Ngải cứu từ lâu đã là loại rau gia vị và vị thuốc dân gian quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam. Nhiều người có thói quen hầm ngải cứu với trứng, gà hoặc sắc nước uống hằng ngày vì tin rằng thảo dược này giúp bổ huyết, an thần và tăng cường sức khỏe. Tuy nhiên, việc lạm dụng ngải cứu liên tục trong thời gian dài hoặc uống nước cốt đậm đặc có thực sự an toàn cho não bộ hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là: Ăn hoặc uống ngải cứu với lượng lớn liên tục nhiều ngày hoàn toàn có thể gây ngộ độc thần kinh. Tác nhân chính gây ra tình trạng này là thujone – một hợp chất tự nhiên có khả năng kích thích hệ thần kinh trung ương và dẫn đến co giật nếu tích tụ vượt quá ngưỡng đào thải của cơ thể.

Ngải cứu và thành phần thujone tiềm ẩn nguy cơ

Ngải cứu thông thường (tên khoa học là Artemisia vulgaris L.) là loài cây thân thảo thuộc họ Cúc (Asteraceae), có chiều cao trung bình từ 50 đến 170 cm [1]. Trong y học cổ truyền và đời sống, ngải cứu được sử dụng rất đa dạng từ thân, lá, chồi cho đến rễ [1]. Các phân tích hóa thực vật cho thấy ngải cứu chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học giá trị như tannin, flavonoid và saponin [1]. Chiết xuất từ loài cây này đã được ghi nhận có các đặc tính kháng khuẩn, kháng nấm, kháng ký sinh trùng và chống viêm [1].

Tuy nhiên, phần tinh dầu bay hơi của ngải cứu lại là nơi tích tụ nhiều hợp chất monoterpene phức tạp. Phương pháp phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) đã xác định được 24 thành phần tinh dầu trong ngải cứu, bao gồm 1,8-cineole, alpha-thujone, beta-thujone, camphor, borneol, beta-pinene, myrcene và nerol [1]. Trong số này, thujone là monoterpene ketone tự nhiên tồn tại dưới hai dạng đồng phân là alpha-thujone và beta-thujone [2]. Đây chính là hoạt chất tạo nên mùi hương đặc trưng nhưng cũng là nguồn cơn gây độc thần kinh chủ yếu được giới khoa học cảnh báo [3], [2].

Dù ngải cứu thông thường (Artemisia vulgaris) chứa lượng thujone thấp hơn so với ngải áp-xanh (Artemisia absinthium), việc tiếp nhận hợp chất này đều đặn qua đường tiêu hóa vẫn tiềm ẩn nguy cơ quá liều [4], [1].

Cơ chế thujone tác động và kích thích hệ thần kinh

Để hiểu vì sao thujone có thể làm tổn thương hệ thần kinh, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu sâu trên các mô hình tế bào thần kinh và động vật [2]. Thujone có trọng lượng phân tử nhỏ và đặc tính ưa mỡ (lipophilic), giúp hoạt chất này được hấp thu rất nhanh qua đường tiêu hóa vào máu [2]. Sau khi vào cơ thể, nó chuyển hóa chủ yếu thành chất 7-hydroxy-alpha-thujone [2].

Cơ chế gây độc thần kinh then chốt của thujone là khả năng điều biến và phong bế thụ thể gamma-aminobutyric acid (GABA) loại A trên kênh clo của màng tế bào thần kinh [4], [2], [5]. Trong não bộ, GABA giữ vai trò là chất ức chế dẫn truyền thần kinh chính, giúp kiểm soát sự hưng phấn của mạng lưới nơ-ron. Khi thujone gắn vào và ngăn cản hoạt động của thụ thể GABA, các tế bào thần kinh bị mất đi "phanh hãm", dẫn đến trạng thái kích thích quá mức, gây co giật toàn thể kiểu tăng trương lực - giật cơ [4], [5].

Các thử nghiệm dược lý chỉ ra rằng đồng phân alpha-thujone có hiệu lực ức chế mạnh gấp hai đến ba lần so với đồng phân beta-thujone [2]. Bên cạnh thụ thể GABA, thujone còn tác động lên các thụ thể cannabinoid CB1 và thụ thể serotonin 5-HT3 [2]. Điểm tích cực được ghi nhận trong các nghiên cứu là tác động ức chế thần kinh này có thể phục hồi hoàn toàn sau khi nồng độ thujone giảm dần và bị đào thải [2]. Dù vậy, nếu vượt qua ngưỡng chịu đựng của cơ thể, tổn thương cấp tính vẫn cực kỳ nguy hiểm [5].

