Nhiều phụ nữ sau sinh muốn cắt giảm carbohydrate (low-carb) để nhanh lấy lại vóc dáng, nhưng lo sợ sữa mẹ bị "nóng" khiến con táo bón hoặc sữa bị "chua" làm trẻ đau bụng. Đây là nỗi băn khoăn rất phổ biến xuất phát từ những định kiến dân gian về mối liên hệ giữa bữa ăn của mẹ và tính chất dòng sữa.
Quan niệm ăn low-carb làm sữa bị "chua" và "nóng" là không chính xác dựa trên các bằng chứng sinh hóa hiện có ở người. Khoa học không công nhận khái niệm sữa "nóng" hay "sữa chua" do thực phẩm; các can thiệp dinh dưỡng cho thấy việc giảm bột đường và tăng tỷ lệ chất béo chỉ tác động đến sự phân bố một số loại acid béo trong sữa chứ không làm thay đổi độ chua hay làm sữa mất cân bằng dinh dưỡng.
Quan niệm sữa "chua", "nóng" nhìn từ góc độ sinh hóa
Trong y học và dinh dưỡng học, không tồn tại định nghĩa về sữa mẹ "nóng" hay "mát". Trẻ sơ sinh đi tiêu nhiều lần, phân lỏng hoặc thỉnh thoảng táo bón thường liên quan đến sự trưởng thành của hệ tiêu hóa và phản xạ bú, không phải do sữa mẹ bị "nóng" từ chế độ ăn.
Vị chua của sữa mẹ cũng không tự sinh ra khi mẹ ăn nhiều đạm béo hay giảm carbohydrate. Nghiên cứu cho thấy thành phần đại dưỡng chất trong sữa mẹ được kiểm soát chặt chẽ bởi các cơ chế nội tiết và biến dưỡng của cơ thể nhằm duy trì nguồn cung ổn định cho em bé [1].
Chế độ ăn ít tinh bột ảnh hưởng thế nào đến thành phần acid béo?
Một thử nghiệm can thiệp có kiểm soát tại Canada theo dõi thành phần sữa của các bà mẹ áp dụng chế độ ăn ít chất béo - nhiều carbohydrate so với chế độ ăn nhiều chất béo [2]. Kết quả cho thấy tổng hàm lượng chất béo trong sữa cuối cữ bú không thay đổi giữa hai giai đoạn ăn uống này [2].
Tuy nhiên, nồng độ các acid béo chuỗi trung bình (MCFA) trong sữa mẹ lại tăng cao rõ rệt trong giai đoạn mẹ ăn ít chất béo và nhiều carbohydrate [2]. Hiện tượng này xảy ra do tuyến vú nhanh chóng thay đổi quá trình tự tổng hợp acid béo mới (de novo synthesis) chỉ sau 4 ngày thay đổi tỷ lệ dinh dưỡng từ bữa ăn [2]. Đáng chú ý, lượng acid palmitic trong sữa mẹ không đổi dù lượng nạp từ thức ăn ở giai đoạn nhiều chất béo cao gấp 2,5 lần [2].
Mối liên hệ giữa carbohydrate bữa ăn và hàm lượng mỡ sữa
Một nghiên cứu quan sát trên 182 bà mẹ cho con bú tại Iran cho thấy lượng năng lượng trung bình hàng ngày là 2.390 kcal và hàm lượng chất béo trung bình của sữa mẹ đạt 3,52 g/dl [3]. Phân tích ghi nhận lượng tiêu thụ carbohydrate từ bữa ăn của mẹ có mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với hàm lượng chất béo trong sữa (beta = 0,39, p < 0,004) [3].
Chỉ số khối cơ thể (BMI) của người mẹ cũng liên quan thuận với lượng chất béo trong sữa [3]. Đồng thời, chỉ số cân nặng theo tuổi của trẻ bú mẹ hoàn toàn đạt mức cao hơn đáng kể ở nhóm các bà mẹ có hàm lượng mỡ sữa trên 3 g/dl [3].
