Nhiều người có thói quen nấu nước đậu xanh uống khi bị nóng trong hoặc sau khi uống rượu bia với hy vọng giải độc nhanh cho cơ thể. Quan niệm dân gian này xuất phát từ việc đậu xanh được xem như một vị thuốc thanh nhiệt và trừ độc từ hàng nghìn năm trước [1], [2].

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa có bằng chứng xác nhận ăn đậu xanh giúp giải độc cơ thể ở người. Khái niệm giải độc trong y học gắn liền với chức năng chuyển hóa của gan và thận. Hầu hết nghiên cứu về khả năng bảo vệ gan của đậu xanh mới dừng lại ở quy mô tế bào hoặc trên động vật gặm nhấm [3], [4], [5], [6].

Khái niệm giải độc và các hoạt chất chống oxy hóa

Cơ thể người giải độc nhờ gan chuyển hóa các chất độc hại qua hệ thống enzyme chuyên biệt. Nghiên cứu tổng quan cho thấy mầm đậu xanh sản sinh ra các hợp chất bảo vệ gan như flavonoid và axit chlorogenic [1]. Ngoài ra, hạt và mầm đậu xanh chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học gồm flavonoid, axit phenolic, axit amin và lipid [2].

Ở điều kiện phòng thí nghiệm, chiết xuất hương của đậu xanh có khả năng ức chế 86% sự hình thành malonaldehyde từ dầu gan cá, tương đương với chất chống oxy hóa tự nhiên alpha-tocopherol [7]. Các enzyme và hợp chất này có thể hỗ trợ trung hòa các gốc tự do sinh ra trong quá trình chuyển hóa, nhưng điều này không đồng nghĩa với việc ăn đậu xanh sẽ lập tức tống đẩy chất độc ra ngoài [6], [1].

Bằng chứng bảo vệ gan từ các nghiên cứu trên động vật

Nhiều thử nghiệm trên chuột cho thấy đậu xanh có khả năng giảm tổn thương gan do hóa chất, chế độ ăn giàu chất béo hoặc cồn gây ra [4], [5], [6]. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột bị tổn hại gan do ethanol cho thấy chiết xuất đậu xanh nảy mầm và đậu xanh lên men làm tăng nồng độ chất chống oxy hóa, giảm men gan AST, ALT và hỗ trợ tế bào gan hồi phục [4]. Đậu xanh nảy mầm và lên men có hàm lượng GABA tăng lần lượt 27,9 và 7,3 lần, lượng axit amin tăng 8,7 và 13,2 lần so với đậu xanh thường [4].

Thử nghiệm năm 2015 trên chuột tăng cholesterol máu cũng ghi nhận đậu xanh lên men giúp phục hồi chỉ số chống oxy hóa tại gan và giảm men gan theo liều lượng [5]. Nghiên cứu năm 2019 trên chuột ăn chế độ giàu chất béo cho thấy bột đậu xanh bổ sung trong 4 tuần làm tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa GSH-Px, CAT và T-AOC trong gan [6]. Chế phẩm đậu xanh lên men truyền thống cũng được chứng minh giúp tăng hoạt tính các enzyme SOD, catalase và GPx trong gan động vật [3].

Thử nghiệm trên người thực tế nói gì?

Bằng chứng lâm sàng về tác động của đậu xanh trên cơ thể người hiện rất hạn chế [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2024 khảo sát người từ 45 đến 60 tuổi dùng 10 g hoặc 15 g protein đậu xanh mỗi ngày trong 6 tuần [8].

Kết quả ghi nhận protein đậu xanh giúp cải thiện chức năng nội mô mạch máu, tăng hoạt tính enzyme chống oxy hóa và giảm các chất chỉ dấu viêm [8]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào protein đậu xanh đối với hệ tim mạch và tuần hoàn, hoàn toàn không đánh giá khả năng giải độc hay hồi phục tổn thương gan [8].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về việc sử dụng đậu xanh cho sức khỏe:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào xác định ăn đậu xanh cả hạt nấu chín có giúp cải thiện men gan hay tăng tốc độ đào thải độc chất ở người hay không.
  • Phần lớn kết quả tích cực đến từ đậu xanh lên men, nảy mầm hoặc chiết xuất đậm đặc chứ không phải dạng nấu ăn thông thường [3], [4], [5].
  • Liều lượng tối ưu và cơ chế tác động của flavonoid trong đậu xanh đối với chức năng gan người vẫn chưa được xác lập rõ ràng.

Hiểu lầm thường gặp về khả năng giải trừ độc tố

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem nước đậu xanh như một biện pháp giải rượu hoặc lọc sạch độc chất tức thì sau khi ăn uống thực phẩm không an toàn. Đậu xanh chứa một loại enzyme aldehyde reductase có thể hỗ trợ khử độc tố nấm mốc trong thử nghiệm sinh hóa [1], nhưng hệ thống tiêu hóa của người không hấp thu nguyên vẹn enzyme này để giải độc tức thời.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất tác dụng của chiết xuất đậm đặc với việc ăn chè đậu xanh hay uống nước đậu xanh nấu tại nhà. Quá trình chế biến nhiệt thông thường có thể làm thay đổi hàm lượng các hợp chất sinh học so với dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người tiêu dùng và bác sĩ cần lưu ý nguy cơ tương tác giữa các hợp chất thực vật và thuốc điều trị [1]. Các chế phẩm bổ sung từ thực vật thường thiếu dữ liệu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn, vì vậy không nên tự ý dùng chiết xuất đậu xanh liều cao thay thế thuốc điều trị bệnh gan [1].

Những người đang dùng thuốc theo đơn chuyển hóa qua gan nên tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi bổ sung thường xuyên các chế phẩm cô đặc từ đậu xanh để phòng tránh tương tác dược động học bất lợi [1]. Người có hệ tiêu hóa yếu cần cân nhắc khi ăn lượng lớn do hàm lượng tinh bột và chất xơ có thể gây đầy trướng.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Đậu xanh là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp protein thực vật, axit amin và các chất chống oxy hóa tự nhiên [8], [2]. Thay vì xem đậu xanh như một phương thuốc thanh lọc cơ thể, người tiêu dùng nên dùng đậu xanh như một phần của chế độ ăn uống đa dạng.

Cơ thể người giải độc tốt nhất khi lá gan được hỗ trợ bởi lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia và uống đủ nước. Không nên phụ thuộc vào bất kỳ thực phẩm đơn lẻ nào để sửa chữa những tổn hại do thói quen ăn uống kém lành mạnh gây ra.