Nhiều vận động viên áp dụng chế độ ăn hạ carbohydrate nhằm tối ưu hóa quá trình đốt mỡ và nâng cao khả năng thích nghi chuyển hóa. Tuy nhiên, việc thiếu hụt nguồn năng lượng này vào buổi tối thường dấy lên lo ngại về tình trạng khó ngủ và suy giảm khả năng phục hồi thần kinh. Liệu việc cắt giảm carbohydrate thực sự khiến giấc ngủ của người tập luyện tốt hơn hay tệ đi?
Cắt giảm carb ảnh hưởng thế nào đến giấc ngủ vận động viên?
Dữ liệu khoa học hiện tại chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh cắt giảm carb giúp cải thiện cấu trúc giấc ngủ hay phục hồi biến thiên nhịp tim ở vận động viên. Ngược lại, một tổng quan hệ thống chỉ ra rằng nạp carbohydrate có chỉ số đường huyết cao vào buổi tối hỗ trợ rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ [1]. Các chiến lược tập luyện khi dự trữ glycogen thấp chủ yếu phục vụ kích hoạt enzym ty thể, chưa chứng minh được lợi ích nâng cao chất lượng nghỉ ngơi ban đêm [2].
Tác động của carbohydrate lên độ trễ giấc ngủ theo nghiên cứu
Carbohydrate tiêu hóa nhanh vào bữa tối có thể hỗ trợ giấc ngủ thông qua việc tạo điều kiện cho axit amin tryptophan đi vào não bộ [1]. Một tổng quan hệ thống năm 2022 gồm 35 nghiên cứu trên các nhóm đối tượng tập luyện thể thao ghi nhận tiêu thụ carbohydrate chỉ số đường huyết cao vào buổi tối giúp giảm độ trễ giấc ngủ [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ rõ việc dùng caffeine sau 17 giờ với liều trên 2 mg/kg trọng lượng làm giảm thời lượng và hiệu quả giấc ngủ [1]. Việc cắt bỏ hoàn toàn carb vào chiều muộn có thể vô tình làm mất đi yếu tố dinh dưỡng hỗ trợ quá trình bắt đầu giấc ngủ tự nhiên.
Mối liên hệ giữa chỉ số HRV và giấc ngủ sâu ở vận động viên
Biến thiên nhịp tim và giai đoạn ngủ sâu phản ánh mức độ căng thẳng thể chất cùng nhu cầu tái tạo của hệ thần kinh tự chủ [3], [4]. Nghiên cứu năm 2019 kéo dài 12 tuần trên 10 nữ vận động viên chạy việt dã thuộc NCAA Division I cho thấy biến thiên nhịp tim giảm có mối liên hệ lớn với sự gia tăng tỷ lệ giấc ngủ sâu (r = -0,62) [4]. Nhịp tim khi nghỉ ngơi vào cuối mùa giải tăng từ mức 44 ± 2 nhịp/phút ở tuần 2-4 lên 48 ± 3 nhịp/phút ở tuần 11-12 [4]. Dữ liệu này chứng minh khi cơ thể chịu áp lực lớn từ tập luyện, tỷ lệ giấc ngủ sóng chậm tăng lên nhằm đáp ứng nhu cầu hồi phục nội tại [4]. Hiện chưa có thử nghiệm đối chứng nào cho thấy cắt giảm carb trực tiếp thúc đẩy pha ngủ sóng chậm này.
Mô hình hạn chế carb buổi tối và chiến lược ngủ với glycogen thấp
Chiến lược "sleep-low" đòi hỏi vận động viên hoàn thành bài tập làm cạn kiệt glycogen vào chiều tối rồi nhịn carb đến sáng hôm sau [2]. Phương pháp này giúp tăng hoạt tính enzym ty thể và tốc độ oxy hóa chất béo, nhưng bằng chứng về việc cải thiện hiệu suất thi đấu thực tế vẫn chưa rõ ràng [2]. Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát phương pháp hạn chế carb buổi tối trên 22 sinh viên thể thao trong 2 tuần chia làm hai nhóm [5]:
- Nhóm hạn chế carb (11 người, gồm 6 nam và 5 nữ, tuổi 22,3 ± 1,23) bị cấm nạp carbohydrate sau 16 giờ từ tuần thứ hai [5].
- Nhóm đối chứng (11 người, gồm 5 nam và 6 nữ, tuổi 21,9 ± 7,9) duy trì khẩu phần ăn thông thường [5].
- Tất cả người tham gia đều chạy bộ 1 giờ trước bữa sáng ở mức 65% nhịp tim tối đa [5].
Can thiệp này được kỳ vọng giảm tải căng thẳng tâm lý so với nhịn ăn kéo dài, nhưng báo cáo chưa công bố dữ liệu cụ thể về sự thay đổi của sóng não hay chất lượng nghỉ ngơi ban đêm [5]. Ở một can thiệp khác trên vận động viên bóng rổ, áp dụng chế độ ít carb trong 4 tuần chỉ làm giảm triacylglycerol huyết thanh mà không ảnh hưởng bất lợi đến chỉ số lipoprotein máu [6].
Những điều khoa học hiện tại chưa làm rõ
Các thử nghiệm hiện có chưa đo lường đồng thời cấu trúc giấc ngủ bằng đa ký giấc ngủ chuyên sâu trong các giai đoạn cắt giảm carb nghiêm ngặt. Mối liên hệ trực tiếp giữa mức glycogen thấp qua đêm với sự biến thiên nhịp tim từng chu kỳ ngủ vẫn là khoảng trống lớn. Dữ liệu hiện tại cũng chưa xác định được ngưỡng cắt giảm carbohydrate chính xác mà tại đó chất lượng giấc ngủ bắt đầu bị tác động tiêu cực.
Những ai cần thận trọng khi cắt giảm carbohydrate?
Việc hạ thấp carb đòi hỏi tính toán kỹ lưỡng để tránh suy kiệt hệ thần kinh và gián đoạn giấc ngủ:
- Vận động viên đang trong giai đoạn thi đấu căng thẳng hoặc khối lượng tập luyện cao [1].
- Người có tiền sử mất ngủ, khó đi vào giấc ngủ hoặc thức giấc giữa đêm [1].
- Vận động viên đang hồi phục chấn thương, bởi tình trạng viêm mô và mất ngủ có thể làm tăng hoạt hóa thần kinh giao cảm kéo dài [7].
- Người đang kiểm soát các chỉ số tim mạch hoặc ghi nhận nhịp tim lúc nghỉ tăng cao bất thường qua thiết bị đeo theo dõi [3], [4].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho vận động viên
Vận động viên muốn áp dụng mô hình nhịn carb ban đêm cần tiến hành theo từng chu kỳ ngắn thay vì duy trì quanh năm [5], [2]. Nếu xuất hiện dấu hiệu trằn trọc hoặc nhịp tim lúc nghỉ tăng liên tiếp trong 3 ngày, nên bổ sung lại lượng carb vừa phải vào bữa tối [3], [1]. Theo dõi biến thiên nhịp tim qua thiết bị đeo giúp phát hiện sớm dấu hiệu phục hồi kém trước khi suy giảm phong độ [3].
Cắt giảm carbohydrate không phải là giải pháp giúp nâng cao chất lượng giấc ngủ ở vận động viên. Nhịn carb buổi tối có thể khiến thời gian vào giấc ngủ kéo dài hơn so với chế độ ăn cân bằng [1]. Vận động viên nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng thể thao để cá nhân hóa lượng carb theo từng chu kỳ tập luyện cụ thể.







