Nhiều người có thói quen nhâm nhi một miếng socola đen mỗi ngày vì tin rằng món ăn này tốt cho trái tim. Tuy nhiên, không ít người vẫn thắc mắc liệu vị đắng của cacao thực sự tác động thế nào đến hệ thống mạch máu nhỏ li ti trong cơ thể.
Câu trả lời nằm ở nhóm hợp chất thực vật tên là flavanol có nhiều trong cacao và socola đen. Các bằng chứng khoa học cho thấy flavanol giúp cải thiện chức năng lớp lót trong cùng của mạch máu, kích hoạt quá trình giải phóng chất gây giãn mạch tự nhiên, từ đó tăng lưu lượng máu lưu thông và giảm độ cứng động mạch [1][2].
Cơ chế mở rộng lòng mạch từ hợp chất tự nhiên
Để hiểu cách socola đen tác động đến tuần hoàn, cần nhìn vào lớp nội mô. Đây là lớp tế bào mỏng lót mặt trong của toàn bộ hệ thống mạch máu, đóng vai trò điều tiết độ co giãn của thành mạch để máu lưu thông nhịp nhàng [1][3].
Khi ăn cacao giàu flavanol, hiệu ứng chính diễn ra trong cơ thể là sự giãn mạch nhờ quá trình giải phóng oxit nitric (NO) [2]. Oxit nitric là phân tử tín hiệu giữ vai trò then chốt trong việc điều hòa trương lực mạch máu, giúp thành mạch thư giãn và mở rộng [3].
Mối liên hệ giữa flavanol, enzyme tổng hợp oxit nitric (NO synthase) và độ giãn mạch đã được chứng minh rõ qua các thí nghiệm. Khi các nhà khoa học dùng chất ức chế hoạt động của enzyme NO synthase, khả năng làm giãn vòng động mạch chủ trong phòng thí nghiệm cũng như khả năng làm tăng độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD - chỉ số đo độ mở rộng của động mạch khi máu chảy qua) trên cơ thể sống của flavanol đều bị triệt tiêu hoàn toàn [2]. Điều này khẳng định flavanol cải thiện chức năng nội mô thông qua con đường kích hoạt tổng hợp oxit nitric [2].
Bên cạnh đó, flavanol trong socola đen còn giúp giảm nồng độ endothelin-1 (một chất gây co mạch) và giảm chất chỉ điểm stress oxy hóa là 8-iso-PGF(2alpha) [3]. Nhờ tác động kép vừa thúc đẩy chất giãn mạch vừa kìm hãm yếu tố co mạch, hệ thống mạch máu từ các động mạch dẫn máu lớn đến các tiểu động mạch ngoại vi đều được thư giãn tốt hơn [1][3].
Bằng chứng trên người thừa cân và người tăng huyết áp
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã đánh giá trực tiếp tác động của cacao lên chức năng nội mô và độ cứng động mạch ở nhóm 30 người trưởng thành trung niên bị thừa cân [1]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược và bắt chéo kéo dài trong 4 tuần [1]. Trong giai đoạn dùng hoạt chất, người tham gia tiêu thụ 37 g socola đen mỗi ngày kèm một thức uống cacao không đường, cung cấp tổng cộng 22 g cacao và 814 mg tổng lượng flavanol mỗi ngày [1]. Nhóm đối chứng dùng thanh socola ít flavanol và đồ uống không chứa cacao, không thêm đường, được cân chỉnh tương đương về màu sắc, tổng chất béo, chất béo bão hòa, tinh bột và chất đạm nhưng chỉ chứa 3 mg flavanol mỗi ngày [1].
Kết quả sau 4 tuần cho thấy liệu pháp cacao giàu flavanol làm tăng đáng kể đường kính cơ bản và đường kính đỉnh của động mạch cánh tay thêm 6% (tương đương mức tăng 2 mm), đồng thời làm tăng thể tích dòng máu cơ bản lên 22% [1]. Độ cứng động mạch (đo bằng chỉ số tăng cường AI ở các tiểu động mạch ngoại vi) giảm đáng kể ở phụ nữ, dù chỉ số FMD và chỉ số sung huyết phản ứng không đổi [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng ghi nhận việc tiêu thụ cacao cấp tính làm tăng huyết áp lúc nghỉ thêm 4 mmHg, trong khi huyết áp lúc đói không thay đổi [1].
Ở nhóm người có bệnh lý nền, một nghiên cứu công bố năm 2005 đã thử nghiệm trên 20 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát độ I chưa từng điều trị (gồm 10 nam giới, độ tuổi trung bình 43,7 cộng trừ 7,8) [4]. Sau 7 ngày ngừng ăn socola, bệnh nhân được phân nhóm ngẫu nhiên ăn 100 g socola đen mỗi ngày (chứa 88 mg flavanol) hoặc 90 g socola trắng không có flavanol mỗi ngày với mức năng lượng tương đương trong 15 ngày, sau đó nghỉ 7 ngày rồi đổi chéo phác đồ [4].
