Nhiều người có thói quen tìm đến bánh ngọt, trà sữa hoặc các món ăn vặt chứa nhiều đường để tìm kiếm cảm giác thoải mái khi cơ thể mệt mỏi hoặc thời tiết chuyển mùa. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy rằng sau những đợt tiêu thụ nhiều đồ ngọt, cơ thể dường như dễ nhiễm bệnh đường hô hấp hơn và các triệu chứng cảm cúm thường kéo dài dai dẳng. Câu hỏi đặt ra là liệu việc dung nạp quá nhiều thực phẩm ngọt có thực sự làm suy yếu hàng rào phòng thủ tự nhiên của cơ thể hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có. Lượng đường trong máu tăng cao (tình trạng tăng đường huyết) tác động trực tiếp và nhanh chóng lên các tế bào miễn dịch bẩm sinh, đặc biệt là bạch cầu trung tính [1]. Khi đường huyết vọt lên, khả năng di chuyển, bắt giữ và tiêu diệt tác nhân gây bệnh của bạch cầu bị suy giảm rõ rệt, khiến cơ thể dễ bị tổn thương trước các đợt tấn công của mầm bệnh [1].
Bạch cầu trung tính và vai trò thực bào của hệ miễn dịch
Bạch cầu trung tính là lực lượng phản ứng nhanh đông đảo nhất trong hệ thống miễn dịch bẩm sinh. Khi virus cảm cúm tấn công niêm mạc hô hấp gây viêm, hoặc khi vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, bạch cầu trung tính sẽ nhanh chóng di chuyển đến vị trí nhiễm trùng để xử lý mối đe dọa [1].
Một trong những vũ khí quan trọng nhất của tế bào này là cơ chế thực bào (phagocytosis) [1]. Trong quá trình này, bạch cầu sẽ nhận diện, bao bọc và nuốt trọn tác nhân lạ vào bên trong tế bào chất để tiêu diệt chúng bằng các gốc oxy hóa phản ứng hoặc enzyme chuyên biệt [1], [2].
Ngoài việc nuốt trực tiếp, bạch cầu còn tạo ra các bẫy ngoại bào (neutrophil extracellular traps - NETs) để giữ và tiêu diệt mầm bệnh [1], [2]. Nếu khả năng vận động, bắt giữ hay tạo bẫy này bị trục trặc, hệ thống phòng thủ ban đầu sẽ bị thủng lưới, tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh bùng phát mạnh mẽ hơn [1].
Đường huyết tăng cao làm tê liệt bạch cầu ra sao?
Khi bạn nạp một lượng lớn đường tinh luyện, nồng độ glucose trong máu tăng vọt, gây ra hàng loạt xáo trộn sinh hóa bất lợi cho bạch cầu trung tính. Tình trạng tăng đường huyết kích hoạt enzyme protein kinase C, từ đó ức chế sự di chuyển, ức chế quá trình thực bào, giảm sản xuất superoxide và giảm khả năng tiêu diệt vi sinh vật của bạch cầu [1].
Bên cạnh đó, nồng độ glucose cao làm giảm sự hình thành bẫy ngoại bào của bạch cầu trung tính, làm thay đổi cấu trúc bậc ba của hệ thống bổ thể và làm suy giảm quá trình opsonin hóa (quá trình gắn kháng thể hoặc bổ thể lên bề mặt mầm bệnh để bạch cầu dễ nhận diện) [1]. Đường huyết cao cũng kích thích giải phóng ồ ạt các cytokine gây viêm [1].
Nghiên cứu chuyển hóa chỉ ra rằng tình trạng đường huyết tăng vọt sẽ chuyển hướng NADPH – một phân tử then chốt – từ việc sản xuất superoxide tiêu diệt mầm bệnh sang con đường polyol phụ thuộc enzyme aldose reductase để biến đổi glucose thành sorbitol [3]. Khi NADPH bị phân tán vào con đường này, bạch cầu mất đi nguồn năng lượng để tạo ra các gốc oxy hóa tiêu diệt vi sinh vật [3].
Ngoài ra, đường huyết cao còn khiến glucose gắn trực tiếp vào các vị trí hoạt tính sinh hóa của thành phần bổ thể C3, cản trở protein này bám vào bề mặt mầm bệnh, từ đó làm giảm hiệu quả gắn kết và triệt hạ tác nhân xâm nhập [4].
