Mướp hương là món canh quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt, thanh mát và dễ ăn. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn mướp hương thường xuyên để trị đái tháo đường và hạ nhanh đường huyết.

Thực tế, các chiết xuất từ mướp hương đã cho thấy tiềm năng hạ đường huyết và cải thiện đề kháng insulin trong phòng thí nghiệm [1] [2]. Tuy nhiên, loại quả này chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn, không thể thay thế phác đồ điều trị hay thuốc hạ đường huyết.

Cơ chế tác động đến đường huyết

Mướp hương (tên khoa học Luffa cylindrica) tác động lên quá trình chuyển hóa glucose qua nhiều con đường sinh hóa [1] [3].

Cơ chế đầu tiên là khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase [3]. Đây là enzyme chịu trách nhiệm phân giải tinh bột thành đường đơn glucose tại ruột non [3]. Khi enzyme này bị cản trở, tốc độ hấp thu đường vào máu sau bữa ăn sẽ chậm lại [3].

Bên cạnh đó, các hoạt chất trong mướp hương còn can thiệp vào quá trình tân tạo glucose bất thường tại gan [2]. Bổ sung mướp hương giúp điều hòa các biểu hiện gene liên quan đến chuyển hóa axit amin và chất béo [2]. Nhờ đó, tế bào nhạy cảm hơn với insulin, giảm gánh nặng chuyển hóa đường [2].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Đặc tính sinh học của mướp hương đã được thử nghiệm trên động vật và ống nghiệm [1] [2]. Trích đoạn nghiên cứu ghi nhận nhiều kết quả bước đầu đáng chú ý [1] [3] [2].

Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột Swiss albino cái bị gây béo phì bằng progesterone (10 mg/kg) trong 28 ngày đã đánh giá dịch chiết cồn-nước và phân đoạn của mướp hương [1]. Thử nghiệm gồm 7 nhóm chuột (n = 6 mỗi nhóm), dùng các liều 100, 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả cho thấy sau 28 ngày, chiết xuất giúp cải thiện chỉ số BMI, trọng lượng cơ thể, lượng đường huyết và chỉ số mỡ máu [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận mướp hương có tiềm năng hạ đường huyết và chống oxy hóa trong mô hình béo phì do nội tiết tố [1].

Năm 2020, nghiên cứu đánh giá việc bổ sung mướp hương liều 2 g/kg trọng lượng cơ thể trên chuột béo phì do ăn nhiều chất béo [2]. Kết quả chỉ ra việc bổ sung này làm thuyên giảm tình trạng đề kháng insulin, giảm tích tụ mỡ và giảm cân nặng [2]. Phân tích giải trình tự RNA ghi nhận 130 gene tại gan bị thay đổi, trong đó tăng biểu hiện các gene Ass1, Cps1, Cth, Got1, Tat và Gls2, giúp cải thiện tình trạng tân tạo glucose bất thường ở gan [2]. Hiệu quả này phụ thuộc vào hệ vi sinh đường ruột của chuột [2].

Năm 2019, một nghiên cứu in vitro khảo sát dịch thủy phân protein từ hạt mướp hương bằng các enzyme alcalase, trypsin và pepsin ở dải nồng độ 0,50 đến 2,00 mg/mL [3]. Kết quả ghi nhận dịch thủy phân bằng alcalase đạt tỷ lệ ức chế alpha-glucosidase cao nhất là 65,82% tại nồng độ 1,00 mg/mL với giá trị IC50 là 0,80 mg/mL [3]. Dịch thủy phân bằng trypsin đạt mức ức chế 54,54% ở nồng độ 0,50 mg/mL với IC50 là 0,48 mg/mL [3]. Mức IC50 này thể hiện hoạt tính ức chế enzyme tốt khi đặt cạnh đối chứng acarbose có IC50 là 2,15 mg/mL [3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu [1] [3] [2].

Tất cả các thử nghiệm ghi nhận đều thực hiện trên chuột hoặc trong ống nghiệm hóa sinh [1] [3] [2]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa và hấp thu phức tạp hơn động vật gặm nhấm rất nhiều [1] [2].

Ngoài ra, liều lượng dùng trong phòng thí nghiệm là dịch chiết cô đặc hoặc dịch thủy phân protein [1] [3]. Bữa ăn thường ngày chỉ dùng quả nấu chín, khó có thể cung cấp hàm lượng hoạt chất tương đương như dạng chiết xuất [1] [2]. Do đó, chưa có căn cứ y khoa khẳng định ăn mướp hương sẽ chữa khỏi đái tháo đường.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng uống nước mướp hương xay sống thay nước lọc sẽ giúp bỏ được thuốc hạ đường huyết. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng [1] [4].

Mướp hương chỉ là thực phẩm bổ trợ dinh dưỡng [2]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để dùng mướp hương có thể dẫn đến cơn tăng đường huyết cấp tính, gây hôn mê và tổn thương mạch máu.

Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều mướp hương càng tốt. Chế độ ăn thiên lệch một loại rau củ duy nhất sẽ làm mất cân bằng dưỡng chất, ảnh hưởng tiêu cực đến hệ tiêu hóa.

Ai nên thận trọng khi dùng?

Mướp hương nhìn chung lành tính nhưng không phải ai cũng có thể dùng tùy tiện với số lượng lớn [5].

Nghiên cứu độc tính bán trường diễn năm 2024 trên 80 chuột cống Sprague-Dawley cho thấy phân đoạn giàu alkaloid từ quả mướp hương ở liều 400 mg/kg/ngày là mức không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) [5]. Dù vậy, những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các dạng nước ép cô đặc [5].

Theo y học cổ truyền, mướp hương có tính mát. Người có cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên đầy bụng, tiêu chảy mạn tính không nên ăn quá nhiều món này trong một bữa. Phụ nữ mang thai cũng cần dùng ở mức độ ẩm thực thông thường, tránh uống nước ép quả đậm đặc.

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn

Để nhận được lợi ích tốt nhất cho đường huyết, bạn nên đưa mướp hương vào thực đơn một cách khoa học:

Về liều lượng, bạn có thể ăn 2-3 bữa mướp hương mỗi tuần, mỗi bữa khoảng 150-200g. Mức dùng này vừa cung cấp chất xơ hòa tan giúp chậm hấp thu đường, vừa làm phong phú bữa ăn.

Về cách chế biến, nên ưu tiên các món nấu canh thanh đạm như canh mướp nấu tôm, ngao, hoặc mướp luộc, xào ít dầu mỡ. Tránh nấu mướp quá nhừ làm hao hụt vitamin và không nên xào cùng quá nhiều mỡ động vật.

Về kết hợp thực phẩm, hãy dùng mướp cùng các nguồn đạm nạc và tinh bột hấp thu chậm như gạo lứt, yến mạch. Sự kết hợp này giúp ổn định đường huyết sau ăn tốt hơn việc chỉ ăn đơn lẻ.

Mướp hương là thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ tích cực cho quá trình kiểm soát chuyển hóa khi nằm trong chế độ ăn cân bằng [1] [2]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn đa dạng thực phẩm và tuân thủ chỉ định dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát đường huyết an toàn, hiệu quả.