụng cực đoan từng được báo cáo [1].
  • Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Nên kết hợp đậu nành với nhiều nguồn đạm động vật và thực vật khác như thịt nạc, cá, trứng, các loại hạt và đậu đỗ để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng. Chế biến đậu nành chín kỹ trước khi sử dụng để cơ thể dễ hấp thu.

Tóm lại, quan niệm đậu nành gây "nữ hóa" hay làm suy yếu phái mạnh là một hiểu lầm không có cơ sở khoa học. Nam giới hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức các món ăn từ đậu nành như một phần của chế độ ăn uống đa dạng, lành mạnh nhằm nâng cao sức khỏe tim mạch và thể chất.