Ca lâm sàng ngộ độc cấp do uống ngải cứu liên tục

Mối nguy hại của thujone từ cây ngải cứu thông thường không chỉ nằm trên lý thuyết phòng thí nghiệm mà đã được ghi nhận trong y văn thực tế. Một báo cáo lâm sàng năm 2018 đã mô tả trường hợp một người đàn ông 49 tuổi phải nhập viện cấp cứu tại Zurich (Thụy Sĩ) trong trạng thái hưng cảm cấp tính sau khi uống 1 lít nước hãm từ cây ngải cứu Artemisia vulgaris [4].

Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng rối loạn tâm thần và hưng phấn quá độ tương tự như các ca nhiễm độc tinh dầu ngải áp-xanh từng ghi nhận trước đó [4]. Để xác định chính xác nguyên nhân, các bác sĩ và nhà nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và sắc ký khí ion hóa ngọn lửa (GC-FID) để định lượng thujone trong huyết thanh và nước tiểu của bệnh nhân [4].

Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ thujone trong huyết thanh của người bệnh ở ngày đầu nhập viện (ngày 0) lên tới 27,7 ± 3,48 µg/mL và vẫn duy trì ở mức cao 24,1 ± 0,15 µg/mL vào ngày tiếp theo (ngày 1) [4]. Báo cáo đã khẳng định bệnh nhân bị ngộ độc thujone trực tiếp từ dịch chiết ngải cứu [4].

Nhóm nghiên cứu đã chỉ ra 4 kịch bản dẫn tới tình trạng ngộ độc này: một là mẫu ngải cứu người này dùng chứa hàm lượng thujone cao bất thường; hai là sự phơi nhiễm mạn tính tích tụ dần qua việc uống liên tục; ba là khả năng chuyển hóa và đào thải chất độc của bệnh nhân kém; bốn là nguyên liệu ngải cứu bị lẫn tạp hoặc giả mạo với loài ngải khác có độc tính mạnh hơn [4]. Trường hợp này là hồi chuông cảnh báo rõ ràng rằng nước sắc hoặc dịch hãm ngải cứu đậm đặc hoàn toàn có thể gây độc cho não bộ [4].

Ngưỡng an toàn và quy định từ các cơ quan y tế

Nỗi sợ về độc tính thần kinh của thujone bắt nguồn từ hội chứng "absinthism" vào đầu thế kỷ 20, từng khiến nhiều quốc gia cấm lưu hành rượu áp-xanh trong giai đoạn 1910 - 1920 [6]. Hội chứng này đặc trưng bởi các cơn co giật, ảo giác, suy giảm thị lực dẫn đến mù lòa và suy thoái chức năng tâm thần [2], [6]. Mặc dù Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vẫn công nhận một số loại thảo mộc chứa thujone là an toàn ở mức độ nhất định, các cơ quan y tế châu Âu đã ban hành những quy chuẩn rất nghiêm ngặt để bảo vệ người tiêu dùng [2].

Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) trong chuyên luận về dược liệu ngải đã đưa ra khuyến cáo giới hạn mức tiêu thụ thujone tối đa là 3,0 mg mỗi người trong một ngày [2], [6]. Đặc biệt, EMA nhấn mạnh thời gian sử dụng liên tục không được vượt quá 2 tuần [2], [6]. Quy định này được đặt ra nhằm ngăn chặn hiện tượng tích lũy hoạt chất trong mô mỡ và mô thần kinh khi dùng dài ngày [2].

Đối với lĩnh vực đồ uống, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) quy định hàm lượng thujone trong đồ uống có cồn không được vượt quá 10 mg/kg [6]. Trong khi đó, các quy định chung của Liên minh Châu Âu (EU) giới hạn nồng độ thujone trong các loại đồ uống làm từ thảo mộc chi ngải ở mức tối đa 35 mg/L do những tác động rõ rệt của nhóm chất này lên hệ thần kinh trung ương người dùng [7].

Các giới hạn trên cho thấy, dù ngải cứu có thể đem lại một số lợi ích sinh học nhất định như kháng khuẩn hoặc hỗ trợ tiêu hóa, việc kiểm soát liều lượng và thời gian sử dụng là yêu cầu sống còn để tránh tác hại [5], [6].

Tinh dầu ngải cứu: Bức tranh độc tính đa thành phần

Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng chỉ có thujone mới gây độc thần kinh khi dùng ngải cứu. Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên các mô hình dược lý thần kinh ở chuột (gồm thử nghiệm khoảng trống, sáng - tối và giấc ngủ gây bởi diazepam) kết hợp thử nghiệm độc tính sinh học đã làm sáng tỏ vấn đề này [3].

