Nhiều phụ huynh quan tâm đến việc giảm tinh bột để cải thiện sức khỏe hoặc kiểm soát cân nặng cho con. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn low-carb thông thường và chế độ ăn ketogenic (keto) cho trẻ nhỏ là hai can thiệp hoàn toàn khác nhau về mục đích, mức độ can thiệp và mức độ an toàn.
Ăn low-carb thông thường chỉ dừng ở việc hạn chế bớt đường bột trong bữa ăn, trong khi keto y khoa là một phác đồ điều trị chuyển hóa nghiêm ngặt, giàu chất béo, đủ protein và rất ít carbohydrate, chủ yếu dùng cho trẻ động kinh kháng thuốc dưới sự giám sát y tế chặt chẽ [1], [2]. Trẻ em tuyệt đối không nên tự ý áp dụng keto như một biện pháp ăn kiêng thông thường tại nhà [3].
Bản chất khác nhau giữa keto điều trị và low-carb
Chế độ ăn ketogenic y khoa được thiết kế nhằm thay đổi nguồn năng lượng chính của não bộ từ glucose sang thể ketone [1]. Quá trình này tạo ra tác dụng chống co giật, bảo vệ thần kinh, chống oxy hóa và giảm viêm [1]. Tỷ lệ chất béo so với tổng carbohydrate và protein trong keto cổ điển thường đạt mức 4:1, hoặc điều chỉnh thành 3:1 hay 2:1 tùy theo độ tuổi và nhu cầu dinh dưỡng của từng trẻ [1].
Ngược lại, chế độ ăn low-carb thông thường ở trẻ em thường chỉ cắt giảm một phần năng lượng từ đường bột mà không bắt buộc cơ thể phải duy trì trạng thái ketosis liên tục [4]. Các hướng dẫn dinh dưỡng tiêu chuẩn cho trẻ nhỏ, chẳng hạn như ở trẻ mắc đái tháo đường type 1, đều khuyến nghị một chế độ cân bằng từ cả 3 nhóm chất sinh năng lượng để đảm bảo sự phát triển bình thường [4].
Kiểm soát gắt gao từng gam tinh bột trong điều trị
Keto y khoa đòi hỏi sự tính toán chuẩn xác đến từng thành phần nạp vào cơ thể, vượt xa việc lựa chọn thực phẩm thông thường [5], [2]. Ngay cả lượng đường tá dược có trong thuốc siro hạ sốt, kháng sinh thông thường hoặc thuốc chống động kinh cũng có thể phá vỡ trạng thái ketosis và làm bùng phát lại cơn co giật [6], [5].
Tại bệnh viện, việc triển khai keto cần đội ngũ chuyên môn gồm bác sĩ thần kinh, chuyên gia dinh dưỡng và dược sĩ để rà soát toàn bộ đơn thuốc và dịch truyền [6], [2]. Nhân viên y tế thậm chí phải đánh dấu cảnh báo dị ứng đường trong hồ sơ bệnh án để tránh vô tình sử dụng thuốc chứa tá dược carbohydrate cho trẻ [6].
Hiệu quả trên bệnh lý và các rủi ro đi kèm
Các nghiên cứu lâm sàng xác nhận keto mang lại hiệu quả rõ rệt trên trẻ động kinh kháng thuốc nhưng đi kèm nhiều phản ứng bất lợi [2], [7]. Một nghiên cứu can thiệp tại Trung Đông trên 8 trẻ động kinh kháng thuốc ghi nhận 38% (3/8 trẻ) đạt mức giảm trên 50% số cơn co giật [2]. Một nghiên cứu hồi cứu tại Bồ Đào Nha trên 29 trẻ (tuổi trung bình 7,9) cho thấy 18 trẻ giảm từ 50% cơn giật trở lên, 19 trẻ cải thiện hành vi và 18 trẻ tăng độ tỉnh táo [7].
Tuy nhiên, nghiên cứu tại Bồ Đào Nha cũng chỉ ra các tác dụng phụ chuyển hóa rất phổ biến: 23 trẻ bị tăng cholesterol máu và 21 trẻ bị tăng triglyceride máu [7]. Quyết định ngừng phác đồ phần lớn xuất phát từ phía gia đình do khó khăn trong việc duy trì chế độ ăn quá khắt khe [7]. Hơn nữa, việc hạn chế carbohydrate kéo dài ở trẻ em còn liên quan đến tình trạng kém phát triển chiều cao và giảm khoáng hóa xương [4].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Hiện chưa có hướng dẫn chính thức nào cho phép sử dụng chế độ ăn keto nhằm mục đích giảm cân đơn thuần ở lứa tuổi nhi khoa [3]. Tác động dài hạn của keto đối với sự tăng trưởng thể chất và tình trạng dinh dưỡng tổng thể của trẻ nhỏ khi dùng lâu năm vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn [3].
Ngoài ra, các nghiên cứu hỗ trợ giảm đường huyết hoặc cải thiện kháng insulin bằng keto chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường type 2 hoặc hội chứng buồng trứng đa nang; kết quả còn không đồng nhất và chưa thể ngoại suy sang trẻ nhỏ [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
- Trẻ em đang trong giai đoạn phát triển bình thường: Việc tự ý cắt giảm mạnh carbohydrate có thể làm gián đoạn tăng trưởng chiều cao và mật độ xương [4].
- Trẻ mắc đái tháo đường type 1: Bắt buộc phải có phác đồ theo dõi đa chuyên khoa về tăng trưởng, chuyển hóa xương và tim mạch nếu gia đình lựa chọn chế độ ăn hạn chế carbohydrate [4].
- Trẻ đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính hoặc cấp tính: Việc thay đổi chế độ ăn có thể làm thay đổi đáp ứng điều trị hoặc gây rối loạn lipid máu nghiêm trọng [6], [7].
Gợi ý áp dụng an toàn cho phụ huynh
Phụ huynh không được nhầm lẫn giữa việc giảm bớt bánh kẹo ngọt với việc ép trẻ ăn chế độ keto giàu béo, cực thấp carb. Nếu trẻ mắc bệnh lý động kinh kháng thuốc hoặc rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, gia đình chỉ thực hiện keto khi có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh nhi và chuyên gia dinh dưỡng [1], [3].
Trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ keto điều trị nào, trẻ cần được đánh giá kỹ lưỡng và cân nhắc bổ sung dự phòng các vi chất dinh dưỡng thiết yếu [3]. Mọi thay đổi trong chế độ ăn hàng ngày của trẻ cần ưu tiên mục tiêu phát triển thể chất toàn diện, cân bằng cả ba nhóm chất dinh dưỡng lớn thay vì chạy theo các trào lưu ăn kiêng cực đoan [4].








