Bạc hà trị khó tiêu hay làm nặng trào ngược? Bằng chứng nói gì

Nhiều người có thói quen nhấp một ngụm trà bạc hà ấm hoặc ngậm kẹo bạc hà sau bữa ăn nhiều dầu mỡ nhằm giải tỏa cảm giác đầy bụng, khó tiêu. Vị the mát đặc trưng mang lại cảm giác sảng khoái tức thì, khiến bạc hà trở thành mẹo dân gian truyền miệng quen thuộc trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, không ít người sau khi dùng lại gặp phải tình trạng ợ chua, nóng rát râm ran lan từ ngực lên cổ họng.

Liệu bạc hà là vị thuốc tự nhiên trị khó tiêu hay chính là tác nhân làm trầm trọng thêm căn bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD)? Khoa học đường tiêu hóa chỉ ra rằng bạc hà là một “con dao hai lưỡi”. Hoạt chất chính trong bạc hà giúp thư giãn cơ trơn đường ruột để giảm co thắt, nhưng cũng làm giãn cơ vòng thực quản dưới, tạo điều kiện cho axit dạ dày trào ngược lên trên.

Cơ chế tác động: Vì sao vừa êm ruột lại vừa gây bỏng rát?

Thành phần hoạt tính sinh học chủ yếu tạo nên hương vị và tác dụng của bạc hà là menthol. Tinh dầu bạc hà và menthol có tác dụng ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn, tạo ra hiệu ứng chống co thắt cơ trơn trên toàn bộ ống tiêu hóa. Khi đi vào dạ dày và ruột non, menthol giúp làm dịu các cơn co thắt gây đau quặn bụng, giảm chướng bụng và tạo cảm giác nhẹ nhõm khi bị khó tiêu chức năng.

Tuy nhiên, tác dụng giãn cơ trơn này không có tính chọn lọc riêng cho vùng ruột. Khi menthol tiếp xúc với cơ vòng thực quản dưới (lower esophageal sphincter - LES), nó cũng làm cơ này giãn lỏng ra. LES kết hợp cùng trụ cơ hoành là hàng rào chống trào ngược quan trọng bảo vệ thực quản khỏi sự trào ngược dịch dạ dày ^[1]. Sự suy giảm chức năng của cơ vòng thực quản dưới chính là bất thường bệnh lý nền tảng trong bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[2].

Bình thường, van này đóng kín và chỉ mở ra khi nuốt để thức ăn đi xuống dạ dày. Khi menthol làm suy yếu áp lực cơ vòng, chiếc van ngăn cách tự nhiên này bị hở ra. Dịch vị dạ dày chứa axit clohydric và các enzyme tiêu hóa lập tức tràn ngược lên niêm mạc thực quản vốn mỏng manh, gây ra cảm giác ợ nóng, cồn cào và đau rát sau xương ức.

Áp lực cơ vòng thực quản dưới: Chìa khóa vàng ngăn trào ngược

Hệ thống bảo vệ chống trào ngược của cơ thể hoạt động dựa trên áp lực cơ học tại điểm nối giữa dạ dày và thực quản. Cơ chế trào ngược bệnh lý ở bệnh nhân GERD chủ yếu xuất phát từ các đợt giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới không liên quan đến động tác nuốt ^[1]. Tần số của các đợt giãn này không khác biệt đáng kể giữa người khỏe mạnh và người mắc GERD, nhưng ở bệnh nhân GERD, các đợt giãn van này lại gắn liền với các cơn trào ngược axit lên thực quản ^[1].

Một nghiên cứu sinh lý học tiêu hóa thực hiện trên 8 bệnh nhân GERD và 8 người khỏe mạnh đã đo áp lực cơ vòng và độ pH thực quản trong 1 giờ lúc đói và 2 giờ sau bữa ăn thử nghiệm 1.675 kJ ^[3]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ thời gian tiếp xúc với pH dưới 4 sau ăn ở nhóm người khỏe mạnh chỉ là 0,45%, trong khi ở bệnh nhân GERD con số này vọt lên tới 11,2% ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng áp lực cơ vòng thực quản dưới giảm rõ rệt sau bữa ăn ở cả hai nhóm ^[3].

Đồng thời, biên độ co bóp sau giãn van thực quản liên quan đến nuốt ở bệnh nhân GERD thấp hơn nhiều so với người khỏe mạnh trong cả giai đoạn đói lẫn sau ăn ^[3]. Độ căng của trụ cơ hoành lúc nghỉ ở nhóm GERD cũng thấp hơn đáng kể so với người bình thường ^[3]. Biên độ nhu động của đoạn xa thực quản ở bệnh nhân GERD bị suy giảm cả trước và sau ăn, khiến khả năng tự làm sạch axit của thực quản bị suy yếu nghiêm trọng ^[3]. Khi uống bạc hà vào thời điểm van thực quản vốn đã suy yếu sau bữa ăn, nguy cơ bùng phát trào ngược càng tăng vọt.

