Hắt hơi, sổ mũi dai dẳng và mối liên hệ bất ngờ từ đường ruột

Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc với bụi phấn, nhiều người lại khổ sở với các cơn hắt hơi liên tục, ngứa mũi và chảy nước mũi ròng rã. Viêm mũi dị ứng là bệnh lý viêm niêm mạc mũi xuất hiện khi cơ thể phản ứng quá mức với các kháng nguyên lạ bên ngoài [1]. Bệnh ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống, làm giảm năng suất làm việc của người bệnh ở mọi lứa tuổi [3, 7].

Thay vì chỉ dựa vào thuốc xịt mũi hay kháng histamin, nhiều người truyền tai nhau việc ăn sữa chua, men vi sinh để điều chỉnh hệ miễn dịch. Liệu việc can thiệp vào hệ vi sinh đường ruột bằng thực phẩm giàu lợi khuẩn (probiotics) có thực sự giúp xoa dịu niêm mạc mũi?

Câu trả lời ngắn gọn là probiotics cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm bớt triệu chứng và cải thiện chất lượng sống, nhưng bằng chứng khoa học hiện tại vẫn còn nhiều điểm tranh cãi và chưa đủ để thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn [2, 3, 5].

Trục "ruột non - mũi xoang": Cơ chế vi khuẩn đường ruột điều hòa dị ứng

Ý tưởng dùng vi khuẩn đường ruột để chữa bệnh ở mũi nghe có vẻ xa lạ, nhưng thực chất bắt nguồn từ "giả thuyết vệ sinh" được đưa ra từ năm 1989 [2]. Giả thuyết này cho rằng việc giảm tiếp xúc với các vi sinh vật trong môi trường hiện đại đã làm mất cân bằng hệ miễn dịch, khiến cơ thể dễ chuyển hướng sang các phản ứng dị ứng [2]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), probiotics là những vi sinh vật sống mang lại lợi ích cho sức khỏe vật chủ khi được bổ sung thích hợp [2].

Khi đi vào đường tiêu hóa, các lợi khuẩn có khả năng phục hồi hệ vi sinh vật và độ thấm bình thường của biểu mô ruột [3]. Chúng củng cố hàng rào bảo vệ ruột, làm giảm phản ứng viêm tại chỗ cũng như việc sản sinh các cytokine tiền viêm – thủ phạm gây viêm dị ứng toàn thân và tại chỗ [3].

Ở người bệnh viêm mũi dị ứng, hệ miễn dịch thường bị lệch về phía đáp ứng dị ứng TH2. Bổ sung các vi khuẩn có lợi như vi khuẩn axit lactic, cụ thể là Lactobacillus và Bifidobacterium, giúp điều hòa hệ thống miễn dịch [1]. Lợi khuẩn kích thích sản sinh các cytokine tạo ra đáp ứng miễn dịch ưu thế TH1, tái lập sự cân bằng giữa TH1 và TH2 [1]. Trên mô hình động vật, probiotics đường uống còn thúc đẩy điều hòa miễn dịch qua trung gian tế bào T điều hòa CD4(+)CD25(+)Foxp3(+) (Treg), từ đó ức chế tình trạng tăng phản ứng đường thở [4].

Bằng chứng khoa học: Hệ vi sinh ở người viêm mũi dị ứng có gì khác biệt?

Nghiên cứu giải trình tự gen vi khuẩn trong phân của 93 bệnh nhân viêm mũi dị ứng cho thấy mức độ đa dạng của hệ vi sinh đường ruột bị suy giảm rõ rệt [5]. Phân tích chỉ số Shannon và chao1 ở nhóm bệnh nhân này đều ghi nhận sự suy giảm về độ phong phú loài và độ đa dạng vi khuẩn [5].

Cụ thể, ở cấp độ ngành, ngành Bacteroidetes gia tăng đáng kể trong khi ngành Firmicutes lại sụt giảm so với người bình thường [5]. Ở cấp độ chi, các vi khuẩn Escherichia-Shigella, Actinobacteria và Proteobacteria đều giảm sút về độ phong phú tương đối [5]. Các phân tích chỉ ra rằng các chi vi khuẩn như Escherichia-Shigella, Lachnoclostridium, Parabacteroides và Dialister có thể đóng vai trò là dấu ấn sinh học tiềm năng của viêm mũi dị ứng [5].