Kết quả ghi nhận nhóm ăn socola đen giảm rõ rệt huyết áp lưu động 24 giờ, cụ thể huyết áp tâm thu giảm 11,9 cộng trừ 7,7 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 8,5 cộng trừ 5,0 mmHg, đồng thời cải thiện độ giãn mạch FMD, độ nhạy insulin và giảm cholesterol xấu LDL từ 3,4 xuống 3,0 mmol/L [4]. Ngược lại, socola trắng không mang lại các tác dụng này [4].
Bảo vệ mạch máu trước đường huyết cao, thiếu ngủ và tuổi tác
Mạch máu thường bị tổn thương tạm thời sau các bữa ăn giàu đường hoặc sau những đêm thức trắng [3][5]. Một nghiên cứu năm 2012 trên 12 tình nguyện viên khỏe mạnh (5 nam giới, tuổi trung bình 28,2 cộng trừ 2,7) đã kiểm tra khả năng bảo vệ mạch máu của socola đen khi đường huyết tăng cấp tính [3]. Người tham gia ăn 100 g socola đen hoặc socola trắng mỗi ngày trong 3 ngày, nghỉ 7 ngày rồi đổi nhóm, sau mỗi giai đoạn đều thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) [3].
Khi ăn socola trắng, việc nạp đường làm suy giảm chức năng nội mô, khiến chỉ số giãn mạch FMD tụt từ 7,88 xuống 6,07 sau 1 giờ và còn 6,74 sau 2 giờ, kèm theo sự gia tăng độ phản xạ sóng mạch, huyết áp, chất co mạch endothelin-1 và stress oxy hóa [3]. Ngược lại, ăn socola đen giàu flavanol trước đó giúp cải thiện FMD và ngăn chặn tình trạng suy giảm chức năng động mạch cũng như stress oxy hóa sau khi nạp đường [3].
Đối với tình trạng thiếu ngủ, nghiên cứu năm 2016 và tổng quan năm 2021 mô tả thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo trên 32 người khỏe mạnh (16 nam và 16 nữ) trải qua các buổi kiểm tra sau đêm ngủ bình thường và sau đêm mất ngủ hoàn toàn, cách nhau mỗi tuần [5][6]. Hai giờ trước mỗi buổi đo, họ ăn thanh socola giàu hoặc nghèo flavanol [5].
Tình trạng mất ngủ làm tăng huyết áp và làm suy giảm độ giãn mạch FMD từ 6,5% xuống 5,5% [5]. Thanh socola giàu flavanol đã đảo ngược sự suy giảm này, đưa chỉ số FMD lên mức 7,0% so với 5,0% ở nhóm dùng socola nghèo flavanol, đồng thời giảm nhẹ vận tốc sóng mạch và giữ mức huyết áp tâm thu, tâm trương cũng như áp lực mạch thấp hơn [5]. Đặc biệt, ở nhóm nữ giới bị mất ngủ, socola giàu flavanol giúp duy trì độ chính xác của trí nhớ làm việc, và mức cải thiện độ giãn mạch FMD có sự tương quan thuận với độ chính xác của trí nhớ [5][6].
Tác động tăng cường vi tuần hoàn còn thể hiện rõ ở não bộ người lớn tuổi. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 3 tháng trên 37 người trưởng thành có nhận thức bình thường, độ tuổi từ 50 đến 69, đã chia người tham gia dùng 2 viên bổ sung mỗi ngày chứa tổng cộng 900 mg flavanol (mỗi viên 450 mg) hoặc dùng liều thấp tổng cộng 45 mg chia làm hai lần [6]. Nhóm dùng liều cao có sự gia tăng đáng kể thể tích máu não tại vùng hồi răng (dentate gyrus) và vùng dưới đồi thị thuộc cấu trúc hồi hải mã, đi kèm thời gian phản ứng nhận diện vật thể mới nhanh hơn (1.997 mili giây so với 2.627 mili giây ở nhóm liều thấp) [6]. Ngoài ra, dữ liệu tổng hợp năm 2017 cũng ghi nhận mức cải thiện chức năng nội mô (đo bằng FMD) ở người khỏe mạnh trên 50 tuổi cao hơn so với người dưới 50 tuổi, và việc ăn 45 g đến 46 g socola đen giàu flavonoid mỗi ngày giúp tăng FMD cũng như tăng dự trữ vận tốc dòng chảy mạch vành [2].
