Nhiều người có thói quen hãm các loại thảo mộc uống hàng ngày để thanh lọc cơ thể. Trà sả chanh là thức uống quen thuộc nhờ hương thơm dễ chịu và cảm giác thư giãn. Tuy nhiên, việc lạm dụng loại trà này ở dạng đậm đặc tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh học khó lường.

Uống trà sả đậm đặc hoặc kéo dài không an toàn cho tất cả mọi người. Dược liệu này chứa nhiều hoạt chất mạnh, gây tác động trực tiếp lên huyết áp, chức năng lọc của thận và trương lực mạch máu.

Cơ chế tác động dược lý từ các hợp chất trong sả

Cây sả chanh chứa lượng lớn tinh dầu và các nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên [1], [2]. Thành phần bay hơi chính mang lại hoạt tính sinh học là myrcene cùng nhóm polyphenol, flavonoid phong phú [3], [2].

Ở mức độ phân tử, myrcene trong tinh dầu sả đóng vai trò giảm cảm giác đau thông qua cơ chế ngoại vi thay vì ức chế thần kinh trung ương [3], [4]. Chiết xuất nước của sả tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn ngoại vi, làm giảm sức cản của thành mạch máu [5].

Khi nồng độ dịch chiết tăng cao, các hoạt chất thảo mộc kích thích cơ chế bài niệu và đào thải natri qua đường tiểu [5]. Tác động giãn mạch kết hợp tăng bài tiết chất điện giải giải thích tại sao trà sả nồng độ cao làm thay đổi các chỉ số sinh hóa huyết tương nhanh chóng [5].

Bằng chứng nghiên cứu về tác động hạ huyết áp và lọc máu

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng đánh giá tác động của nước hãm sả [5]. Một thử nghiệm trên nhóm người trẻ tuổi, khỏe mạnh uống trà sả ở các mức 2 g, 4 g hoặc 8 g trong 150 ml nước mỗi ngày, kéo dài 30 ngày [5].

Kết quả ghi nhận sự suy giảm huyết áp tâm thu, tâm trương và huyết áp trung bình, đi kèm gia tăng nhịp tim [5]. Đáng chú ý, toàn bộ các liều đều làm giảm huyết áp tâm trương vào ngày thứ 10 do giảm sức kháng ngoại vi, trong khi huyết áp tâm thu lúc này chưa biến đổi, dẫn đến áp lực mạch tăng vọt cùng nhịp tim tăng bù trừ [5].

Vào ngày thứ 30, chỉ nhóm dùng liều cao nhất 8 g còn duy trì huyết áp tâm thu thấp hơn mức ban đầu, các chỉ số khác hồi phục dần [5]. Nghiên cứu cũng theo dõi một thử nghiệm khác khi cho người trẻ có mức độ lo âu cao uống 150 ml trà sả rồi thực hiện bài kiểm tra Stroop sau 30 phút, kết quả cho thấy nhịp tim không khác biệt so với nhóm đối chứng không lo âu [5].

Tác động lâm sàng trên chức năng thận và cân bằng nội môi

Cũng trong thử nghiệm can thiệp kéo dài 30 ngày kể trên, các tác giả đã phân tích sâu các chỉ số nước tiểu và máu [5]. Tác dụng tăng bài niệu xuất hiện ở ngày thứ 10 tại tất cả các mức liều, trong khi bài tiết natri chỉ tăng ở liều 8 g [5].

Đến ngày thứ 30, chỉ liều 8 g duy trì thể tích bài niệu vượt mức nền ban đầu, còn mức tăng đào thải natri được duy trì ở liều 2 g và liều 8 g [5]. Điều đáng lo ngại nằm ở các chỉ số tổn thương thận cận lâm sàng [5].

Nhóm đối tượng sử dụng chiết xuất sả liều 4 g hoặc 8 g ghi nhận sự gia tăng đáng kể nồng độ creatinin trong cả huyết tương lẫn nước tiểu [5]. Kèm theo đó là tình trạng tăng ure huyết tương và suy giảm độ lọc cầu thận ước tính [5]. Ngoài ra, ở nhóm dùng liều 8 g, độ pH huyết tương ghi nhận hiện tượng giảm sút rõ rệt [5].