Một nghiên cứu khác ở người trưởng thành cũng phát hiện các ngành vi khuẩn như Firmicutes, Fusobacteria, Actinobacteria, Cyanobacteria và Chloroflexi có sự khác biệt rõ rệt giữa người viêm mũi dị ứng và người khỏe mạnh [5]. Tỷ lệ vi khuẩn cơ hội Klebsiella tăng cao so với vi khuẩn cộng sinh Bifidobacterium trong ruột cũng được xem là yếu tố tiềm ẩn khiến cơ thể dễ phát triển bệnh dị ứng [5]. Bổ sung probiotics cho trẻ nhỏ có thể giúp thay đổi tích cực tỷ số này [5].

Các thử nghiệm lâm sàng: Lợi khuẩn làm được gì và chưa làm được gì?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được triển khai để kiểm tra hiệu quả thực tế của probiotics đối với các bệnh dị ứng đường hô hấp.

Đầu tiên, các tổng quan y khoa cho thấy việc dùng probiotics, đặc biệt là các chủng Lactobacillus và Bifidobacterium, dường như giúp ngăn ngừa tái phát dị ứng, làm giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng và cải thiện thang điểm chất lượng sống ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng [5, 7]. Điểm số triệu chứng lâm sàng ở người bệnh viêm mũi dị ứng cũng ghi nhận giảm sau khi bổ sung lợi khuẩn [4].

Tuy nhiên, bức tranh lâm sàng không hoàn toàn màu hồng. Trong một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng với giả dược trên quy mô 1.223 bà mẹ mang thai trẻ có nguy cơ dị ứng cao, các bà mẹ được dùng hỗn hợp probiotics (Bifidobacterium spp. và Propionibacteria spp.) hoặc giả dược ở những tháng cuối thai kỳ, sau đó trẻ sơ sinh tiếp tục dùng từ khi sinh đến 6 tháng tuổi [4]. Kết quả theo dõi cho thấy probiotics không mang lại hiệu quả dự phòng bệnh hen suyễn cho trẻ kéo dài đến 5 tuổi [4].

Trong hai thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi khác có đối chứng giả dược ở nhóm trẻ có nguy cơ dị ứng, việc bổ sung probiotics không làm giảm tần suất khò khè ở mốc 1 tuổi và cũng không ảnh hưởng đến tỷ lệ lưu hành hen suyễn ở mốc 2 tuổi [4]. Thậm chí, việc bổ sung này còn liên quan đến sự gia tăng các đợt viêm phế quản khò khè tái phát, đồng thời không làm giảm tỷ lệ mẫn cảm với dị nguyên đường hô hấp [4].

Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên năm 2019 được thiết kế với 120 bệnh nhân viêm mũi dị ứng chia làm 4 nhóm nhằm kiểm tra tác động của chủng Enterococcus faecalis [6]. Nghiên cứu so sánh nhóm dùng lợi khuẩn, nhóm dùng giả dược giấu kín, nhóm giả dược mở (người bệnh biết rõ mình dùng giả dược) và nhóm đối chứng không can thiệp nhằm đánh giá khách quan qua thang đo kết hợp triệu chứng và thuốc (CSMS) cũng như bộ câu hỏi chất lượng sống RQLQ [6]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng viêm mũi dị ứng là bệnh lý có phản ứng giả dược rất mạnh, việc người bệnh cảm thấy đỡ hơn đôi khi đến từ hiệu ứng tâm lý chứ không hẳn do bản thân vi khuẩn [6].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Một tổng quan tài liệu năm 2022 khẳng định rằng hiện nay có sự thiếu chắc chắn đáng kể về hiệu quả của việc điều biến vi sinh vật đường ruột trong việc phòng ngừa và điều trị viêm mũi dị ứng, hen dị ứng và dị ứng tiêu hóa [7]. Theo các hướng dẫn hiện hành, bác sĩ chỉ có thể sử dụng các chất điều biến hệ vi sinh như một liệu pháp hỗ trợ trong phòng ngừa viêm da cơ địa, chứ không dùng cho các bệnh dị ứng khác như viêm mũi dị ứng [7]. Hiệu quả điều trị thực sự đối với bệnh dị ứng nói chung vẫn còn đang gây tranh cãi [7].

Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Cứ uống men vi sinh hoặc ăn sữa chua là khỏi hẳn viêm mũi dị ứng". Thực tế, probiotics không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế thuốc kháng dị ứng do bác sĩ chỉ định. Bằng chứng hiện nay cho thấy dùng probiotics an toàn, ít hoặc hầu như không có rủi ro [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn chưa thể xác định được liều lượng tối ưu, liệu trình sử dụng cụ thể hay chủng vi khuẩn chính xác nào là hiệu quả nhất để điều trị viêm mũi dị ứng [2].

Hơn nữa, nhiều nghiên cứu còn bị hạn chế bởi thời điểm bắt đầu bổ sung khác nhau giữa các thử nghiệm, thời gian can thiệp không đồng nhất và thời gian theo dõi người bệnh còn quá ngắn [4]. Cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn trên người lẫn trong phòng thí nghiệm để làm sáng tỏ cơ chế và tính hiệu quả [5, 7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù probiotics từ thực phẩm hoặc thực phẩm chức năng thường được đánh giá là an toàn cho đại đa số người khỏe mạnh [2], một số nhóm người vẫn cần hết sức cẩn trọng:

  • Người bị suy giảm miễn dịch nặng, người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính phức tạp cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý bổ sung các chế phẩm men vi sinh sống đậm đặc.
  • Những người có cơ địa dị ứng đạm sữa bò hoặc không dung nạp lactose cần đọc kỹ nhãn sản phẩm khi chọn các loại thực phẩm lên men từ sữa, tránh để phản ứng dị ứng tiêu hóa kích hoạt thêm các phản ứng viêm toàn thân.
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ không nên tự ý dùng các loại men vi sinh liều cao với mục đích phòng ngừa dị ứng cho con mà chưa có chỉ định chuyên môn, bởi kết quả thử nghiệm lâm sàng trên trẻ sơ sinh vẫn còn nhiều kết quả trái chiều [4].

Ứng dụng thực tế: Xây dựng hệ vi sinh khỏe mạnh hỗ trợ đường hô hấp

Thay vì kỳ vọng probiotics sẽ dứt điểm ngay các cơn hắt hơi, bạn có thể xem việc chăm sóc hệ vi sinh đường ruột như một phần của lối sống lành mạnh, giúp nâng đỡ hệ miễn dịch:

  • Đa dạng hóa nguồn thực phẩm lên men: Ưu tiên bổ sung các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vi khuẩn axit lactic như sữa chua ít đường, sữa chua uống men sống, hoặc các món lên men truyền thống dùng kèm bữa ăn. Các chi vi khuẩn như Lactobacillus và Bifidobacterium đã được chứng minh có thể hỗ trợ điều hòa phản ứng miễn dịch [1].
  • Ăn đủ chất xơ: Hệ vi sinh đường ruột cần nguồn thức ăn (prebiotics) để phát triển. Chế độ ăn giàu rau xanh, củ quả và ngũ cốc nguyên hạt giúp nuôi dưỡng hệ khuẩn tự nhiên, góp phần cải thiện sự đa dạng vi sinh vốn bị suy giảm ở người viêm mũi dị ứng [5].
  • Sử dụng đúng thời điểm: Nếu dùng thực phẩm chức năng chứa men vi sinh, nên sử dụng theo đúng hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc xịt mũi, thuốc kiểm soát dị ứng mà bác sĩ đã kê đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn probiotics.
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ: Khi có các triệu chứng viêm mũi dị ứng dai dẳng, người bệnh nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc dị ứng miễn dịch để được kiểm soát bệnh bài bản, kết hợp chế độ dinh dưỡng hỗ trợ phù hợp.

Probiotics cho thấy những tín hiệu tích cực trong việc giảm bớt phản ứng viêm và hỗ trợ cải thiện các triệu chứng viêm mũi dị ứng [5, 7]. Tuy vậy, đây vẫn chưa phải là giải pháp điều trị thay thế y khoa chuẩn mực [7]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, giữ gìn hệ vi sinh khỏe mạnh kết hợp tuân thủ phác đồ của bác sĩ vẫn là chìa khóa tốt nhất để kiểm soát bệnh dị ứng hô hấp.