Các phân tích thống kê đa biến trên tinh dầu các loài thảo mộc chứa thujone chỉ ra rằng tác động điều biến hành vi và độc tính của tinh dầu không chỉ phụ thuộc riêng vào hàm lượng thujone [3]. Trong tinh dầu ngải có hàng trăm hoạt chất bay hơi khác nhau [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nhiều cấu tử ngoài thujone cũng có mối tương quan chặt chẽ với hoạt tính trên hệ thần kinh trung ương và mức độ độc tính nói chung [3].

Do đó, khi sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ ngải cứu, rủi ro không chỉ đến từ thujone đơn lẻ mà là sự cộng hưởng của toàn bộ các monoterpene có mặt trong cây [3]. Việc đánh giá rủi ro đòi hỏi phải thận trọng với toàn bộ thành phần tinh dầu, nhất là khi dùng dạng chiết xuất cô đặc [3].

Nguy cơ dị ứng và những người cần thận trọng

Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc thần kinh do thujone, ngải cứu còn có khả năng gây kích ứng và dị ứng miễn dịch trên nhiều cơ địa nhạy cảm [6]. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận việc tiếp xúc qua da với các loài ngải thuộc chi Artemisia có thể gây viêm da tiếp xúc cấp tính hoặc mạn tính do sự hiện diện của các hợp chất sesquiterpene lactone [6].

Thử nghiệm thực nghiệm cho thấy ngải cứu Artemisia vulgaris có khả năng gây mẫn cảm mức độ trung bình trên chuột lang [6]. Đáng chú ý, các khảo sát y khoa chỉ ra có tới gần 43% bệnh nhân viêm mũi dị ứng và hen suyễn có phản ứng dương tính khi thực hiện test lẩy da với ngải cứu [6]. Ngoài ra, trong một thử nghiệm với trà ngải áp-xanh, có 13 trong tổng số 19 bệnh nhân dị ứng với thực vật họ Cúc xuất hiện phản ứng dương tính với miếng dán áp bì [6].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng, hạn chế hoặc tránh dùng ngải cứu liều cao:

  • Người có tiền sử động kinh hoặc co giật: Do cơ chế phong bế thụ thể GABA của thujone có thể làm hạ ngưỡng co giật, kích hoạt các cơn động kinh tái phát [2], [5].
  • Người có cơ địa dị ứng họ Cúc: Những người bị viêm mũi dị ứng, hen phế quản cần thận trọng trước nguy cơ bùng phát phản ứng quá mẫn [6].
  • Người suy giảm chức năng gan, thận: Khả năng chuyển hóa và đào thải thujone cũng như các chất chuyển hóa qua gan bị suy giảm, làm tăng nguy cơ tích lũy độc tố trong huyết thanh [4], [2].
  • Người đang có biểu hiện rối loạn tâm thần hoặc hưng cảm: Thujone có thể gây hưng phấn quá độ và làm trầm trọng thêm các vấn đề thần kinh [4].

Sử dụng ngải cứu an toàn trong đời sống hằng ngày

Mặc dù có độc tính tiềm tàng khi dùng liều cao, ngải cứu vẫn là một loại rau ăn an toàn nếu được dùng đúng cách và điều độ. Trong văn hóa ẩm thực, ngải cứu thường được sử dụng làm rau gia vị, nấu canh hoặc rán trứng với lượng nhỏ. Quá trình nấu chín cũng giúp làm bay hơi một phần tinh dầu chứa thujone.

Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe và phòng tránh nguy cơ ngộ độc thần kinh, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không ăn liên tục dài ngày: Không nên ăn các món chứa ngải cứu liên tục quá 1 - 2 tuần; nên có các quãng nghỉ cách quãng để cơ thể chuyển hóa và đào thải hết các hợp chất monoterpene [2], [6].
  • Tránh uống nước cốt tươi đậm đặc: Không tự ý ép nước ngải cứu sống với lượng lớn hoặc sắc đặc uống thay nước lọc hằng ngày như trường hợp ngộ độc đã được báo cáo [4].
  • Ăn lượng vừa phải: Mỗi lần chỉ nên dùng một nắm nhỏ (khoảng vài chục gram lá tươi) như một loại rau phối hợp trong món ăn gia đình thay vì sử dụng như món chính với tần suất dày đặc.
  • Ngừng dùng ngay khi có dấu hiệu lạ: Nếu xuất hiện cảm giác bồn chồn, mất ngủ, chóng mặt, run rẩy hoặc nổi mẩn ngứa ngoài da, cần ngừng sử dụng ngải cứu ngay lập tức [4], [6].

Ngải cứu là một loại thảo dược có giá trị nếu được dùng đúng chừng mực, nhưng tuyệt đối không phải là thứ có thể sử dụng tùy tiện không giới hạn. Việc nắm rõ giới hạn an toàn của thujone sẽ giúp chúng ta tận hưởng hương vị món ăn mà vẫn bảo vệ tốt hệ thần kinh của bản thân và gia đình.