Các bằng chứng khoa học về nồng độ đường và sự suy giảm miễn dịch
Mối liên hệ giữa đường huyết tăng và suy giảm thực bào đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu:
Một tổng quan khoa học năm 2016 tổng hợp các nghiên cứu từ năm 1970 đến 2014 trên người khỏe mạnh, bệnh nhân đái tháo đường và mô hình động vật khẳng định rằng tăng đường huyết cấp tính làm thay đổi đáng kể phản ứng miễn dịch bẩm sinh [1]. Nghiên cứu chỉ ra nồng độ glucose cao làm giảm giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch trong phản ứng viêm ban đầu qua trung gian protein kinase C, đồng thời làm giảm chức năng thực bào và khả năng tiêu diệt mầm bệnh [1].
Năm 2001, một nghiên cứu trên tế bào bạch cầu trung tính lấy từ 10 người trưởng thành mắc đái tháo đường type 2 cho thấy: ở mức đường huyết cơ bản, bạch cầu không có khiếm khuyết thực bào nội tại nào [3]. Tuy nhiên, sau khi đưa các tế bào này vào môi trường có nồng độ glucose 60 mM hoặc 120 mM, hoạt tính thực bào opsonin hóa đã giảm có ý nghĩa thống kê (P <= 0,03) [3]. Lượng superoxide do bạch cầu sản xuất cũng giảm tương ứng với nồng độ glucose tăng cao (P < 0,05) [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 thuộc Tiểu nghiên cứu Thí điểm Tim mạch (HPS) trên 127 đối tượng đánh giá chỉ số thực bào (PI - số lượng vi khuẩn trung bình nằm trong tế bào chất của 50 bạch cầu trung tính đếm dưới kính hiển vi) [5]. Kết quả cho thấy mức đường huyết trung bình ước tính trong khoảng tiền đái tháo đường (117 đến 137 mg/dL) làm giảm 12,9% chỉ số thực bào, và mức đường huyết đái tháo đường (>137 mg/dL) làm giảm 20,4% chỉ số thực bào so với người có mức đường huyết bình thường [5].
Năm 2023, nghiên cứu trên mẫu máu toàn phần từ các cá nhân có và không mắc đái tháo đường type 2 cũng xác nhận tình trạng tăng đường huyết làm gia tăng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) bất thường, kích hoạt quá trình tự thực (autophagy) thông qua dấu ấn LCIII, dẫn đến giảm mức độ thực bào và suy yếu khả năng tiêu diệt vi khuẩn Streptococcus pneumoniae [2].
Mầm bệnh hưởng lợi gì khi đường huyết tăng?
Không chỉ làm suy yếu khả năng thực bào của cơ thể, lượng đường trong máu tăng cao còn gián tiếp tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh phát triển và trốn tránh hệ miễn dịch. Khi đường huyết tăng, cấu trúc bề mặt của một số vi sinh vật có xu hướng biến đổi bất lợi cho vật chủ.
Một đánh giá khoa học năm 2025 cho thấy tình trạng tăng đường huyết gây rối loạn chuyển hóa và kích hoạt các con đường căng thẳng tế bào, dẫn đến quá trình kéo dài bất thường của chuỗi polysaccharide vỏ (CPS) ở vi khuẩn Streptococcus pneumoniae [6]. Lớp vỏ dài hơn này giúp mầm bệnh lẩn tránh sự thực bào và ức chế sự gắn kết của hệ thống bổ thể [6].
Tương tự, lượng đường cao tạo điều kiện cho vi nấm như Candida albicans bộc lộ loại protein cảm ứng glucose có cấu trúc tương đồng với thụ thể bổ thể trên tế bào thực bào của động vật có vú, từ đó thúc đẩy nấm bám dính và vô hiệu hóa quá trình thực bào [4]. Lượng đường huyết tăng cao cũng được ghi nhận làm suy yếu khả năng bám dính, hóa ứng động, thực bào và diệt khuẩn đối với vi khuẩn Klebsiella pneumoniae độc lực cao [7].
Lợi ích của việc kiểm soát đường huyết và giới hạn nghiên cứu
Kiểm soát đường huyết về mức ổn định mang lại lợi ích rõ rệt trong việc khôi phục chức năng miễn dịch. Tổng quan năm 2016 nhấn mạnh rằng nhiều thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh việc kiểm soát đường huyết tốt hơn giúp giảm tỷ lệ nhiễm trùng bệnh viện ở bệnh nhân nặng và giảm nguy cơ nhiễm trùng vết mổ [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 trên chuột mắc đái tháo đường chỉ ra rằng việc điều trị bằng insulin giúp phục hồi chức năng thực bào, khả năng sản xuất superoxide và hoạt tính diệt khuẩn của bạch cầu trung tính, từ đó cải thiện tình trạng nhiễm khuẩn vết mổ do Staphylococcus aureus [8]. Nghiên cứu cũng ghi nhận insulin có thể kích hoạt trực tiếp chức năng thực bào độc lập với tác dụng hạ đường huyết, đồng thời gián tiếp khôi phục sản xuất superoxide thông qua việc duy trì mức đường huyết ổn định [8].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Một số nghiên cứu được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) với nồng độ đường nhân tạo rất cao hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm, vốn không phản ánh hoàn toàn cơ chế chuyển hóa phức tạp trong đời sống thực tế của con người [1], [3], [8]. Một số nghiên cứu đoàn hệ quan sát trên người có cỡ mẫu còn khiêm tốn (như nghiên cứu năm 2019 với 127 người), đòi hỏi cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn trên cộng đồng [5].