Bằng chứng khoa học về sự suy yếu của van thực quản trong bệnh GERD

Mối liên hệ giữa áp lực cơ vòng thực quản dưới và các triệu chứng trào ngược đã được ghi nhận trong nhiều công trình lâm sàng. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2024 khảo sát trên 318 bệnh nhân bằng phương pháp đo áp lực thực quản độ phân giải cao và theo dõi trở kháng pH 24 giờ ^[4]. Trong số đó, 147 bệnh nhân đạt tiêu chuẩn Lyon xác chẩn mắc GERD với thời gian tiếp xúc axit trên 6% ^[4].

Triệu chứng thường gặp nhất khiến người bệnh phải đi khám là ợ nóng hoặc trào ngược, chiếm tỷ lệ 59% ở nhóm đối tượng này ^[4]. Kết quả nghiên cứu xác nhận áp lực cơ vòng thực quản dưới lúc nghỉ và áp lực dư ở bệnh nhân GERD bệnh lý thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với người không mắc ^[4]. Ngược lại, áp lực cơ bản và áp lực dư của cơ vòng thực quản trên không có sự khác biệt giữa hai nhóm ^[4]. Điều này nhấn mạnh sự suy giảm áp lực tại chính cơ vòng thực quản dưới là nguyên nhân cốt lõi dẫn tới các đợt ợ nóng ^[4].

Tình trạng giảm trương lực cơ vòng cũng gây ra những rối loạn vận động phức tạp tại thực quản. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên 229 bệnh nhân GERD cùng 49 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng đã phân loại mức độ áp lực cơ vòng thực quản dưới lúc nghỉ ^[5]. Nhóm 1 gồm 45 bệnh nhân có áp lực dưới 6 mmHg; nhóm 2 gồm 128 bệnh nhân có áp lực từ 6 đến 12 mmHg; nhóm 3 gồm 56 người có áp lực trên 12 mmHg và nhóm 4 gồm 49 người khỏe mạnh ^[5].

Kết quả đo áp lực cho thấy có mối liên quan đáng kể giữa áp lực cơ vòng thực quản dưới với biên độ sóng nhu động và tần suất xuất hiện các sóng bậc ba ^[5]. Áp lực cơ vòng thực quản dưới lúc nghỉ tỷ lệ nghịch với sự xuất hiện của các rối loạn vận động thực quản ^[5]. Khi áp lực cơ vòng càng thấp, chức năng vận động đẩy thức ăn của thực quản càng kém, khiến axit trào ngược bị ứ đọng lâu hơn.

Ngoài ra, tổn thương viêm nhiễm tại vùng tâm vị cũng phản ánh tình trạng suy giảm van ngăn này. Một nghiên cứu trên 171 bệnh nhân liên tiếp có triệu chứng trào ngược nhưng chưa bị tăng thời gian tiếp xúc axit trên đo pH 24 giờ, không có Barrett thực quản hay viêm xước thực quản đã phân tích niêm mạc vùng tâm vị ^[6]. Có 82 bệnh nhân có bằng chứng mô học của viêm tâm vị và 89 bệnh nhân không viêm ^[6]. Nhóm có viêm tâm vị có cơ vòng thực quản dưới suy yếu rõ rệt hơn về chiều dài tổng thể, chiều dài đoạn trong ổ bụng và áp lực lúc nghỉ, đồng thời thời gian tiếp xúc axit cao hơn đáng kể ^[6]. Những bệnh nhân này biểu hiện bệnh trào ngược giai đoạn sớm khu trú tại cơ vòng ^[6].

Về mặt cấu trúc giải phẫu học, cơ vòng thực quản dưới là một cơ vòng căng hai lớp hoạt động theo cơ chế nghịch lý: đóng lại khi bị kéo căng nhưng mở ra khi các sợi cơ co lại ^[7]. Khi đoạn cơ này bị trượt lên khoang ngực, trào ngược sẽ xuất hiện ^[7]. Để giải quyết khiếm khuyết cơ học này, phẫu thuật củng cố cơ vòng bằng vòng từ tính (MSA) đã được áp dụng, sử dụng chuỗi hạt từ đặt quanh đoạn xa thực quản để gia cố hàng rào chống trào ngược khi van đóng ^[2]. Nghiên cứu xác nhận MSA đạt hiệu quả tương đương phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị Nissen, duy trì khả năng ợ hơi và nôn sau mổ với ít biến chứng ^[2]. Mặc dù thành công, một số trường hợp vẫn cần phẫu thuật nội soi tháo bỏ thiết bị khi có chỉ định ^[8]. Những dữ liệu này chứng minh cơ chế giữ kín của van thực quản dưới là yếu tố sống còn để ngăn chặn trào ngược.

Lợi ích và giới hạn: Khi nào bạc hà tốt, khi nào có hại?

