Áp lực âm thầm lên mạch máu của người làm ca đêm
Nhiều người làm việc vào ban đêm thường có thói quen ăn uống qua loa, sử dụng các món chế biến sẵn, thức ăn nhanh hoặc mì gói để chống đói và duy trì sự tỉnh táo. Những loại thực phẩm này thường chứa hàm lượng muối rất cao. Câu hỏi đặt ra là liệu việc thức khuya, đảo lộn giờ giấc sinh hoạt có khiến cơ thể dễ bị tổn thương hơn trước lượng muối tiêu thụ hằng ngày so với người làm việc theo giờ hành chính hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có. Người làm việc ca đêm cần quản lý lượng muối ăn một cách nghiêm ngặt hơn. Nguyên nhân bắt nguồn từ sự xáo trộn nhịp sinh học nội sinh, tác động trực tiếp lên quá trình đào thải natri qua thận, làm sai lệch thời điểm bài tiết hormone vỏ thượng thận và duy trì áp lực cao liên tục bên trong lòng mạch suốt 24 giờ.
Nhịp sinh học và sự xáo trộn cân bằng natri
Bình thường, cơ thể người vận hành theo một chiếc đồng hồ sinh học tự nhiên, điều phối áp lực mạch máu tăng lên vào ban ngày khi hoạt động và hạ sâu xuống vào ban đêm khi ngủ [1]. Đồng hồ phân tử ở cấp độ tế bào có nhiệm vụ duy trì tính nhịp nhàng tối ưu của các cơ quan để đảm bảo trạng thái cân bằng nội môi [2]. Thận cũng sở hữu hệ thống đồng hồ sinh học riêng nhằm điều hòa bộ máy vận chuyển, tái hấp thu và bài tiết chất điện giải theo chu kỳ ngày đêm [2].
Khi làm ca đêm, sự lệch pha giữa hệ thống thời gian sinh học bên trong và hành vi thức, ăn uống bên ngoài (gọi là lệch nhịp sinh học) sẽ làm xáo trộn nhịp huyết áp 24 giờ [3]. Lệch nhịp sinh học làm biến đổi áp lực lòng mạch thông qua các biến động về giữ natri, mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ, rối loạn đáp ứng giãn mạch nội mô và kích hoạt phản ứng viêm [3]. Hậu quả là áp lực trong lòng mạch không được giải tỏa mà tiếp tục duy trì ở mức cao kéo dài.
Tương tác giữa natri và hormone aldosterone khi thức đêm
Aldosterone là một hormone steroid do vỏ thượng thận tiết ra, giữ vai trò then chốt trong việc điều hòa huyết áp bằng cách giữ lại natri và tăng bài tiết kali tại thận. Nghiên cứu công bố năm 2022 trên 17 người khỏe mạnh tham gia giao thức nội trú kéo dài 32 ngày (với chu kỳ "ngày" giả lập dài 20 giờ) đã cung cấp nhiều phát hiện quan trọng về cơ chế này [4]. Nhóm nghiên cứu chia người tham gia thành hai nhóm: hạn chế giấc ngủ (tỷ lệ ngủ/thức là 1:3,3) và đối chứng (tỷ lệ ngủ/thức là 1:2) [4].
Kết quả cho thấy thời điểm bài tiết aldosterone qua thận chịu ảnh hưởng chủ yếu bởi các hành vi được lên lịch trình như ngủ, thức và chu kỳ ăn hoặc nhịn khi ngủ [4]. Khi xảy ra lệch nhịp sinh học kết hợp hạn chế giấc ngủ, huyết áp tâm thu cao hơn khoảng 6% [4]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận tình trạng giảm tổng lượng bài tiết natri qua thận dù lượng muối ăn vào qua đường miệng và tổng lượng aldosterone tiết ra không đổi [4]. Điều này cho thấy cơ thể tích lũy cân bằng natri dương tính độc lập với sự thay đổi của aldosterone, khiến lượng muối ứ đọng lại nhiều hơn và đẩy áp lực lòng mạch lên cao [4].
Hiện tượng mất nhịp hạ huyết áp ban đêm
Ở người có nhịp sinh học khỏe mạnh, huyết áp ban đêm sẽ giảm ít nhất 10% so với trị số ban ngày, được gọi là kiểu "dipper" [1]. Ngược lại, những người thiếu hụt hoặc chỉ giảm rất ít huyết áp khi ngủ được xếp vào nhóm "non-dipper" [1]. Làm việc ca đêm làm biến đổi nhịp biến thiên huyết áp từ dạng dipper sang non-dipper, làm gia tăng nguy cơ tăng huyết áp [1].
