Nhiều người bệnh Parkinson và gia đình thường tìm kiếm các loại thực phẩm quen thuộc để hỗ trợ giảm bớt cảm giác run rẩy hay cứng đờ ở tay chân. Trong số các mẹo dân gian truyền tai nhau, việc ăn đậu răng ngựa (còn gọi là đậu tằm) được chú ý vì loại đậu này được biết đến là có chứa hoạt chất levodopa tự nhiên. Tuy nhiên, việc tự ý ăn đậu răng ngựa để cải thiện khả năng vận động có thực sự an toàn và mang lại kết quả như mong đợi hay không lại là vấn đề cần nhìn nhận khoa học.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh Parkinson không nên tự ý dùng đậu răng ngựa để thay thế hoặc bổ sung tùy tiện vào phác đồ điều trị. Dù levodopa là hoạt chất vàng giúp kiểm soát triệu chứng vận động, lượng hoạt chất trong thực vật tự nhiên rất khó định lượng chính xác. Việc nạp levodopa không kiểm soát từ chế độ ăn có thể gây ra những biến động nguy hiểm về nồng độ thuốc trong máu, làm gia tăng tác dụng phụ vận động nghiêm trọng mà người bệnh không lường trước được.
Nhu cầu tìm kiếm giải pháp tự nhiên khi đối mặt với bệnh Parkinson
Bệnh Parkinson là một rối loạn thoái hóa thần kinh tiến triển, gây suy giảm vận động nghiêm trọng và ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống [1]. Căn bệnh này ngày càng phổ biến, hiện đang ảnh hưởng đến hơn 6,1 triệu người trên phạm vi toàn cầu [2]. Tỷ lệ mắc bệnh ước tính chiếm khoảng 2% đến 3% ở những người trên 65 tuổi tại các quốc gia công nghiệp hóa [2].
Ở giai đoạn sớm, bệnh thường khởi phát không đối xứng hoặc chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể với các dấu hiệu kết hợp giữa chậm chạp nhẹ, co cứng và run [3]. Theo thời gian, sự tiến triển của bệnh khiến các dấu hiệu chậm vận động lan rộng hơn, làm giảm biểu cảm gương mặt, giảm âm lượng giọng nói và làm chậm các sinh hoạt hàng ngày [3].
Chính vì đối mặt với sự suy giảm thể chất không ngừng, nhiều bệnh nhân có tâm lý muốn tìm kiếm các giải pháp tự nhiên từ thảo dược hoặc thực phẩm. Đậu răng ngựa nổi lên như một sự lựa chọn hấp dẫn trong mắt nhiều người vì được quảng bá là nguồn cung cấp levodopa tự nhiên dồi dào. Người bệnh thường hy vọng rằng việc bổ sung nguồn dưỡng chất tự nhiên này sẽ giúp bàn tay bớt run rẩy và các bước đi trở nên nhanh nhẹn hơn mà không phải chịu sự lệ thuộc hoàn toàn vào dược phẩm tổng hợp.
Cơ chế tác động của levodopa đối với chứng run và vận động
Để hiểu rõ vì sao đậu răng ngựa lại được chú ý, cần xem xét vai trò của levodopa trong cơ thể người bệnh. Tất cả các triệu chứng vận động chính của bệnh Parkinson như cứng đờ, run rẩy, giảm vận động và mất ổn định tư thế đều bắt nguồn từ sự suy giảm dẫn truyền thần kinh dopamine tại con đường ốc tai - thể vân trong não bộ [4]. Khi các tế bào thần kinh sản xuất dopamine bị thoái hóa, não mất đi khả năng điều hòa các cử động nhịp nhàng của cơ bắp.
Levodopa đóng vai trò là một tiền chất giúp tái tạo dopamine cho não bộ, mở đường cho liệu pháp điều trị triệu chứng của bệnh Parkinson [4]. Hoạt chất này sau khi được hấp thu sẽ vượt qua hàng rào máu não để chuyển hóa thành dopamine, bù đắp sự thiếu hụt chất dẫn truyền thần kinh trung ương. Đây là lý do tại sao liệu pháp bù đắp dopamine bằng đường uống vẫn là phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với các triệu chứng vận động [2].
Khi nồng độ dopamine trong não được phục hồi nhờ levodopa, các xung đột vận động bất thường sẽ dịu đi. Tình trạng run khi nghỉ ngơi, sự co cứng đờ của các thớ cơ và sự chậm chạp trong thao tác bắt đầu được giải tỏa, giúp bệnh nhân cử động linh hoạt hơn. Do đó, bất kỳ nguồn cung cấp levodopa nào, kể cả từ thực vật tự nhiên, đều tác động trực tiếp vào cùng một con đường sinh học này trong cơ thể.
