Nhiều người e ngại chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) kéo dài sẽ tạo áp lực lên tuyến thượng thận và làm tăng vọt cortisol. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có cho thấy chế độ ăn low-carb không làm tăng hormone stress này về lâu dài ở người trưởng thành.
Chế độ ăn low-carb thực tế có thể làm giảm cortisol toàn thân thông qua việc giảm mỡ nội tạng và hạn chế dao động đường huyết [1]. Cảm giác căng thẳng thường chỉ xuất hiện thoáng qua trong giai đoạn đầu cắt giảm calo hoặc nhịn ăn nghiêm ngặt [2].
Ăn low-carb ảnh hưởng thế nào đến nồng độ cortisol?
Chế độ ăn ít carbohydrate không làm tăng cortisol mạn tính mà thường hỗ trợ ổn định hoặc giảm chỉ số này [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng carbohydrate kích thích tuyến thượng thận tiết cortisol và thúc đẩy tái tạo cortisol ngoài thượng thận [1].
Khi cắt giảm tinh bột, nồng độ hormone ghrelin tạo cảm giác đói giảm xuống [1]. Do ghrelin có khả năng làm tăng cortisol huyết thanh, việc hạ thấp ghrelin giúp hạn chế giải phóng hormone stress [1].
Chế độ low-carb còn hỗ trợ giảm mỡ nội tạng, vốn là mô nội tiết tham gia tổng hợp cortisol [1]. Việc loại bỏ các thực phẩm có chỉ số đường huyết cao cũng giúp hạn chế kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [1].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về chế độ ăn và cortisol?
Các thử nghiệm trên người cho thấy phản ứng của cortisol phụ thuộc nhiều vào mức độ thiếu hụt năng lượng và loại chất dinh dưỡng tiêu thụ.
- Thử nghiệm trên 30 nam giới béo phì: Áp dụng chế độ ăn low-carb giúp giảm cân, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và giảm rõ rệt nồng độ cortisol [1].
- Nghiên cứu chéo có đối chứng ở 8 nam giới khỏe mạnh: Các bữa ăn đơn thuần carb, protein hoặc chất béo đều làm tăng cortisol huyết tương sau ăn khoảng 90 nmol/L so với giả dược [3]. Trong đó, bữa ăn giàu protein và chất béo kích thích thượng thận tiết cortisol nhiều hơn tái tạo ngoài mô ngoại biên, còn carb kích thích cả hai con đường ngang nhau [3], [4].
- Phân tích gộp 13 nghiên cứu với 357 người tham gia: Nhịn ăn hoàn toàn làm tăng mạnh cortisol huyết thanh, nhưng chế độ ăn rất ít calo (VLCD) và ít calo (LCD) không làm tăng đáng kể [2]. Phân tích hồi quy gộp cho thấy cortisol chỉ tăng tạm thời trong thời gian đầu giới hạn năng lượng, sau đó trở về mức nền sau vài tuần [2].
Ở chiều ngược lại, nghiên cứu trên loài gặm nhấm cho thấy chế độ ăn nhiều carbohydrate làm tăng rõ rệt nồng độ ACTH, cortisol, insulin và gây tổn thương tế bào vỏ thượng thận [5].
Tác động của con đường tân tạo đường lên thượng thận
Hiện tại các nghiên cứu khoa học được cung cấp không có dữ liệu chứng minh việc kích hoạt con đường tân tạo đường gây hại cho tuyến thượng thận. Giả thuyết cho rằng gan phải tạo đường mới khiến tuyến thượng thận kiệt quệ chưa có cơ sở từ các trích đoạn thực nghiệm này. Sự gia tăng cortisol nếu có chủ yếu do phản ứng thiếu hụt năng lượng cấp tính từ việc nhịn ăn hơn là do thiếu carbohydrate [2].
Những nhóm đối tượng nên thận trọng khi ăn low-carb
Dù low-carb an toàn với đa số người trưởng thành cần kiểm soát cân nặng, một số nhóm cần đặc biệt lưu ý:
- Phụ nữ mang thai: Một nghiên cứu theo dõi 251 người trưởng thành (28-30 tuổi) cho thấy, những người có mẹ ăn chế độ nhiều thịt ít carb trong thai kỳ bị tăng cortisol máu suốt đời [6]. Cụ thể, cortisol của con tăng 5,4% cho mỗi khẩu phần thịt/cá mẹ ăn hàng ngày [6].
- Người đang mắc bệnh Cushing hoặc rối loạn tuyến thượng thận: Chế độ ăn ketogenic có thể che giấu các triệu chứng lâm sàng của tăng cortisol như béo phì và tăng huyết áp, dẫn tới chậm trễ chẩn đoán bệnh [1].
- Người nhịn ăn ngắt quãng sai cách: Việc cắt giảm calo quá gắt gao có thể kích hoạt trục stress và làm tăng vọt cortisol cấp tính [2].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá cụ thể tác động kéo dài nhiều năm của chế độ ăn keto thuần túy lên cấu trúc tuyến thượng thận ở người. Bằng chứng về ảnh hưởng của chế độ ăn của mẹ lên cortisol của thế hệ sau trên động vật cũng cho kết quả trái ngược; thí nghiệm trên 33 lợn nái mang thai cho thấy chế độ ăn ít protein (nhiều carb) làm tăng cortisol nước bọt của mẹ hơn chế độ đủ hoặc nhiều protein [7]. Cơ chế tương tác giữa enzyme 11beta-HSD1, thụ thể glucocorticoid và tình trạng chuyển hóa dài hạn vẫn cần thêm nghiên cứu [7], [3].
Áp dụng chế độ ăn ít tinh bột an toàn
Để kiểm soát cân nặng mà không gây căng thẳng cho cơ thể, người thực hiện nên giảm lượng carbohydrate từ từ thay vì cắt bỏ đột ngột. Tránh nhịn đói cực đoan để không kích hoạt phản ứng stress cấp tính từ trục hạ đồi - tuyến thượng thận [2]. Đảm bảo bổ sung đủ dưỡng chất từ rau xanh và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn, đặc biệt nếu đang mang thai hoặc có bệnh nền chuyển hóa.