Những hiểu lầm thường gặp về đường và hệ miễn dịch
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "ăn ngọt giúp nạp năng lượng nhanh để cơ thể khỏe hơn khi đang ốm". Thực tế, cảm giác sảng khoái tạm thời từ đường tinh luyện không đồng nghĩa với việc hệ miễn dịch được tăng cường, mà ngược lại, sự tăng vọt đường huyết sau đó có thể làm chậm bước tiến công của các tế bào thực bào [1], [3].
Nhiều người cũng tin rằng chỉ những người mắc bệnh đái tháo đường mới bị suy giảm bạch cầu do đường. Các bằng chứng khoa học cho thấy tình trạng tăng đường huyết cấp tính ở cả những người bình thường cũng có thể kích hoạt enzyme protein kinase C và ức chế các chức năng phòng vệ thiết yếu của bạch cầu [1].
Một ngộ nhận khác là cắt bỏ hoàn toàn mọi loại carbohydrate khi bị ốm. Cơ thể vẫn cần glucose ở mức độ sinh lý bình thường để duy trì năng lượng cơ bản cho các tế bào hoạt động; mục tiêu ở đây là tránh các đợt tăng vọt đường huyết quá mức do đường tự do, chứ không phải bỏ đói cơ thể.
Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ ngọt?
Những người đang mắc bệnh đái tháo đường type 1, đái tháo đường type 2 hoặc tình trạng tiền đái tháo đường cần tuyệt đối cẩn trọng với các thực phẩm gây tăng đường huyết đột ngột, bởi chức năng thực bào của họ vốn đã chịu ảnh hưởng tiêu cực khi đường huyết dao động [3], [2], [5].
Bệnh nhân chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc đang điều trị các vết thương hở ngoài da cũng cần kiểm soát chặt chẽ lượng đường nạp vào, nhằm tránh nguy cơ nhiễm khuẩn vết mổ do giảm hoạt tính diệt khuẩn của bạch cầu [1], [8].
Người đang trong đợt cảm cúm, viêm phế quản hoặc các đợt nhiễm trùng đường hô hấp nên hạn chế tiêu thụ đồ ngọt để tạo điều kiện tối ưu cho bạch cầu trung tính hoàn thành nhiệm vụ thực bào [1], [2]. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị bệnh nền hoặc thuốc hạ đường huyết cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý can thiệp chế độ dinh dưỡng cực đoan.
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ hệ miễn dịch
Để duy trì chức năng thực bào tối ưu cho bạch cầu, việc giữ đường huyết ở mức ổn định là yếu tố then chốt. Cần cắt giảm các nguồn đường hấp thu nhanh như nước ngọt có gas, trà sữa, bánh kẹo công nghiệp, đồ tráng miệng chứa nhiều si-rô ngô hoặc đường tinh luyện.
Thay vì uống nước ép đóng chai hay bánh ngọt khi cảm thấy mệt mỏi, hãy ưu tiên các nguồn carbohydrate phức hợp giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, yến mạch, khoai lang. Chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu, ngăn chặn hiện tượng đường huyết vọt lên quá cao sau ăn.
Khi muốn bổ sung vị ngọt, nên lựa chọn trái cây tươi nguyên quả với lượng vừa phải. Trái cây tươi cung cấp đường tự nhiên đi kèm chất xơ, vitamin và khoáng chất, hỗ trợ quá trình chuyển hóa mà không gây áp lực đường huyết đột ngột như đường tinh luyện.
Kết hợp tinh bột với protein nạc (ức gà, cá, đậu phụ) và chất béo lành mạnh trong mỗi bữa ăn cũng là giải pháp hiệu quả giúp làm phẳng biểu đồ đường huyết. Cần duy trì thói quen uống đủ nước lọc ấm, ngủ đủ giấc và vận động thể lực đều đặn để tối ưu hóa lưu thông tuần hoàn cho các tế bào miễn dịch.
Bảo vệ hệ miễn dịch không đòi hỏi những biện pháp phức tạp mà bắt đầu từ việc điều chỉnh thói quen dinh dưỡng hằng ngày. Hạn chế thực phẩm nhiều đường giúp đường huyết luôn ổn định, giữ cho bạch cầu trung tính luôn ở trạng thái sẵn sàng bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào.