Hiểu đúng về lợi ích hạ huyết áp và giới hạn nghiên cứu
Dù nhiều nghiên cứu nhỏ cho thấy socola đen giúp hạ huyết áp, giới khoa học vẫn chỉ ra những giới hạn quan trọng trong thiết kế thử nghiệm [7][8]. Một nghiên cứu năm 2010 phân tích rằng các thử nghiệm trước đó dùng liều từ 30 đến 500 mg flavanol mỗi ngày (trong 2 tuần đến 18 tuần) thường lấy socola trắng làm đối chứng [7]. Vì màu sắc và mùi vị khác biệt hoàn toàn, cả người nghiên cứu lẫn người tham gia đều không được làm mù đúng cách, dẫn đến nguy cơ sai lệch do kỳ vọng [7]. Hơn nữa, socola đen còn chứa các chất không phải polyphenol với hàm lượng cao hơn socola trắng như magie hoặc theobromine, những chất này có thể đã góp phần làm giảm huyết áp [7].
Thực tế, trong các nghiên cứu mù đôi sử dụng giả dược phù hợp, việc dùng socola đen hoặc cacao ở liều 400 mg flavanol mỗi ngày trong 6 tuần hoặc 260 mg mỗi ngày trong 2 tuần không tạo ra tác dụng giảm huyết áp đáng kể ở người khỏe mạnh có huyết áp bình thường [7]. Ngay cả khi tăng liều lên tới 900 mg flavanol mỗi ngày trong 2 tuần ở người tăng huyết áp nguyên phát, nghiên cứu năm 2010 cũng chỉ ghi nhận sự tăng cường giãn mạch qua trung gian insulin chứ không cải thiện huyết áp hay tình trạng kháng insulin [7].
Đồng quan điểm, một đánh giá năm 2016 tổng hợp 13 tổng quan hệ thống từ năm 2010 đã kết luận có bằng chứng mạnh cho thấy socola đen không làm giảm huyết áp nói chung, nhưng có bằng chứng mạnh về khả năng làm tăng độ giãn mạch FMD và bằng chứng mức độ vừa phải cho việc cải thiện chuyển hóa đường huyết và mỡ máu [8]. Đánh giá này chỉ ra rằng liều khoảng 100 mg hoạt chất epicatechin có thể làm tăng FMD một cách đáng tin cậy, trong khi muốn giảm huyết áp ở những cá nhân cụ thể hoặc dùng dài ngày thì cần liều tổng flavanol rất cao, khoảng 900 mg trở lên [8].
Những ai nên thận trọng khi dùng?
Socola thương mại thường đi kèm lượng đường và năng lượng lớn. Nghiên cứu năm 2017 lưu ý rằng trong thử nghiệm lâm sàng, chỉ loại cacao không đường mới giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu và tâm trương so với giả dược, trong khi cacao có đường không mang lại hiệu quả này [2].
Để đạt được liều 900 mg flavanol hoặc 100 mg epicatechin từ socola thông thường, một người phải ăn từ 100 đến 500 g socola (cho 900 mg flavanol) hoặc 50 đến 200 g socola (cho 100 mg epicatechin) mỗi ngày [8]. Đây là khối lượng rất lớn, dễ gây dư thừa calo và chất béo nếu không cân đối khẩu phần ăn [1][4][8].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2014 ghi nhận việc tiêu thụ cacao cấp tính có thể làm huyết áp lúc nghỉ tăng nhẹ 4 mmHg [1]. Do đó, người thừa cân, người có rối loạn đường huyết hoặc bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp, tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung thường xuyên, tuyệt đối không dùng socola thay thế thuốc điều trị.
Cách chọn và dùng socola đen có lợi cho mạch máu
Để tận dụng lợi ích giãn mạch mà không nạp thêm đường hại sức khỏe, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm bột cacao nguyên chất không đường hoặc socola đen có hàm lượng cacao cao [1][2]. Trong các nghiên cứu mang lại hiệu quả tích cực trên độ giãn mạch ở người khỏe mạnh và người thừa cân, lượng socola đen sử dụng thực tế dao động từ 37 g đến 46 g mỗi ngày, có thể kết hợp thêm đồ uống cacao không đường [1][2].
Khi mua các sản phẩm cacao hoặc viên uống bổ sung được quảng cáo tốt cho tim mạch, người dùng nên chú ý tìm thông tin công bố hàm lượng tổng flavanol và hoạt chất epicatechin trên nhãn [8]. Phân tích 32 mẫu sản phẩm năm 2016 cho thấy các thực phẩm bổ sung chuyên biệt chỉ cần liều từ 3 g đến 20 g là đã cung cấp đủ 100 mg epicatechin hoặc 900 mg tổng flavanol, gọn nhẹ hơn nhiều so với ăn hàng trăm gam socola [8]. Nếu ăn socola đen dạng thanh, cần cắt giảm tương ứng các món ăn vặt khác trong ngày để giữ cân bằng tổng năng lượng nạp vào [4].
Tóm lại, hoạt chất flavanol trong socola đen và cacao có khả năng kích thích giải phóng oxit nitric, giúp làm giãn mạch máu và hỗ trợ tuần hoàn ngoại vi lẫn tuần hoàn não [1][2][6]. Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp hạ huyết áp thần kỳ cho mọi người và cần được sử dụng với lượng vừa phải, ưu tiên loại không đường trong một chế độ ăn cân bằng [4][2][8].