Nguy cơ tiềm ẩn cho người huyết áp thấp

Đối với người có tiền sử huyết áp thấp, uống trà sả đậm đặc gây nguy hiểm trực tiếp. Dược chất từ sả làm giãn mạch ngoại vi, hạ chỉ số huyết áp tâm trương chỉ sau 10 ngày sử dụng liên tục [5].

Huyết áp tụt sâu khiến lưu lượng máu tưới lên não và các cơ quan suy giảm, gây hoa mắt, choáng váng. Phản xạ cơ thể phải tăng nhịp tim bù trừ để duy trì cung lượng tuần hoàn [5]. Điều này tạo áp lực không cần thiết lên cơ tim, dễ dẫn đến ngất xỉu khi thay đổi tư thế.

Cảnh báo đặc biệt với người mắc bệnh thận

Những người suy thận hoặc có tổn thương chức năng lọc cầu thận cần tránh xa trà sả liều cao. Bằng chứng khoa học chỉ ra trà sả liều 4 g đến 8 g làm tăng gánh nặng lọc, đẩy nồng độ creatinin và ure trong huyết tương lên cao [5].

Sự suy giảm độ lọc cầu thận ước tính là dấu hiệu cho thấy tế bào thận bị quá tải [5]. Khả năng bài niệu quá mức cùng biến động pH huyết tương có thể phá vỡ cân bằng toan kiềm nội môi [5]. Bệnh nhân thận mạn tính sử dụng trà đậm đặc sẽ khiến bệnh tiến triển xấu đi nhanh hơn.

Người suy giảm chức năng gan và chuẩn bị phẫu thuật

Hoạt chất myrcene cùng lượng polyphenol dồi dào trong dịch chiết đậm đặc đòi hỏi quá trình chuyển hóa phức tạp tại gan [3], [6], [2]. Người bị suy gan, xơ gan có tốc độ khử hoạt tính dược chất chậm, khiến các hợp chất tích tụ gây độc tế bào.

Trước phẫu thuật, kiểm soát huyết động và thể tích tuần hoàn là yếu tố sống còn. Tác dụng làm hạ huyết áp và thay đổi áp lực mạch của sả làm tăng nguy cơ tụt huyết áp bất thường trong quá trình gây mê [5]. Bệnh nhân chuẩn bị bước vào can thiệp ngoại khoa nên ngừng toàn bộ nước sắc thảo mộc trước phẫu thuật.

Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của thảo mộc tự nhiên

Quan niệm nước đun từ cây cỏ tự nhiên uống bao nhiêu cũng vô hại là sai lầm phổ biến. Sả chanh sở hữu hoạt tính sinh học mạnh tương đương một số dược chất [5], [3].

Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra việc đun sôi sả với gừng trong 15 phút ở tỷ lệ 75% sả giải phóng hàm lượng polyphenol lên tới 1761,3 mcg GAE/g cùng hoạt tính ức chế gốc tự do DPPH đạt 75,2% [6]. Việc hãm quá lâu hoặc dùng sả quá nhiều tạo ra dung dịch có nồng độ chất tan cực cao, làm biến đổi tương tác với các loại thuốc điều trị bệnh [6].

Uống nước sắc thảo mộc không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chuyển hóa thay vì thanh lọc như nhiều người lầm tưởng.

Hướng dẫn sử dụng sả an toàn và đúng cách trong sinh hoạt

Người khỏe mạnh muốn dùng sả nên dùng ở dạng gia vị chế biến món ăn thay vì hãm nước cô đặc uống thay nước lọc. Khi pha trà, chỉ nên dùng lượng sả tươi vừa phải dưới 2 g mỗi ngày và không đun sôi quá lâu để tránh giải phóng nồng độ hoạt chất quá đậm [5], [6].

Nên kết hợp sả loãng cùng các nguyên liệu khác như lát chanh để cân bằng hương vị mà không làm tăng độc tính sinh học [1]. Không uống trà thảo mộc liên tục quá nhiều tuần. Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang chạy thận tuyệt đối phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nước sả nào.

Trà sả chanh mang lại hương thơm dễ chịu và một số giá trị chống oxy hóa khi dùng ở mức vừa phải [1], [2]. Tuy nhiên, việc lạm dụng nước hãm đậm đặc liều cao gây biến đổi huyết áp và tạo gánh nặng rõ rệt lên thận [5]. Sử dụng thảo dược cần dựa trên hiểu biết khoa học, lắng nghe cơ thể và thận trọng với sức khỏe của chính mình.