Ăn trai sông trị mồ hôi trộm và hạ áp: Bằng chứng nói gì?

Nhiều gia đình Việt Nam thường truyền tai nhau các món ăn bài thuốc từ con trai sông để bồi bổ cơ thể. Trong đó, kinh nghiệm dân gian phổ biến nhất là nấu cháo trai cho trẻ nhỏ trị chứng mồ hôi trộm, hoặc hầm trai ăn để làm mát và hạ huyết áp ở người lớn tuổi. Tuy nhiên, liệu các công dụng này đã được y học hiện đại chứng thực hay chỉ là niềm tin truyền miệng?

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ khoa học: Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc ăn trai sông giúp chữa dứt điểm mồ hôi trộm hay điều trị bệnh tăng huyết áp. Các dữ liệu dược lý hiện đại mới chỉ dừng lại ở việc tìm thấy các chuỗi peptide hoặc polysaccharide trong động vật hai mảnh vỏ có những hoạt tính sinh học cơ bản trong phòng thí nghiệm.

Cơ chế tác động theo góc nhìn dược lý học hiện đại

Kinh nghiệm cổ truyền cho rằng trai sông có tính hàn, giúp thanh nhiệt, bổ âm và kiểm soát bài tiết mồ hôi. Dưới lăng kính khoa học thực nghiệm, các nhà nghiên cứu không tiếp cận theo khái niệm âm dương mà tập trung phân tách các hoạt chất sinh học cấu thành nên sinh vật hai mảnh vỏ.

Các peptide hoạt tính sinh học nói chung là những chuỗi axit amin ngắn có thể được chiết xuất từ nhiều nguồn tự nhiên ^[1]. Trong y học, các chuỗi peptide này được biết đến với nhiều lợi ích sức khỏe tiềm năng như chống viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa điện giải và ức chế men chuyển angiotensin (ACE) – một cơ chế liên quan mật thiết đến điều hòa huyết áp ^[1]. Bên cạnh đó, polysaccharide từ các loài động vật hai mảnh vỏ phân bố ở các môi trường nước ngọt, nước lợ và nước mặn cũng thể hiện đặc tính chống oxy hóa, chống đông tụ và điều hòa miễn dịch ^[2].

Dù vậy, việc một hợp chất tinh khiết có khả năng ức chế men chuyển hay chống oxy hóa trong ống nghiệm khác hoàn toàn với tác dụng của việc ăn một bát cháo trai. Khi đi qua đường tiêu hóa, phần lớn protein và peptide tự nhiên sẽ bị phân cắt thành các axit amin đơn lẻ trước khi được hấp thu, khiến cơ chế hạ áp trực tiếp của món ăn này chưa thể khẳng định trên lâm sàng.

Nghiên cứu khoa học nói gì về động vật hai mảnh vỏ?

Để làm rõ tiềm năng sinh học của nhóm động vật thân mềm hai mảnh vỏ (bao gồm cả trai sông và các họ hàng nước ngọt, nước mặn), các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu chiết tách hoạt chất chuyên sâu.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập các peptide mới từ loài hai mảnh vỏ ăn được Ruditapes decussatus ^[3]. Bằng phương pháp giải trình tự de novo, nhóm tác giả xác định được 135 peptide có trọng lượng phân tử từ 2681,6 đến 5925,12 Da ^[3]. Phân tích bằng công cụ AntiCP 2.0 dự đoán 57 peptide (chiếm 42%) có tiềm năng chống ung thư ^[3]. Thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư gan (HepG2) và đại trực tràng (HT-29) cho thấy phân đoạn 2 và 3 kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) và tự thực bào (autophagy), làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1/S, đồng thời thể hiện độc tính tối thiểu đối với tế bào gan bình thường và tế bào thận VERO ^[3]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu này mới chỉ thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào in vitro, chưa áp dụng trên cơ thể sống và không khảo sát tác động điều hòa thần kinh giao cảm hay huyết áp.

Ở một hướng tiếp cận khác, bài tổng quan năm 2023 tập trung vào các polysaccharide chiết xuất từ động vật hai mảnh vỏ sống ở môi trường nước ngọt, nước lợ và biển ^[2]. Báo cáo khẳng định nhóm hợp chất này mang nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như chống oxy hóa, kháng khối u, chống đông tụ và điều hòa miễn dịch ^[2]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh hoạt tính sinh học phụ thuộc chặt chẽ vào loài hai mảnh vỏ, quy trình chiết xuất, phương pháp tinh sạch và liều lượng sử dụng ^[2].

Ngoài ra, một bài tổng quan công bố năm 2025 cũng chỉ ra rằng các loài động vật thân mềm sở hữu hệ thống gen neuropeptide và thụ thể vô cùng phức tạp ^[4]. Tuy nhiên, chức năng sinh lý của đa số các neuropeptide này trong chính cơ thể sinh vật vẫn chưa được khám phá đầy đủ ^[4]. Do đó, chưa có căn cứ khoa học để khẳng định neuropeptide hay hợp chất từ trai sông có khả năng can thiệp vào hệ thần kinh thực vật của con người để làm ngừng chứng đổ mồ hôi trộm.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Về mặt giá trị dinh dưỡng thông thường, trai sông là nguồn cung cấp đạm lành mạnh, ít chất béo và giàu khoáng chất cho bữa ăn hàng ngày. Các nghiên cứu cơ bản cho thấy động vật thân mềm là kho tàng dồi dào các phân tử sinh học có lợi như peptide chống viêm và polysaccharide chống oxy hóa ^[2], ^[1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ nghiên cứu dược liệu đến bàn ăn gia đình còn rất lớn. Các rào cản chính bao gồm:

• Dữ liệu hạn chế: Hầu hết thử nghiệm hiện có đều dùng phân đoạn chiết xuất tinh khiết trên tế bào nuôi cấy hoặc động vật, không phản ánh việc ăn nguyên con trai nấu chín ^[3], ^[2].
• Độ bền sinh học thấp: Các peptide tự nhiên thường gặp trở ngại lớn về độ ổn định và độ khả dụng sinh học khi đi qua dạ dày và ruột người, dễ bị enzyme tiêu hóa phá hủy trước khi kịp phát huy tác dụng dược lý ^[5].
• Thiếu nghiên cứu lâm sàng: Hoàn toàn không có dữ liệu đối chứng trên người về việc trai sông giúp hạ huyết áp hay cầm mồ hôi trộm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trai sông trị bệnh

Hiểu lầm thứ nhất: Coi trai sông là thuốc hạ huyết áp. Một số người bệnh tự ý bỏ hoặc giảm liều thuốc điều trị tăng huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang ăn cháo trai hàng ngày. Đây là hành động nguy hiểm vì các hoạt tính sinh học của peptide tự nhiên trong điều hòa huyết áp mới chỉ là tiềm năng tổng quan trên lý thuyết ^[1], không thể thay thế phác đồ y khoa kiểm soát huyết áp chuẩn.

Hiểu lầm thứ hai: Tin rằng ăn cháo trai sẽ chữa dứt điểm mồ hôi trộm ở trẻ nhỏ. Đổ mồ hôi trộm ở trẻ em thường liên quan đến sự phát triển chưa hoàn thiện của hệ thần kinh thực vật, thiếu hụt vi chất (như vitamin D, canxi) hoặc các bệnh lý nhiễm khuẩn tiềm ẩn. Việc cho trẻ ăn cháo trai chỉ đóng vai trò như một bữa ăn bổ sung dinh dưỡng, không mang tính chất điều trị nguyên nhân gốc rễ.

Những ai cần thận trọng khi ăn trai sông?

Trai sông là loài nhuyễn thể ăn lọc tầng đáy, rất nhạy cảm và dễ tích tụ các độc tố cũng như tác nhân ô nhiễm từ nguồn nước. Một nghiên cứu trên loài trai nước ngọt Unio tumidus cho thấy sinh vật này phản ứng rất nhạy với ô nhiễm hóa chất; cụ thể khi tiếp xúc với methyl methacrylate ở nồng độ từ 0,6 đến 6 mg/L, mức enzyme chống oxy hóa trong mô của chúng đã suy giảm rõ rệt, và nồng độ 30 mg/L gây peroxy hóa lipid cùng tỷ lệ tử vong sau 15 ngày ^[6]. Điều này cảnh báo nguy cơ trai sống ở vùng nước ô nhiễm có thể tích tụ kim loại nặng hoặc chất độc.

Do đó, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Cần cẩn trọng với nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc vi khuẩn gây tiêu chảy từ trai khai thác ở nguồn nước không đảm bảo.
• Người có cơ địa dị ứng: Động vật thân mềm hai mảnh vỏ là một trong những nhóm thực phẩm dễ gây dị ứng đạm, có thể dẫn đến nổi mề đay, khó thở hoặc sốc phản vệ.
• Người mắc bệnh gout: Trai chứa hàm lượng purin tương đối cao, có thể làm tăng axit uric máu và kích hoạt cơn đau gout cấp.
• Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc bệnh mạn tính: Không tự ý dùng trai sông như liệu pháp thay thế thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của trai sông mà không gặp rủi ro cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc chế biến sau:

• Lựa chọn nguồn gốc: Chỉ mua trai được đánh bắt hoặc nuôi thả tại những vùng nước sạch, không bị ảnh hưởng bởi nước thải công nghiệp hay hóa chất nông nghiệp.
• Sơ chế kỹ lưỡng: Ngâm trai trong nước sạch nhiều giờ, thay nước nhiều lần để trai nhả hết bùn đất và cặn bã trong đường tiêu hóa trước khi nấu.
• Nấu chín hoàn toàn: Luôn nấu sôi kỹ, tuyệt đối không ăn trai sống hoặc tái để tiêu diệt các loại ký sinh trùng và vi khuẩn gây bệnh đường ruột.
• Khẩu phần hợp lý: Sử dụng trai sông với lượng vừa phải như một món ăn đổi vị trong thực đơn đa dạng, kết hợp cùng nhiều nhóm thực phẩm tươi sống khác.

Tóm lại, trai sông là một thực phẩm bổ dưỡng cung cấp nhiều đạm và khoáng chất, nhưng các lời đồn về khả năng trị mồ hôi trộm hay hạ huyết áp hoàn toàn chưa có bằng chứng khoa học xác thực. Người dân nên thưởng thức món ăn này vì mục đích dinh dưỡng thay vì kỳ vọng chữa bệnh. Khi gặp các triệu chứng huyết áp cao hay trẻ ra nhiều mồ hôi bất thường, việc đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng cách luôn là lựa chọn an toàn hàng đầu.