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng việc mất đi độ trũng huyết áp sinh lý ban đêm có liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng tổn thương các cơ quan đích bao gồm tim, não và thận [1]. Hiện tượng này cũng kéo theo tần suất gặp các biến cố tim mạch như đột quỵ, nhồi máu cơ tim cao hơn và làm tăng tỷ lệ tử vong do tim mạch ở cả người có huyết áp bình thường lẫn người đã bị tăng huyết áp [1]. Khi cơ thể giữ muối nhiều hơn trong ca đêm, thể tích tuần hoàn tăng, khiến lòng mạch phải chịu tải liên tục mà không có quãng nghỉ hồi phục cần thiết [2, 8].
Các nghiên cứu nói gì về sức khỏe người làm ca đêm?
Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát trên 150 nam giới trong độ tuổi 24-50 (gồm 75 người làm ca và 75 người làm giờ hành chính) đã đánh giá chất lượng bữa ăn qua phương pháp nhắc lại 24 giờ và Chỉ số Ăn uống Lành mạnh HEI-2010 [5]. Tổng điểm HEI-2010 của nhóm làm việc theo ca thấp hơn đáng kể so với nhóm làm việc ban ngày (52,6 so với 55,9, p = 0,016) [5]. Ngay cả trong nhóm có chất lượng giấc ngủ tốt, điểm số về natri, protein thực vật, hải sản và acid béo của người làm việc ca đêm vẫn thấp hơn nhóm đối chứng (p < 0,05) [5]. Những người làm việc ca không béo phì vẫn có vòng eo, cân nặng, tỷ số eo/hông, VLDL-cholesterol, triglyceride, glucose và insulin sau ăn cao hơn người làm việc ban ngày (p < 0,05) [5].
Một nghiên cứu bệnh - chứng khác công bố năm 2025 trên 104 nam giới (52 người làm ca và 52 người không làm ca) cũng ghi nhận nhóm làm việc ca có tỷ lệ mỡ cơ thể trung bình cao hơn (31,7% so với 22,7%, p = 0,031) [6]. Huyết áp tâm thu ở người làm ca đạt 138,6 mmHg so với 128,5 mmHg ở người làm ban ngày (p = 0,009), nhịp mạch nhanh hơn (78,7 so với 72,3 lần/phút, p = 0,015), nồng độ triglyceride (1,60 so với 1,30 mmol/l, p = 0,021) và LDL-C (3,90 so với 3,40 mmol/l, p = 0,012) đều cao vượt trội [6]. Đặc biệt, những người làm việc ca mang đặc điểm sinh học thức khuya (chronotype tối) có mỡ nội tạng (12,8 so với 8,90, p = 0,001), huyết áp tâm thu (137,0 so với 127,6 mmHg, p = 0,006) và LDL-C (4,00 so với 3,40 mmol/l, p = 0,039) cao hơn nhóm người ca đêm có xu hướng dậy sớm [6].
Các nghiên cứu lâm sàng cũng cho thấy vai trò sống còn của việc tiết chế natri. Nghiên cứu năm 1997 thực hiện trên 42 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn, duy trì chế độ ăn nhiều muối (12-15 g NaCl/ngày) và ít muối (1-3 g NaCl/ngày) trong 1 tuần mỗi giai đoạn [7]. Kết quả chỉ ra rằng ở nhóm bệnh nhân có tính nhạy cảm với muối, chế độ ăn hạn chế natri đã khôi phục lại mức giảm huyết áp ban đêm, đưa nhịp huyết áp từ dạng non-dipper trở lại dạng dipper [7]. Ngược lại, ở nhóm không nhạy cảm với muối, việc giảm natri không làm thay đổi nhịp hạ áp tự nhiên [7]. Một nghiên cứu năm 1999 trên 21 bệnh nhân sử dụng thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide (25 mg/ngày) trong 4 tuần cũng cho thấy thuốc lợi tiểu giúp khôi phục độ hạ áp ban đêm ở 11 bệnh nhân thuộc nhóm non-dipper tương tự như chế độ hạn chế muối [8].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng
Các dữ liệu khoa học cho thấy kiểm soát natri có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ nhịp huyết áp bình thường, ngăn ngừa biến cố tim mạch và giảm tải cho thận [6, 7]. Nghiên cứu chỉ ra việc điều chỉnh thời điểm ăn muối có tiềm năng tác động trực tiếp lên đồng hồ sinh học tại thận [2].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các thử nghiệm can thiệp chuyên sâu về nhịp sinh học thường có cỡ mẫu nhỏ (như 17 người [4] hoặc 21-42 người [6, 7]). Một số nghiên cứu cắt ngang chỉ thực hiện trên đối tượng nam giới [1, 3], do đó cần thận trọng khi suy rộng cho toàn bộ các nhóm dân số khác nhau. Ngoài ra, việc lệch nhịp ngủ vào ngày nghỉ so với ngày làm việc (social jetlag) ở người trưởng thành khỏe mạnh dường như không gây ảnh hưởng trực tiếp tức thì lên mức huyết áp hiện hữu, dù có thể gián tiếp làm tăng nguy cơ tăng huyết áp qua kích hoạt giao cảm hoặc béo phì [3].