Ở góc độ tổng quan, phần lớn các nghiên cứu tại cả quốc gia phát triển và đang phát triển đều ghi nhận năng lượng nạp vào từ bữa ăn của mẹ không liên quan trực tiếp đến hàm lượng chất béo tổng số của sữa mẹ [1]. Lượng mỡ cơ thể của mẹ mới là yếu tố phản ánh rõ hơn lượng chất béo trong sữa [1]. Khi hàm lượng chất béo trong sữa mẹ xuống thấp, trẻ sơ sinh thường tự điều chỉnh bằng cách bú nhiều hơn và kéo dài thời gian bú để bù đắp, giúp duy trì đà tăng trưởng thể chất bình thường [1], [4].
Những yếu tố khác tác động đến sữa mà dân gian hay nhầm là "nóng"
Căng thẳng tâm lý của người mẹ có ảnh hưởng đo lường được đến các chỉ số sinh học của sữa. Một nghiên cứu năm 2021 nhận thấy những bà mẹ ít gặp biến cố căng thẳng trong cuộc sống gần đây tiết ra sữa có hàm lượng chất béo và mật độ năng lượng cao hơn nhóm chịu nhiều căng thẳng [5]. Nhóm ít căng thẳng cũng có nồng độ acid béo chuỗi trung bình và chuỗi dài trong sữa cao hơn [5].
Do đó, sự mệt mỏi, áp lực tinh thần hoặc việc kiêng khem tinh bột quá khắt khe gây stress có thể làm thay đổi tiết sữa, chứ không phải do bản thân chất béo hay đạm tạo ra tính "nóng".
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu rõ ràng về:
- Tác động của các chế độ ăn low-carb cực đoan (như ketogenic với carbohydrate dưới 20-50 g/ngày) đối với pH dịch thể hoặc độ toan của sữa mẹ trong thời gian dài.
- Cảm nhận mùi vị cụ thể của trẻ sơ sinh khi sữa mẹ có sự chuyển dịch các tỷ lệ acid béo do thay đổi thực đơn của mẹ.
- Giới hạn carbohydrate tối thiểu an toàn để duy trì sản lượng sữa mẹ tối ưu ở từng thể trạng phụ nữ.
Ai nên thận trọng khi muốn ăn giảm tinh bột?
- Phụ nữ mới sinh trong những tuần đầu: Giai đoạn này cần nguồn năng lượng đầy đủ để thiết lập phản xạ tiết sữa; việc cắt giảm tinh bột quá nhanh dễ gây thiếu hụt năng lượng và mệt mỏi.
- Người có tiền sử sỏi thận, bệnh lý gan hoặc rối loạn chuyển hóa lipid: Chế độ ăn nhiều đạm và béo cần được bác sĩ chuyên khoa giám sát.
- Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hoặc suy dinh dưỡng: Lượng mỡ sữa có mối liên hệ với lượng mỡ dự trữ của cơ thể mẹ, do đó kiêng tinh bột có thể làm giảm nguồn dự trữ cần thiết [3], [1].
Lời khuyên thực tế khi điều chỉnh dinh dưỡng
Thay vì kiêng khem tuyệt đối tinh bột vì tin vào các khái niệm sữa "nóng", "chua", mẹ đang cho con bú nên xây dựng thực đơn đa dạng:
- Không cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate: Duy trì nguồn bột đường phức hợp (gạo lứt, yến mạch, khoai lang) để giữ mức năng lượng ổn định.
- Uống đủ nước và theo dõi cữ bú của con: Trẻ bú đủ sẽ tự điều chỉnh thời gian và lực bú để nhận đủ lượng chất béo cần thiết [4].
- Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt nào trong thời gian nuôi con bằng sữa mẹ.
Việc điều chỉnh tỷ lệ bột đường hay chất béo trong khẩu phần ăn của mẹ chỉ làm thay đổi tỷ lệ một số acid béo và tổng lượng mỡ sữa, hoàn toàn không làm sữa bị "chua" hay sinh "nóng" như truyền miệng. Duy trì chế độ ăn cân bằng, giảm căng thẳng tâm lý và đảm bảo đủ năng lượng mới là nền tảng cốt lõi giúp mẹ giữ dòng sữa ổn định và bảo đảm sự phát triển của trẻ.