Từ các bằng chứng sinh lý học, tác dụng của bạc hà phụ thuộc hoàn toàn vào vị trí tổn thương và tình trạng bệnh lý của từng người:

• Mặt có lợi: Nhờ khả năng giãn cơ trơn, giảm co thắt ống tiêu hóa dưới, bạc hà có thể hữu ích cho người bị đầy hơi, co thắt đại tràng hoặc hội chứng ruột kích thích không kèm trào ngược. Bạc hà kích thích tiết mật nhẹ và giúp thức ăn di chuyển qua các quai ruột dễ dàng hơn nếu dạ dày và van thực quản hoàn toàn khỏe mạnh.
• Mặt giới hạn: Menthol không có khả năng nhận biết chỉ làm giãn ruột mà bỏ qua cơ vòng thực quản dưới. Khi người bệnh đã có van thực quản suy yếu hoặc áp lực cơ vòng thấp, menthol sẽ thúc đẩy van này lỏng lẻo thêm. Kết quả là làm tăng số đợt axit trào ngược lên thực quản, gây bỏng rát niêm mạc, ợ nóng và viêm loét.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bạc hà

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ đau dạ dày hay đầy bụng là có thể uống một cốc trà bạc hà ấm. Cảm giác mát lạnh của menthol trên đầu lưỡi thường đánh lừa các thụ thể thần kinh cảm giác, tạo ấn tượng rằng dạ dày đang được "hạ hỏa" và làm dịu. Thực tế, cảm giác the mát đó không hề trung hòa được axit dịch vị bên trong dạ dày.

Một sai lầm phổ biến khác là sử dụng kẹo cao su hoặc kẹo ngậm bạc hà sau khi ăn để "giúp tiêu cơm". Việc nhai kẹo bạc hà sau bữa no – thời điểm áp lực trong dạ dày tăng cao và áp lực cơ vòng tự nhiên giảm sau ăn ^[3] – là điều kiện thuận lợi nhất để kích hoạt trào ngược dịch vị. Hương bạc hà nồng đậm trong kẹo ngậm làm giãn van nhanh chóng, khiến axit trào ngược mạnh hơn.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng bạc hà?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và hạn chế tối đa việc sử dụng bạc hà hay các chế phẩm chứa tinh dầu menthol:

• Người được chẩn đoán mắc GERD: Những người thường xuyên bị ợ nóng, ợ chua, trào ngược dịch vị hoặc có tiền sử viêm thực quản trào ngược.
• Người bị viêm tâm vị: Những người có biểu hiện trào ngược giai đoạn sớm khu trú tại cơ vòng thực quản dưới ^[6].
• Người có tiền sử tụt áp lực cơ vòng thực quản dưới: Bệnh nhân đã được đo áp lực thực quản và xác định có van thực quản giảm trương lực [7, 8].
• Người bị thoát vị hoành: Khi điểm nối dạ dày - thực quản bị dịch chuyển lên khoang ngực, hàng rào chống trào ngược tự nhiên đã bị suy giảm cơ học nghiêm trọng ^[7].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng ưu điểm hỗ trợ tiêu hóa mà không rước thêm bệnh trào ngược, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Lựa chọn dạng viên bao tan trong ruột: Nếu cần dùng tinh dầu bạc hà để giảm co thắt đại tràng hoặc chướng bụng dưới, hãy ưu tiên các chế phẩm dạng viên nang bao phim tan tại ruột (enteric-coated). Lớp màng bao này chỉ tan rã khi viên thuốc đã đi qua khỏi dạ dày và tới ruột non, ngăn menthol giải phóng tại thực quản và dạ dày, từ đó bảo vệ cơ vòng thực quản dưới không bị giãn mở.
• Tránh dùng sau bữa ăn no: Tuyệt đối không uống trà bạc hà hoặc ăn kẹo bạc hà ngay sau các bữa ăn thịnh soạn, nhiều dầu mỡ. Đây là lúc dạ dày căng to và áp lực van thực quản tự nhiên đang ở mức thấp ^[3].
• Điều chỉnh nồng độ và liều lượng: Nếu thích hương vị trà thảo mộc, chỉ nên dùng vài lá bạc hà tươi hãm loãng, không nên uống trà quá đặc hay dùng tinh dầu nguyên chất nhỏ trực tiếp vào nước uống.
• Lắng nghe cơ thể: Ngừng sử dụng ngay lập tức nếu xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị hoặc sau xương ức sau khi dùng bạc hà.

Bạc hà là thảo dược tự nhiên có khả năng hỗ trợ tiêu hóa rất tốt nhờ tác dụng giãn cơ trơn chống co thắt ruột. Dù vậy, với những người có cơ địa trào ngược dạ dày thực quản, menthol lại là yếu tố kích hoạt làm lỏng cơ vòng thực quản dưới, khiến axit dịch vị dễ dàng tràn lên trên. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng đúng cách và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nếu bạn đang phải đối mặt với các triệu chứng trào ngược kéo dài.