Hiểu lầm thường gặp khi ăn uống trong ca làm việc
Nhiều người lao động ca đêm tin rằng chỉ cần tổng lượng muối ăn vào bằng với người làm ban ngày thì cơ thể sẽ chuyển hóa như nhau. Trên thực tế, do sự sai lệch của đồng hồ sinh học, quá trình bài tiết natri bị suy giảm, dẫn đến sự tích tụ natri dương tính ngay cả khi lượng muối nạp vào không đổi [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc uống nhiều nước trong ca làm việc sẽ cuốn trôi ngay lập tức lượng muối dư thừa. Khả năng điều tiết điện giải của thận chịu sự chi phối mạnh mẽ của các gen đồng hồ và nhịp điệu sinh học tự nhiên [2]. Việc nạp quá nhiều muối vào ban đêm sẽ khiến mạch máu chịu sức ép liên tục, không thể đảo ngược chỉ bằng cách uống nước đơn thuần nếu không chủ động cắt giảm lượng muối trong khẩu phần.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người làm việc ca đêm có các dấu hiệu chuyển hóa bất lợi như vòng eo lớn, nồng độ mỡ máu cao (triglyceride, LDL-C tăng) cần nghiêm ngặt theo dõi lượng muối nạp vào [1, 3]. Nhóm này có nguy cơ tim mạch cao hơn và dễ tổn thương cơ quan đích khi áp lực lòng mạch tăng kéo dài [1].
Những người thuộc tuýp sinh học chuộng thức khuya (chronotype tối) làm ca đêm có nồng độ mỡ nội tạng và huyết áp tâm thu cao hơn rõ rệt so với người có xu hướng dậy sớm [6]. Nhóm này cần chủ động giảm lượng gia vị mặn để tránh cộng dồn nguy cơ tim mạch [6]. Người đã có tiền sử tăng huyết áp vô căn, đặc biệt là nhóm nhạy cảm với muối, bắt buộc phải tiết chế muối chặt chẽ để hỗ trợ khôi phục lại nhịp hạ huyết áp ban đêm [7]. Người có bệnh nền tim mạch, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có phác đồ dinh dưỡng và dùng thuốc phù hợp, không tự ý thay đổi điều trị [6, 7].
Gợi ý áp dụng thực tế cho người làm ca đêm
Người làm việc ca đêm nên chủ động chuẩn bị bữa ăn từ nhà thay vì sử dụng các loại đồ ăn nhanh, thức ăn đóng hộp hay đồ ăn chế biến sẵn chứa lượng natri tiềm ẩn rất cao [5]. Nên ưu tiên các nguồn đạm thực vật, cá và hải sản để cải thiện chỉ số chất lượng bữa ăn tổng thể [5].
Hạn chế tối đa việc nêm nếm nhiều muối, nước mắm, bột ngọt hoặc chấm đẫm gia vị mặn trong các bữa ăn diễn ra vào giữa ca đêm. Việc giảm tiêu thụ natri (tương đương mức 1 đến 3 g muối/ngày trong các can thiệp lâm sàng) đã được chứng minh có tác dụng chuyển nhịp huyết áp từ dạng nguy cơ cao (non-dipper) trở về trạng thái hạ áp bảo vệ (dipper) ở người nhạy cảm với muối [7]. Song song với việc giảm muối, người làm ca đêm cần duy trì vận động nhẹ nhàng và sắp xếp không gian ngủ tối, yên tĩnh sau ca trực để hỗ trợ đồng hồ sinh học hồi phục.
Chế độ làm việc ca đêm đặt ra những thách thức sinh học không nhỏ đối với hệ tim mạch và bài tiết [2, 4]. Việc nhận thức rõ mối tương tác giữa natri và áp lực mạch máu sẽ giúp người lao động chủ động cắt giảm muối ăn hằng ngày. Một chế độ ăn thanh đạm, ít muối kết hợp nghỉ ngơi hợp lý là giải pháp nền tảng bảo vệ sức khỏe lâu dài cho những người mưu sinh khi màn đêm buông xuống.
