Nhiều học sinh tham gia các đội tuyển thể thao học đường thường tìm kiếm các biện pháp ăn kiêng để giảm mỡ hoặc tăng sức bền, trong đó chế độ keto (rất ít carbohydrate, nhiều chất béo) được chú ý nhiều. Tuy nhiên, các môn thể thao trường học như bóng rổ, bóng đá hay điền kinh đòi hỏi những đợt bứt tốc nhanh và vận động cường độ cao ngắt quãng. Việc cắt giảm tối đa tinh bột liệu có phù hợp cho lứa tuổi đang phát triển này?

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào trực tiếp đánh giá chế độ keto trên học sinh chơi thể thao học đường. Các bằng chứng thử nghiệm trên người trưởng thành và vận động viên cho thấy chế độ ăn rất ít carbohydrate không mang lại lợi thế thi đấu, thậm chí làm suy giảm hiệu suất trong các hoạt động yếm khí cường độ cao [1], [2].

Cơ chế ảnh hưởng đến vận động yếm khí

Hệ năng lượng yếm khí (anaerobic) là nguồn cung cấp năng lượng chính cho các động tác bứt tốc, tranh chấp, bật nhảy và đổi hướng đột ngột. Khi thực hiện các hoạt động này, cơ thể dựa chủ yếu vào nguồn carbohydrate dự trữ sẵn có trong cơ bắp để tạo năng lượng nhanh chóng [1].

Chế độ ăn keto ép lượng nạp carbohydrate xuống mức rất thấp, khiến cơ thể chuyển sang sử dụng chất béo làm nhiên liệu chính [3], [4]. Ngoài ra, chế độ này còn dẫn đến tình trạng toan hóa nhẹ toàn thân (subclinical systemic acidosis), thể hiện qua việc giảm độ pH nước tiểu, một yếu tố hạn chế trực tiếp khả năng duy trì công suất yếm khí [2].

Hiệu suất bứt tốc suy giảm trong các thử nghiệm thực tế

Một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên năm 2019 trên 16 nam nữ thanh niên tập luyện thể thao (23±1 tuổi) đã so sánh 4 ngày ăn keto (dưới 50 g/ngày, dưới 10% năng lượng từ carbohydrate) với chế độ giàu tinh bột (6-10 g/kg/ngày) [2]. Kết quả cho thấy chế độ keto làm giảm 7% công suất đỉnh (801 W so với 857 W) và giảm 6% công suất trung bình trong bài kiểm tra đạp xe yếm khí Wingate [2]. Đồng thời, quãng đường chạy phục hồi ngắt quãng (Yo-Yo intermittent recovery test) bị giảm tới 15% (887 m so với 1045 m) [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2025 tổng hợp 19 nghiên cứu trên vận động viên cũng chỉ ra chế độ ăn ít carbohydrate không mang lại lợi ích ổn định và có thể tác động tiêu cực đến các chỉ số hiệu suất yếm khí và hiếu khí [1]. Trong một nghiên cứu thí điểm kéo dài 10 tuần trên 5 vận động viên sức bền, thời gian vận động đến kiệt sức giảm trung bình khoảng 2 phút sau khi theo chế độ keto [4].

Tác động lên sức mạnh cơ bắp và cân nặng

Về khía cạnh thể hình, chế độ keto không hạn chế calo kéo dài từ 3 tuần trở lên có thể giúp giảm nhẹ khối lượng cơ thể và tỷ lệ mỡ mà vẫn giữ được khối lượng nạc nếu bổ sung đủ protein [3]. Một nghiên cứu năm 2012 trên các vận động viên thể dục dụng cụ nghệ thuật ghi nhận chế độ ăn rất ít carbohydrate nếu kéo dài trên 10 đến 14 ngày không làm giảm sức mạnh và sức bộc phát cơ bắp [5].

Ngược lại, nếu chế độ keto kết hợp cắt giảm năng lượng, rủi ro mất cơ sẽ xuất hiện. Nghiên cứu kéo dài 3 tuần trên các vận động viên Taekwondo ăn keto giảm 25% calo cho thấy họ bị sụt giảm cả tỷ lệ mỡ lẫn khối lượng cơ nạc [6]. Một tổng quan năm 2023 cũng cảnh báo chế độ ăn keto khá nghiêm ngặt, khó duy trì lâu dài và dễ gây ảnh hưởng tiêu cực đến tốc độ chạy nước rút [7].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu khoa học hiện có vẫn để lại nhiều khoảng trống quan trọng:

  • Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên trẻ vị thành niên hoặc học sinh phổ thông đang trong giai đoạn phát triển thể chất.
  • Chưa có đánh giá về tác động lâu dài của việc thiếu hụt carbohydrate đối với sự tăng trưởng chiều cao, mật độ xương và nội tiết tố ở học sinh chơi thể thao.
  • Chưa xác định được ngưỡng thích nghi chuyển hóa an toàn của học sinh khi kết hợp vừa học tập căng thẳng vừa tập luyện thể thao cường độ cao.

Ai nên thận trọng với chế độ keto?

Học sinh chơi các môn thể thao đòi hỏi tốc độ, sức mạnh bộc phát và vận động cường độ cao ngắt quãng (như bóng rổ, bóng đá, cầu lông, chạy cự ly ngắn) không nên tự ý áp dụng chế độ keto [1], [2]. Lứa tuổi này cần năng lượng dồi dào để vừa hoàn thiện thể chất vừa học tập.

Người có tiền sử hạ đường huyết, vấn đề về tiêu hóa, hoặc đang trong giai đoạn chuẩn bị thi đấu thể thao học đường cần tránh xa các chế độ ăn cắt giảm tinh bột cực đoan [7].

Gợi ý dinh dưỡng thực tế cho học sinh

Học sinh tham gia thể thao học đường nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, cung cấp đủ năng lượng từ carbohydrate phức hợp, protein chất lượng cao và chất béo lành mạnh [7]. Không nên cắt bỏ tinh bột để giảm cân nhanh trước các giải đấu trường học [6].

Nếu muốn điều chỉnh cân nặng hoặc cải thiện thành tích, học sinh và phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự ý áp dụng các trào lưu ăn kiêng hạn chế [1], [7].

Tóm lại, chế độ keto không phải là lựa chọn phù hợp cho học sinh chơi thể thao học đường. Việc thiếu hụt carbohydrate làm cạn kiệt nguồn glycogen và có thể làm giảm rõ rệt hiệu suất bứt tốc cũng như sức bền trong thi đấu [1], [2].