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của liệu pháp levodopa
Trong thực hành y khoa, hiệu quả của levodopa đối với khả năng vận động đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu theo dõi tiến triển tự nhiên công bố năm 2020 đã đánh giá trên 30 bệnh nhân Parkinson chưa từng dùng thuốc điều trị tại khu vực cận Sahara [5]. Bệnh nhân tham gia nghiên cứu có độ tuổi khởi phát bệnh trung bình là 58 ± 14 tuổi và thời gian mắc bệnh trung bình là 7 ± 4 năm [5].
Các bệnh nhân này được bắt đầu với đơn trị liệu levodopa và được đánh giá triển vọng bằng thang điểm đánh giá bệnh Parkinson thống nhất (UPDRS) [5]. Kết quả cho thấy lần đầu tiên dùng levodopa đã tạo ra sự cải thiện đáng kể về triệu chứng vận động, giảm điểm số UPDRS phần III từ 41,9 ± 15,9 ở trạng thái chưa dùng thuốc xuống còn 26,8 ± 15,1 ở trạng thái có thuốc [5].
Sau 1 năm theo dõi, điểm số đánh giá vận động ở trạng thái ngưng thuốc qua đêm vẫn thấp hơn đáng kể so với mức ban đầu khi chưa từng điều trị, đạt 26,5 ± 14,9 [5]. Đến mốc theo dõi 2 năm, các dấu hiệu vận động sau khi ngưng thuốc qua đêm đạt 30,2 ± 14,2 điểm, vẫn nhẹ hơn 30% so với tình trạng tự nhiên trước điều trị [5].
Các nghiên cứu sử dụng thang đo lâm sàng khi so sánh tốc độ suy giảm chức năng giữa kỷ nguyên trước và sau khi có levodopa luôn chứng minh rằng levodopa mang lại lợi ích rõ rệt cho tiên lượng vận động và kéo dài tuổi thọ của bệnh nhân Parkinson [6]. Dù vậy, các bằng chứng này đều dựa trên việc sử dụng thuốc viên chuẩn liều, hoàn toàn khác với việc dung nạp hoạt chất qua đường ăn uống tự nhiên từ thực phẩm.
Những hạn chế cố hữu và biến chứng của levodopa
Mặc dù levodopa rất hiệu quả trong việc giảm triệu chứng cơ bản, việc sử dụng hoạt chất này lại gắn liền với nhiều rào cản dược lý. Trước hết, các liệu pháp hiện nay, bao gồm cả levodopa, chưa chứng minh được khả năng làm chậm hay ngăn chặn sự tiến triển của bệnh Parkinson [1]. Quá trình thoái hóa tế bào thần kinh vẫn tiếp diễn âm thầm theo thời gian mà không dừng lại [1].
Thứ hai, levodopa không giải quyết được toàn diện mọi biểu hiện của bệnh. Các dấu hiệu trục cơ thể như khó phát âm, khó nuốt, mất ổn định tư thế, hiện tượng đông cứng dáng đi thường không đáp ứng thỏa đáng với levodopa [7]. Tương tự, hầu hết các dấu hiệu ngoài vận động như trầm cảm, suy giảm nhận thức hay rối loạn thần kinh thực vật cũng ít cải thiện khi dùng levodopa [7].
Đặc biệt, việc sử dụng levodopa lâu dài và liều cao thường dẫn đến các biến chứng vận động phức tạp theo thời gian [1]. Bệnh nhân sẽ gặp phải tình trạng dao động vận động và loạn động, biểu hiện bằng các cử động và tư thế co giật không tự chủ [3]. Tình trạng biến động này bao gồm cả hiện tượng hao mòn tác dụng của thuốc hoặc hiện tượng bật - tắt thất thường, trở thành yếu tố gây tàn phế chức năng nghiêm trọng cho người bệnh [6]. Liệu pháp levodopa dài ngày còn làm phát sinh cả những dao động ngoài vận động khiến việc kiểm soát trở nên rất phức tạp [8].
Thực hư việc ăn đậu răng ngựa: Lợi ích hay rủi ro tiềm ẩn?
Chính vì đậu răng ngựa chứa levodopa tự nhiên, nhiều người lầm tưởng rằng ăn loại đậu này là cách điều trị an toàn hơn dùng thuốc tây. Tuy nhiên, giới chuyên môn chỉ ra nhiều nguy cơ khó lường khi bệnh nhân tự ý áp dụng chế độ ăn này. Trong hạt đậu và vỏ đậu răng ngựa tươi hoặc khô, hàm lượng levodopa hoàn toàn không ổn định mà dao động rất lớn tùy thuộc vào giống cây, thổ nhưỡng, độ non già của hạt và cách thức nấu nướng.
Trong điều trị y khoa tiêu chuẩn, levodopa không bao giờ được dùng đơn độc ở dạng thô mà thường được kết hợp chuẩn liều với chất ức chế men chuyển ngoại vi như carbidopa để kiểm soát chính xác lượng thuốc vào não [1]. Khi người bệnh tự ý ăn một lượng lớn đậu răng ngựa, một lượng levodopa không thể đo đếm sẽ đi vào tuần hoàn. Điều này dễ dẫn đến nguy cơ quá liều levodopa, kích hoạt sớm các cơn loạn động co giật mất kiểm soát hoặc làm rối loạn nhịp tim và tụt huyết áp.
Ngược lại, nếu ăn không đủ lượng, triệu chứng run rẩy và co cứng vẫn không được giải quyết, tạo ra cảm giác hoang mang cho người bệnh. Nguy hiểm hơn, nếu bệnh nhân đang uống thuốc theo đơn mà lại ăn thêm đậu răng ngựa, tương tác cộng gộp sẽ đẩy nồng độ levodopa trong máu tăng vọt bất thường. Tình trạng biến động nồng độ không báo trước này sẽ phá vỡ phác đồ ổn định mà bác sĩ đang dày công thiết lập, khiến các đợt bật - tắt triệu chứng xuất hiện dày đặc và dữ dội hơn [6].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải ai cũng có thể tự do thử nghiệm các món ăn từ đậu răng ngựa, đặc biệt là những người mang bệnh lý nền. Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng:
- Bệnh nhân Parkinson giai đoạn tiến triển: Những người đã mắc bệnh lâu năm thường rất nhạy cảm với sự dao động nồng độ levodopa trong huyết tương [7]. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào từ nguồn thức ăn giàu hoạt chất này cũng có thể kích hoạt các cơn múa giật, loạn trương lực cơ hoặc ảo giác [4].
- Người đang điều trị bằng phác đồ phối hợp: Bệnh nhân đang sử dụng kết hợp levodopa với thuốc chủ vận dopamine, thuốc ức chế MAO-B hoặc thuốc kháng cholinergic cần hết sức lưu ý [1] [4]. Việc bổ sung nguồn levodopa trôi nổi từ thực phẩm sẽ làm sai lệch sự cân bằng tinh vi giữa các loại thuốc hỗ trợ [2].
- Người có tiền sử hạ huyết áp tư thế hoặc tim mạch: Levodopa khi chuyển hóa ở mô ngoại biên có thể gây giãn mạch, dẫn đến choáng váng, tụt huyết áp nghiêm trọng khi đứng dậy và làm tăng nguy cơ ngã gãy xương ở người cao tuổi [3].
- Người thiếu hụt men G6PD: Đậu răng ngựa chứa các hợp chất vicine và convicine có thể gây ra cơn tan máu cấp tính đe dọa tính mạng ở những người có khiếm khuyết di truyền này.
Gợi ý áp dụng thực tế và xây dựng chế độ dinh dưỡng an toàn
Đối với người bệnh Parkinson, dinh dưỡng đóng vai trò nâng đỡ thể trạng nhưng không thể thay thế cho các biện pháp y khoa chuyên sâu. Nếu gia đình yêu thích và muốn sử dụng đậu răng ngựa trong bữa ăn gia đình, cần xem đây là một món ăn bổ sung dinh dưỡng thông thường chứ không phải bài thuốc chữa bệnh.
Khi chế biến đậu răng ngựa, nên nấu chín kỹ, bỏ phần vỏ cứng bên ngoài nếu cần để dễ tiêu hóa. Lượng ăn chỉ nên ở mức vừa phải, mang tính chất đổi món với tần suất thưa thớt, không nên ăn liên tục nhiều ngày với khối lượng lớn. Điều quan trọng nhất là phải thông báo rõ ràng với bác sĩ điều trị về các món ăn lạ hoặc thói quen dinh dưỡng thường ngày để được tư vấn tương thích với giờ uống thuốc.
Người bệnh tuyệt đối không được tự ý giảm liều thuốc đang kê đơn hoặc ngừng thuốc tây để chuyển sang ăn đậu răng ngựa. Sự tương tác giữa chất đạm trong bữa ăn và levodopa cũng cần được lưu ý, bởi protein từ thực phẩm có thể cạnh tranh hấp thu với thuốc qua niêm mạc ruột. Do đó, người bệnh nên phân bổ bữa ăn giàu đạm hợp lý, tránh ăn quá gần thời điểm uống thuốc điều trị Parkinson để hoạt chất được hấp thu ổn định nhất.
Kết luận
Đậu răng ngựa quả thực chứa tiền chất levodopa tự nhiên, nhưng thực phẩm này không thể coi là giải pháp an toàn hay hiệu quả để đẩy lùi triệu chứng run rẩy của bệnh Parkinson. Bệnh Parkinson là một bệnh lý thần kinh mạn tính đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ và cá nhân hóa phác đồ từ các bác sĩ chuyên khoa [1] [2]. Người bệnh cần giữ vững tâm lý lạc quan, tuân thủ đơn thuốc khoa học, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng và tập luyện thể chất đều đặn thay vì đặt niềm tin vào các mẹo truyền miệng chưa được chuẩn hóa liều lượng.